Biyoçeşitlilik Krizi: Geleceğimiz İçin Tehdit mi?

Prof. Dr. Utku Perktaş

Kovid sonrası doğaya farklı bir gözle bakar olduk. Çoğumuz çevremizdeki canlıları farklı bir şekilde duyar ve gözlemler olduk. Esasında her birimiz yaşadığımız gezegeni paylaştığımız diğer türlerle nasıl paylaşmamız gerektiğini anladık. Kovid sırasında kapanmayla birlikte esasında gezegen nefes aldı, buna ilişkin somut veriler gördük. Ve biyoçeşitlilik diye bir kavramı ilk defa duymaya başlayanlarımız oldu; ''Dünya Biyoçeşitlilik Günü'' başlığıyla haberler okuduk.

Peki, biyoçeşitlilik gezegen için ve bizim için neden önemliydi? Bir önceki yazımın devamı olan bu metinde biyoçeşitlilik kavramına ilişkin detaylara değineceğim. Uzun zamandır aklımızda ekonomik büyüme, dizginlenemeyen tüketim, sağlık ve bireysel mutluluktan başka bir amaç yok gibi. Fakat, elli yıl ilerisini düşünen ve biyoçeşitliliği önemseyen azınlık içinde, küresel bir oyunun sonunu oynamakta olduğumuz kanısı oluşmuş durumda. Çünkü soluduğumuz hava, içtiğimiz su ve yediğimiz yiyecekler biyolojik çeşitliliğin varlığına ve sürdürülebilirliğine bağlı. Biyoçeşitlilik ise önü alınamayan bir kriz içine çoktan girmiş durumda, hem de insan evladı yüzünden. Bu geleceğimiz için gerçekten bir sonu mu tarif ediyor? Bizim için önemli mi? Krizi durdurabilir miyiz? Soruları çoğaltabiliriz. Ama öncelikle bu kavramın tam olarak ne demek olduğu sorusunu sormamız da yarar var. Gerçekten, nedir bu biyoçeşitlilik?

Biyoçeşitlilik dediğimiz zaman ne anlıyoruz?

Biyoçeşitlilik, en yalın haliyle ve tüm biçimleri ve etkileşimleriyle dünyadaki yaşamın çeşitliliğidir. Bir başka ifadeyle 3,8 milyar yıllık bir dünya mirası, önceki yazımda belirtmiştim. Biyoçeşitlilik yaşadığımız gezegenin en karmaşık ve en hayati özelliği… Günümüzde bilim insanları şüphe götürmez bir şekilde “Biyoçeşitlilik olmadan insanlık için bir gelecek yok” diyor. Günümüzde belirgin hale gelen büyük küresel biyoçeşitlilik kayıpları, iklim değişikliğine eşit ya da çok büyük olasılıkla iklim değişikliğini de aşan ölçekte bir krizi temsil ediyor. Biyoçeşitlilik için biraz daha akademik bir resim çizmek gerekirse şöyle bir tanım da yerinde olur. Biyoçeşitlilik, genler, daha sonra türler, türlerin oluşturduğu topluluklar ve son olarak da bu toplulukların fiziksel çevre ile etkileştiği ormanlar veya mercan resifleri gibi tüm ekosistemlerle sıralanan seviyeleri içeren bir kavram. Bu sıralı etkileşim yaşadığımız gezegeni milyarlarca yıl boyunca yaşanabilir hale getirmiş. Biyoçeşitlilik de bu etkileşimden fayda sağlamış. Yani, bir denge durumu var, hem de geçmişten bu yana, dünyanın evrimsel süreci içinde süreklilik kazanan bir denge.

Biyoçeşitlilik, genlerden topluluklara ve ekosistemlere kadar, milyonlarca yıl içinde evrimleşen türlerin, dünyanın deneyimlediği çok değişken çevre koşullarında nasıl hayatta kalacağı konusunda öğrendikleri bilgileri temsil ediyor. İşte bu nedenle, biyoçeşitliliğin günümüzde içinde olduğu kriz nedeniyle insanlık sahip olduğu 3,8 milyar yıllık bir kütüphaneyi yakıyor, bir başka ifadeyle gezegenin yaşam kütüphanesini geri dönüşümsüz tahrip ediyor. Bugün bir imha sürecinin içindeyiz, elbette bu sürecin bedelini de farklı şekillerde ödüyoruz. Pandemiler tarihte çeşitli şekillerde hayatımıza girdi, Kovid-19’da bunlardan biriydi. Ağır bir faturaydı.

Hayvan ve bitki etkileşiminin önemi…

Şehirlerde yaşayanlarımızın çoğu için yaban hayatı genellikle televizyon kanallarındaki belgesellerde izlediğimiz bir şey. Ancak gerçek şu ki, soluduğumuz hava, içtiğimiz su ve yediğimiz yiyeceklere kadar hayatımızdaki birçok şey biyoçeşitliliğin zenginliğine bağımlı durumda. Örneğin, bitkiler fotosentez yoluyla havadaki karbondioksiti alıp oksijen veren, yani oksijen üreten biyoçeşitlilik bileşenleri. Örneğin, arıların, kelebek ve uçucu böceklerin olmadığı bir dünyada bitkilerin tozlaşması mümkün olmazdı. Böceklerin yokluğunda bazı meyveler bugün hayatımızda olmazdı. Farklı örnekler verecek olursak, mesela mercan resifleri… Bu alanlar kıyıları tsunamilerden korurken, şehirlerdeki ağaçlar yapılaşmanın yoğun olduğu kent ortamındaki hava kirliliğini azaltan biyoçeşitlilik bileşenleri.

Karbondioksitin atmosferden uzaklaştırılmasında onlar ön planda. Ve bu ağaçlar çoğalmak için büyük meyve yiyen memeliler tarafından dağıtılan tohumlara bağımlılar. Dünyanın bazı bölgelerinde memeliler olmaksızın ağaçların çoğalması mümkün değil. Tüm bu örnekleri dikkate aldığımızda, bilim insanları her bir ekosistemde milyonlarca yıllık evrimsel sürece dayanan sayısız etkileşimler gözlemiş durumda ve bu gözlemler derinleşiyor. Bu etkileşimler hasar görmezse, sağlıklı ve sürdürülebilir bir gezegene katkıda bulunan, dengeli sağlıklı bir sistem ortaya çıkıyor.

Biyoçeşitlilik Krizi: Türler ortadan kalktığında…

Biyoçeşitliliğin insan için farklı yararları da var. Örneğin kanserle savaşta kullanılan bir mantar türünde olduğu gibi birçok ilaç doğadan elde ediliyor. Ekonomik olarak bir ölçü belirlemek gerekirse, ekosistemler tarafından sağlanan hizmetlerin trilyonlarca dolar değerinde olduğu öne sürülüyor. Sadece Avrupa’daki biyoçeşitlilik kaybı kıtaya yılda 450 milyon € ‘luk bir maliyet çıkarmış durumda.

Tüm bu örneklerin ve karşılaştırmaların yanı sıra, estetik bir bakış açısıyla, milyonlarca türün her birinin benzersiz olduğunu da unutmamalıyız. Her biri uzun bir evrimsel yolculuğun ürünü. Bu türlerin her biri bir kez ortadan kalktığında yeniden ortaya çıkmaları mümkün olmayan doğal bir sanat eseri olarak algılanabilir. Bugün çoğunlukla görmezden geldiğimiz biyoçeşitlilik krizinin içindeyiz ve 3,8 milyar yıllık mirası tüketiyoruz. Biyolojinin önemli isimlerinden Edward O. Wilson biyoçeşitliliği tanımladığında, ''Her bir organizma bilgi açısından bir Caravaggio tablosu, Bach fügü ya da başka bir önemli sanat eserinden çok daha değerli.'' diye belirtmişti. Bu cümleyle serinin ikinci bölümünü bitireyim. Amacım, biyoçeşitlilik dediğimiz kavramın tanımını farklı perspektiflerden de ortaya koymaktı.

Biyoçeşitlilik krizini başlığa taşıdığım bu yazıdaki bakış açısıyla, insanlığın doğanın zarafeti ve zenginliği karşısındaki sorumluluğunu daha net anlamamız gerektiğinin altını çizmek istiyorum.. Edward O. Wilson'ın ifadesinde olduğu gibi, her bir organizma, kültürel ve tarihi mirasımızdaki en değerli eserlerden daha da değerlidir.. Biyoçeşitliliğin zenginliklerini kaybetmek, insanlık için sadece maddi kayıplarla sınırlı değil, aynı estetik bir eksikliğe de yol açan bir süreç. Bu nedenle, biyoçeşitliliği korumanın önemini vurgulamak, sadece ekolojik dengeyi önemsediğimiz anlamına gelmiyor, aynı zamanda insanlığın varoluşsal değerlerini korumak açısından da kritik bir noktayı temsil ediyor. Gelecek nesillere daha yaşanabilir bir dünya bırakmak için biyoçeşitliliği koruma çabalarımızı artırmalıyız. Üçüncü bölümde biyoçeşitlilik kriziyle deneyimlediğimiz kayıpların ne kadar kötü olabileceğinden bahsedeceğim.