Zeus görse gurur duyardı: Bergamalılar tiyatro festivaline nasıl sahip çıktı?

Bergama Tiyatro Festivali’ni yazmak üzere bilgisayar başına ilk oturduğumda sene 2018’di. O güne dek adım atmadığım bu kentin tarihine dair internetten birkaç satır okumuş, festivali fikir sahibi ve sanatçı arkadaşlarıyla hayata geçiren, Berlin’de yaşayan Bergamalı Öner Eren Arıkan’ın yanıtlarıyla şekillendirdiğim yazıya da “Bu festivalin fikir babası Zeus!” diye başlık atmıştım. 

Sonradan kısa adıyla BTF’nin hayatındaki yerine yakınen tanıklık ettiğim Eren’in öyküsü, o an yazılacak haber için yeterince etkileyiciydi: 19. yüzyılda Bergama’dan Berlin’e kaçırılan Zeus Altarı’yla Berlin’deki müzede göz göze geldiği anlar, Eren’in kalbinde yaşadığı kent Berlin’i, memleketi Bergama’yı ve uğraşı olan tiyatroyu birleştirecek bir festival fikrinin ilk tohumlarını atmıştı.

Asıl büyülenmeyi ise o senenin Mayıs ayında, 3dots ve BERaBER tarafından, Bergama Belediyesi destekleriyle düzenlenen festivale katılmak üzere kente gittiğimde yaşayacaktım. Her yerinden “Ben bir sahneyim” fısıltıları işitilen bu antik kentin sokakları, tepeleri, kuytuları, kalıntılarıyla parşömenden halıya, çığırtmadan (yöresel bir Bergama yemeği) mitolojik efsanelere bitmez tükenmez mirasıyla tanışmanın heyecanına kapılmıştım. 3 bin sene evvelden bugüne uzanan Akropol, Asklepion Antik Sahne, Tonoz, Arasta, Kızıl Avlu, Kale Mahallesi’nin Rum evleri, çağdaş mimarisiyle Bergama Kültür Merkezi başta olmak üzere festival mekanları başımı döndürmüştü.

^Akropol

Bergama Tiyatro Festivali, pandemi kesintisi dışında her sene yerelle bağını güçlendirerek yoluna devam etti. Baştan beri de hedef buydu: Festivalin, dışarıdan gelen oyunların sergilendiği değil; yerelin talebi, örgütlenmesi ve desteğiyle varlığını sürdüren, bu kente ait bir yapı olması. Elbette Türkiye koşullarında bağımsız bir sanat etkinliğinin dertsiz tasasız yol alması söz konusu değildi. Festival bugüne dek Bergama Belediyesi ve festivale inanan kurumların/kişilerin desteğiyle geldi. Afetlerden, salgınlardan, ekonomik krizlerden geçerek… 

Ama bu seneki edisyon büyük bir farkla, baştaki hedefe en çok yaklaştığı hâliyle hayata geçiyor. BTF’nin “Bir dönüşümün eşiğinde” mottosuyla geliştirilen 2025 edisyonu; kentin/yerelin talebi, ısrarı ve çabasıyla mümkün kılınıyor.

Tiyatro festivalinin bu seneki mimarı Bergamalı yerel esnaf ve gençler

BTF’yi ve “dönüşüm”ü dinlemek üzere festivalin kurucu ortağı Eren Arıkan ile festival koordinatörü Melis Balaban’a, festivalin Bergamalı gönüllülerinden Berat Fırat Yegin ile Aslı Ballı’ya ve BTF’nin bu sene de hayata geçmesi için fişeği yerelden yakan, Bergamalı köfteci Muhsin Gözkaya’ya bağlanıyoruz şimdi…

^{Eren Arıkan}

Eren Arıkan’ın tabiriyle “dönüşüm”ün açılımı şu:

“Karar alma ve uygulama süreçlerinde yerelin (kamu kurumları, STK’lar, gençler, yerel özel sektör, esnaflar) daha çok dahil olduğu; deneyimini ve network’ünü tüm paydaşlarla birlikte, kapasite geliştirme süreçleriyle geliştiren, yıl boyu yapılacak etkinliklerle bu mekanizmanın pratiklerinin güçlendirildiği, kendi finansman modellerini üreten, farklı seslere kulak veren ama özünü ve ruhunu kaybetmeden uluslararası bir buluşma ve üretim merkezi olma motivasyonunu koruyan, özgün ve özgür var olma hâline devam edecek bir yapılanma.”

Bu sene sürecin nasıl işlediğini soruyorum Eren’e, anlatıyor:

“Geçen festival sonrası yaşanan gelişmeler, artık bu sürecin devam edebilmesi için ilk yılından beri attığımız yerelleşme adımlarının sonuç vermesini ummaktan başka yol olmadığını gösterdi. Festivale dair talebin kentten gelmesi ve gücünü buradan alan bir sürecin işlemesi gerekiyordu. Bu saatten sonra yapabileceğimiz en önemli etki, kolaylaştırıcı olmak ve pratik deneyimi aktarmak olmalıydı. Bu talep ortaya çıkana kadar da festivale dair pratik hiçbir aksiyon alınmadı. Altın Kepçe’den sevgili Muhsin (Gözkaya) ilk ateşi yaktı. Müthiş bir inanç ve çabayla Bergama’da bu alan ile ilgisi olan olmayan kim varsa sürece çekmeye başladı. Bergama’yı Sevenler Turizm Derneği Başkanı sevgili Akın Yasa’nın da hem kişisel olarak hem de dernek çatısında verdiği desteklerle, her geçen gün büyüyen bir festivalin devam etme iradesi şehre yayılmaya başladı. Festivalin geleceği neredeyse her masanın konusu hâline geldi.

12 Haziran’da, bugüne kadar sürecin içinde yer almış tüm paydaşlarımızla (kamu kurumları, STK’lar ve özel sektör) birlikte gelinen noktayı, festivalin geçmişini, yol haritasını ve yönetim modelini konuşmaya başladığımız bir toplantılar serisi başlattık. Geçmiş gönüllü ekibimizin merkezde olduğu, yeni katılımlara da açık bir gençlik/gönüllü toplantı süreci başladı. Çıkan başat yaklaşım, sürecin bir festivalle sınırlı kalmaması, Bergama için bir kültür stratejisi oluşturarak tüm paydaşların koordine olduğu, gençlerin yürütücülüğünü yaptığı yeni bir yapılanmanın ilk denemelerini yapma iradesi oldu.”

Bergama ‘laneti’ kıracak

Festivalin bu sene de yapılması için kenti hareketlendiren ilk isim, biz festival katılımcılarının yakından bildiği Altın Kepçe restoranın sahibi, Bergamalı Muhsin Gözkaya. Festivalle ilişkisi ilk sene, restoranından gönüllü ekibe yemek temin ederek başlamış, bağı her sene kuvvetlenmiş. Şimdiyse bu festivalin, kendi tabiriyle bir “saklı cennet” olan Bergama’nın daha çok tanınması, içine kapalı kalan kentin şöyle bir silkelenip kendine gelmesi adına sağlam bir zemin olması için çabalıyor. Bergama’nın İzmir’de bile tanınmadığını anlatırken mitolojik anlatılarda bahsi geçen “Bergama’nın lanetlenmiş şehir olması” göndermesine başvuruyor:

“Bir şehrin lanetlemesi illa fiziksel bir şekilde olmaz ki, Bergama’nın laneti de yıllardır içine kapalı kalması bence…”

^{Muhsin Gözkaya}

Granitten parşömene, pamuktan coğrafya işaretli gastronomik ürünlerine (kozak çam fıstığı, çığırtma, köfte) yoğun bir üretim merkezi; tarihteki ilk şifa merkezlerinden olan Asklepion’dan “Tanrılar katı” Akropol’e (gün yüzüne çıkmamışlar da dahil olmak üzere) sayısız antik mirasıyla bir açık hava müzesi olan bu kentin yol üzeri yemek molası yeri olmaktan öteye gidememesi Gözkaya’nın en çok odaklandığı konu.

“Bergama’nın dışarıdan gören gözlere ihtiyacı var” diyor Gözkaya:

“Nisan'da Berlin’de Eren Ağabey’le görüştük, baktım bu sene için ‘nadas’ falan demeye başladı. Dönünce ‘Bergama’da ne yapabiliriz?’ diye düşünüp, sivil toplum örgütlerini örgütledim. Bergamalılar destek çıktı festivale. Haziran'da ilk toplantımızı yaptık.”

Gözkaya üç gün içinde yerel esnaftan 10 kişiden, hedeflenen ilk desteği topladıklarını anlatıyor, biz konuşurken de destek biletlerinin satışıyla ilgileniyordu. Gözkaya, Bergama’nın “lanetinin kırılması” için BTF’nin peşinden çok sayıda özgün festival yapılabileceğini, şehrin böyle gelişebileceğini düşünüyor:

“BTF’nin üzerine daha fazla yabancının geldiği festivalimiz yok burada. Verilere göre ören yerlerinin en çok ziyaret aldığı üç gün, tiyatro festivalinin olduğu üç gün. Tiyatro festivalini kışın çocuk oyunlarıyla, Asklepion’da konser gibi etkinliklerle sürdürmek istiyoruz. Şehir böyle böyle gelişebilir.” 

Eren, “Bergama’da doğmuş bu özgün, lokal festival bundan sonra daha da fazla Bergama’ya ait olacak, diyebilir miyiz?” sorumu “Kesinlikle, evet” diye yanıtlıyor:

“Zaten bu sahiplenme güçlü bir şekilde oluşmuş ki, bu seneki bu buluşmayı mümkün hâle getirdi. Festival sadece bir ekonomi meselesi değil; ilişki, idare, politika, lobicilik ve insan gücünün bir karışımı. Tüm bunların kentin güçlü temsilcilerinin sahiplenmesi ve aksiyon almasıyla mümkün olabiliyor.”

‘Festival, dev Bergama sahnesini görünür kılıyor’

Festivalde dolu dolu geçirdiğimiz gün ve gecelerde organizasyonda görev alan ve katılımcılar olarak bizlerin hayatını kolaylaştıran Bergamalı gönüllü gençlerle tanışırız sıkça. Bu seneki gönüllülerden iki ismi ve motivasyonlarını size de tanıtmak istedim.

Bergama’da yaşayan yarı zamanlı esnaf Berat Fırat Yegin, sanat tarihi yüksek lisansı yapan 28 yaşında bir genç. BTF’den festivalin ilk senesi 2018’de, sokaklardaki afişler vesilesiyle haberdar olmuş:

“O yıl, festival mekânlarından Arasta’da küçük bir dükkanımız vardı. Festival, her sabah kepenklerini açıp gün boyu içinde çalıştığımız dükkanın önüne kadar gelmişti. O dönemde Arasta’daki birkaç oyuna, Asklepion’daki oyunlara katıldım ve çok etkilendim. ‘Bu festival nedir?’, ‘Boyunlarında yaka kartlarıyla bizim yaz kış havasını soluduğumuz Arasta’da, Asklepion’da, Akropol’de dolaşan bu insanlar kim?’ gibi sorular kafamda dönmeye başladı. Festivalin kurucu ortaklarından Eren Arıkan’ın da Bergamalı olması, çocukluk anılarının burada geçmiş olması ve Bergama’ya bizim gibi bakıyor olması beni çok etkiledi. Festivalin kente kattığı canlılık ve ortak hafıza duygusu, beni izleyici olarak kalmakla yetinmeyip; yereldeki birikimimi ve motivasyonumu ortaya koyarak, festivali daha güçlü ve sürdürülebilir bir yapıya dönüştürmek için emek vermeye teşvik etti.”

^{Berat Fırat Yegin}

Bu sene teknik operasyon ayağında görev alan olan Yegin, BTF’yi kendisini ve Bergama'yı yeniden tanımlama fırsatı olarak tarif ediyor:

“Festival, Bergama’nın tarihî sokaklarında, her gün önünden geçtiğimiz ama farkına varmadığımız mekânları birer sahneye çevirerek kentle kurduğum ilişkiyi dönüştürdü. Yıllardır havasını soluduğum Bergama’yla bağımı derinleştirdi. Bence Bergama, köklü tarihi ve kültürel birikimiyle aslında dev bir sahne gibi. Bu festival, o sahneyi görünür kılıyor; hem biz yerel halkın hem de dışarıdan gelenlerin bakışını değiştiriyor. Kentin belleğini tazelerken, geleceğine dair de umut veriyor. Bergama Tiyatro Festivali benim için bir kültür hareketinden çok daha fazlası: Kentin ruhunu canlı tutan, insanları biraraya getiren, hikayelere alan açan bir ortak hafıza çalışması.”

^{Aslı Ballı}

26 yaşındaki Bergamalı hemşire Aslı Ballı da ilk yıllarından beri katılımcısı olduğu festivale iki senedir gönüllü olarak dahil oluyor: 

“Festivale gönüllü olarak dahil olmak bana, kentin tüm detaylarına dair yeni bakış açıları kazandırdı. Kentin faydasına dair üzerine yıl boyu düşünebileceğim, nasıl katkı sunabileceğime dair rehberlik eden bambaşka bir süreç oldu” diyen Ballı, bu sene koordinasyon ekibinde görevli. 

“Bu festivale insanlar neden gelsin?” sorumu, “Burada sadece tiyatro izlemiyorsunuz; köklü bir tarihle kültürün, sanatın ve insanların birleşmesini deneyimliyorsunuz” diye cevaplıyor. 

Bu yılın festival mekanları

Sürdürülebilirlik yolunda güçlü bir adım atan festivalin bu seneki mekanlarını duymak üzere festival ekibinden Melis Balaban’a bağlanıyoruz. Balaban, festivalin gelenekselleşmiş mekanlarından Asklepion Antik Tiyatrosu ile Bergama Kültür Merkezi’nin (BerKM) yine önemli duraklar olduğunu anımsatıp devam ediyor:

^{Melis Balaban}

“Yıllarca kapalı kaldıktan sonra bu yıl Bergama Belediyesi tarafından kente kazandırılan kentin en önemli sosyal alanlarından Çamlıpark’ı programımıza eklemenin heyecanını yaşıyoruz. Kentin kalbinde, ‘çamlar altında’ Kadıköy Emek Tiyatrosu ve 2383yapım’ın 'Bekleyen Dargın Anılar' adlı oyunu ve ACT Project’in Türkiye’de örneğine az rastlanır bir üretimi olan gençlik oyunu 'of,ah,oh’u kamusal olarak seyircilerimizle buluşturacağız. Kentin bütün sakinlerini davet ettiğimiz ve Bergama’nın kültür politikasını hep birlikte tartışmayı arzu ettiğimiz, Doç. Dr. Serhan Ada’nın moderasyonunu üstleneceği ‘Bergama Kültür Stratejisine Doğru…’ panelimiz de Çamlıpark’ta düzenlenecek. Festivalin vazgeçilmezlerinden olan çocuk etkinliğimiz ise sevgili Emine Sönmezer’in yıllar süren emeğiyle hayata geçirdiği Bebek Evi’nde yapılacak. Çocukların hayal gücünü harekete geçireceğine inandığımız bu özel mekanda, Semra Süt’ün anlatımıyla bir Anadolu masalı olan 'Küllü Fatma' dinlenebilecek. Ve elbette, Bergama’nın sokakları, bu yıl da festivalin görünmez ama en güçlü oyuncularından biri olacak; kentin farklı noktalarına yayılıp izleyiciyi beklenmedik karşılaşmalara davet edecek.”

Festival programının tamamına buradan ulaşabilirsiniz ancak ben Balaban’a “Festivale has bir deneyim olacak” diyebileceği oyun ve etkinlikleri not etmesini istiyorum. Onun kelimeleriyle aktaralım:

Çok Uzak Çok Yakın: TiyatroPol’ün bir belediye otobüsünde yapacağı performansı 'Çok Uzak Çok Yakın', bu seneki kentle şekillenen ve Bergama’yla yeniden yazılacak, mekana özgü işlerimizden. Festival kapsamında düzenlenecek iki gösterimi ile seyircilerimiz için de unutulmaz bir deneyim olacağını düşünüyoruz.

Üniversite Sahnesi: ‘Üniversite Sahnesi’ kapsamında, İstanbul Bilgi Üniversitesi Sahne ve Gösteri Sanatları Yönetimi ve Performans Sanatları öğrencilerinin Çağdaş Gösteri Sanatları Festivali olan Fest408’in 'Angst' ve 'Shitland' oyunları ile İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sahne Sanatları ekibinin ‘Kozalar’ oyunu BerKM’de seyirciyle buluşacak. Festival olarak, gençlerin üretimlerini görünür kılmayı, onlara sahne imkanı sunarak deneyim kazandırmayı ve farklı şehirlerden gelen genç tiyatrocuları Bergamalı gençlerle aynı çatı altında buluşturmayı önemsiyoruz.

Kentte yürüyüşler: Festivale özgü deneyimlerimizden bir diğeri de yürüyüşlerimiz. Semra Süt rehberliğinde Bergama’nın binlerce yıllık katmanlı tarihini keşfedeceğimiz ve kentin gastronomik değerlerini tadacağımız 'Tarihin Tadı Damağımda’ yürüyüşü ile Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Bergama Müzesi işbirliğinde, Nilgün Ustura rehberliğinde yapılacak ‘Bergama Müzesi Turu’ programımızda yer alan kıymetli işler arasında bulunuyor..

Asklepion’da..: Her sene olduğu gibi, Bergama’nın en sembolik noktalarından olan, festivalin ikonikleşmiş mekanı Asklepion Antik Tiyatrosu’nda bu sene iki çok özel oyunu ağırlayacağız. 22 Ağustos Cuma akşamı Tiyatro Bal Porsuğu’ndan ‘Leyla ile Mecnun Değil’, 23 Ağustos Cumartesi ise TiyatrOPS’un ‘Şakşakçılar’ oyunları izleyicilerle buluşacak.

BTF ekibi "dönüşüm" diyor. Bana sorarsanız bu seneki festival, bir kentin nasıl kucaklandığının ve kucaklaştığının cevabı. Ortak belleğe, kültürel mirasa sahip çıkmanın özgün bir örneği. Dahası, bugüne ve geleceğe dair umutlanmanın her an daha da zorlaştığı bir atmosferde; umudun en güçlü kaynağının birarada hareket etmekte olduğunun ispatı…

22-24 Ağustos’ta yolunu bu kez sadece yemek molası için değil, Bergama Tiyatro Festivali’ni ve bu büyüleyici açık hava müzesini keşfetmek için de Bergama’ya düşüreceklerle karşılaşmak üzere…