Akışın içinde sıkışmak: Algoritmik akıştan kaçabilir miyiz?

QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
Sabah uyanıp hazırlandıktan sonra işe doğru yola koyuldunuz. Yolda sıkılmamak için “Instagram’a girip biraz akışı kaydırayım” diyorsunuz. Karşınıza çıkan ilk Reel, bir duvar kağıdı ustasına ait. Esasında bu konu, en son bir sene önce ilginizi çekmişti. TikTok’a geçiyorsunuz. Orada da sevgilinizle ayrı olduğunuz dönemlerden kalma astroloji videoları akışı doldurmuş. YouTube ise bir arkadaşınızın ricası üzerine beğendiğiniz bir yemek tarifi videosuna benzer videolarla dolu. En son ne zaman mutfağa girip yemek yaptığınızı düşünüyorsunuz: Yanıt bulmak zor.
Aynı videolar, aynı şakalar, hatta aynı tartışmalar… Kaydırmaya devam ediyorsunuz ama zihinsel olarak çoktan kopmuş durumdasınız. Çünkü artık keşfetmekten çok, daha önce akışınıza düşen ve belki geçici sebeplerle etkileşime girdiğiniz içeriklerin yeniden paketlenmiş versiyonlarını tüketiyorsunuz.
Geniş açı: Bugün artık birçok kullanıcı, algoritmik önerilerden memnuniyetsiz. Zira algoritmalar, artık kısa süreliğine kullanıcıların ilgi alanına giren türdeki içerikleri bile uzun süre boyunca kullanıcılara önermeye devam ediyor veya bir kullanıcıyla benzer davranışlar gösteren milyonlarca kişiye göre neyin ilgi çekeceğini tahmin etmeye çalışıyor. Bu durum, kullanıcının kendi sosyal medya kullanım alışkanlıkları üzerindeki söz hakkını belirsiz hâle getirirken ciddi bir dijital yorgunluğa da yol açıyor.
Üstelik dünya nüfusunun yarısından fazlası, her gün bir şekilde algoritmik önerilerle etkileşime geçiyor. Pek çok kullanıcı, gerçekten ilgisini çeken içeriklere erişebilmek ve yeni içerikler keşfetmek için ekstra efor sarf etmek zorunda kalıyor.
Çözüm önerisi: Birçok platform, son yıllarda giderek çok daha fazla dile getirilen bu problemle yeni kontrol araçları kullanıma sunarak baş etmeye çalışıyor. Bu araçlardan bazıları, öneri algoritmalarını sıfırlayarak yeniden eğitmeye olanak tanırken bazıları, kategori bazlı kişiselleştirmeler yapmayı mümkün kılıyor.
5 platformda algoritmanın kontrolünü elinize alın
En çok kullanılan sosyal medya platformları arasında başı çeken Instagram, YouTube, X, TikTok ve Facebook’un tamamında bu tür kişiselleştirme özellikleri bulunuyor. Algoritmayı kişiselleştirdikten sonra yeniden kontrolden çıkmasını önlemek için öneri algoritmalarının nasıl çalıştığını da iyi anlamak gerekiyor.
1) Instagram
Instagram algoritmaları, kullanıcılara ne tür içerikler önereceğine karar vermek için genellikle üç ana ölçütü temel alıyor. İlk ve en önemli ölçüt, kullanıcıların içeriklerle kurduğu etkileşim oluyor. Kullanıcıların belirli türdeki içeriklere attıkları beğeni, yorum ve paylaşımlar, Instagram akışının benzer içeriklerle dolup taşmasına yol açıyor.
Platform, ikinci ölçütün belirli bir içerikte geçirilen süre olduğuna işaret ediyor. Kullanıcılar, bir Reels videosunu uzun süre izlerse veya bir paylaşımda sayfayı kaydırmadan uzun bir süre vakit geçirirse Instagram, bu içeriklere benzer türdeki içerikleri kullanıcıya önermeye başlıyor.
Üçüncü ölçüt ise kullanıcıların takip ettikleri hesaplar. Takip listesindeki diğer kullanıcıların ilgilendikleri türdeki içerikler de benzer şekilde Instagram önerilerini şekillendirmede önemli bir rol oynuyor.
Çözüm: Instagram’da algoritmik önerilerden sıkılan kullanıcılar için öneri algoritmasını tamamen sıfırlamaya olanak tanıyan bir özellik bulunuyor. Bunun için kullanıcıların platform ayarlarındaki “İçerik tercihleri” sekmesini ziyaret etmesi ve “Önerilen içerikleri sıfırla” seçeneğine tıklaması gerekiyor.

İlgili seçeneğe tıklayan kullanıcılar, başlangıçta akışlarında genelde gördükleri türdeki içeriklerden farklı içeriklerle karşılaşıyor. Öneri algoritması, zaman içinde kullanıcı etkileşimine göre yeniden şekilleniyor ve kişiselleşiyor. Bir kez öneri algoritması sıfırlandıktan sonra işlem geri alınamıyor. Ayrıca sıfırlama işlemi, kullanıcıların takip listesini ve hedefli reklamları etkilemiyor.
Instagram, kullanıcılara sıfırlama işleminden önce takip listelerini gözden geçirmelerini öneriyor. Bu aşamada kullanıcılar, artık görmek istemedikleri türde içerikler paylaşan hesapları sıfırlama işleminden önce takipten çıkabiliyor.
Bununla birlikte: “İçerik tercihleri” sekmesinde kullanıcıların öneri algoritmalarını şekillendirebilecekleri araçlar da bulunuyor. Kullanıcılar, bu sekmede yer alan “İlgilendiklerin” ve “İlgilenmediklerin” seçeneklerine tek tek videolardaki üç nokta ikonu üzerinden ilgilerini daha az ve daha fazla çeken türdeki içerikleri ekleyebiliyor.

“Belirli sözcükler ve söz grupları” seçeneğine tıklayan kullanıcılar ise kendileri için rahatsız edici nitelikte olan sözcükleri içeren gönderileri akışlarında filtreleyebiliyor. Söz konusu sekme, kullanıcıların hassas içerikleri daha az, standart oranda veya daha fazla görmeyi seçmesine de olanak tanıyor. Kullanıcılar, bu sekmede siyasi içeriklerin önerilmemesini de tercih edebiliyor.
- “İçerik tercihleri” sekmesi, kullanıcıların öneri algoritmasını 30 gün boyunca dondurmasını da mümkün kılıyor. Bu sayede önerilen gönderiler, 30 gün boyunca Instagram akışında gizleniyor.
Ek olarak: Bu yıl platformu İngilizce kullanan kişiler için yaygın kullanıma açılan “Algoritmanız” özelliği ise Reels algoritmaları tarafından önerilen konuların kontrol edilmesine olanak tanıyor. Yapay zeka destekli özelliğe Reels sekmesinin sağ üst köşesindeki kalpli ikona dokunarak ulaşılabiliyor.

Instagram, burada kullanıcılara en çok ilgilendiklerini düşündüğü konuları gösteriyor. Kullanıcılar, bu listeye yeni konu başlıkları ekleyebiliyor veya mevcut başlıklarda elemeler yapabiliyor. Daha sonra Reels algoritması, videoları bu tercihlere göre derlemeye başlıyor.
- Sekmede ayrıca, kullanıcıların daha az görmek istedikleri konuları seçebilecekleri bir alan da bulunuyor.
2) YouTube
YouTube da önereceği içeriklere karar vermek için birden fazla faktörü analiz ediyor. Anasayfa akışı, Shorts ve video oynatıcısı, algoritmik önerilerin görüldüğü bölümler arasında bulunuyor. Algoritma, bu alanlarda önereceği içeriklere karar vermek için öncelikli olarak izleme geçmişi, arama geçmişi, kanal abonelikleri, beğeniler, dislike’lar, “İlgilenmiyorum” geri bildirimi, “Kanalı önerme” geri bildirimi ve kullanıcı memnuniyeti anketlerini dikkate alıyor.
Çözüm: YouTube, öneri algoritmalarını kişiselleştirmeye yönelik spesifik araçlar sunmuyor. Platformda öneri algoritmasını özelleştirmek için biraz daha sabırlı olunması gerekiyor.
Kullanıcılar, akışta ilgilerini çekmeyen videoların başlığının yanındaki üç noktalı menüye dokunarak “İlgilenmiyorum” veya “Kanalı önerme” seçeneklerine tıklayabiliyor. Bu seçeneklere tıklandığında YouTube, benzer içerikleri daha az gösteriyor ve ilgili içeriği yayımlayan kanalı akıştan uzak tutuyor.
“İlgilenmiyorum” ve “Kanalı önerme” seçenekleri, videoya tıklandığında oynatma ekranının alt kısmında görülmüyor.

Bununla birlikte: Video önerilerini tamamen gizlemek isteyen kullanıcılar, izleme geçmişindeki üç noktalı menüde çıkan “Tüm geçmişi yönet” seçeneğine tıklayarak geçmişi tamamen silebiliyor veya devre dışı bırakabiliyor. Bu seçenek devre dışı bırakıldığında izleme geçmişi ve arama geçmişi kaydedilmiyor ve öneri algoritması tarafından dikkate alınmıyor.

Bu sekmede YouTube geçmişinin belirli aralıklarla otomatik olarak silinmesi de sağlanabiliyor. Kullanıcılar ayrıca, “YouTube Etkileşimleri” sekmesinden videolara bıraktıkları etkileşimleri de toplu bir şekilde görüp silebiliyor.
Benzer şekilde “Diğer aktiviteler” seçeneğinden YouTube anketlerine bırakılan yanıtlar da silinebiliyor.
3) X
X’in öneri algoritması ise kullanıcının etkileşim geçmişi ve takipleştiği kişiler tarafından paylaşılan son gönderileri inceliyor. Bu süreçte takip edilmeyen hesaplardan gelen ve algoritmanın kullanıcının ilgisini çekebileceğine inandığı gönderiler de makine öğrenimiyle analiz ediliyor. Daha sonra engellenmiş hesaplardan gelen ve spam olabilecek gönderiler filtreleniyor. Kalan içerikler, alaka düzeyi ve içerik çeşitliliği gibi faktörler dikkate alınarak sıralanıyor ve kullanıcıya öneriliyor.
X’in yakın zamanda GitHub’da yayımladığı kaynak koduna göre yapay zeka tabanlı öneri algoritması, Grok’tan güç alıyor.
Çözüm: X’te öneri algoritmasını kişiselleştirmek için iki seçenek bulunuyor. Kullanıcılar, ilk olarak “Sana özel” akışındaki gönderilerin sağ üst köşesinde bulunan üç noktalı menüden “Bu gönderi ilgimi çekmiyor” seçeneğine tıklayabiliyor. Bu durumda X, benzer içerikleri kullanıcıya daha az gösteriyor.

Daha kapsamlı bir kişiselleştirme için ise “Ayarlar ve gizlilik” sekmesindeki “Gizlilik ve güvenlik” seçeneğinden “Gördüğün içerik” bölümüne ilerlenebiliyor. Bu bölümde kullanıcılar, “Hassas içerikli olabilecek medyayı görüntüle” seçeneğini devre dışı bırakabiliyor. Aynı bölümde ayrıca, “Konular” ve “İlgi alanları” başlıklı menüler de bulunuyor.
“Konular” sekmesinde kullanıcılar, gördükleri gönderiler ve reklamları kişiselleştirmek için belirli konu başlıkları seçebiliyor. Bu konu başlıkları profilde herkese açık biçimde gözüküyor.
“İlgi alanları” sekmesinde ise X algoritmalarının kullanıcının ilgisini çektiğini düşündüğü konular alfabetik olarak sıralanıyor. Buradaki tüm konu başlıklarının yanında işaretli bir onay kutusu bulunuyor. Kullanıcılar, daha az görmek istedikleri veya artık ilgilerini çekmeyen konuları listeden kaldırabiliyor.

“Gördüğün içerik” menüsünde “Keşfetme ayarları” başlıklı bir bölüm de bulunuyor. Bu bölümde konum bazlı öneriler devre dışı bırakılabiliyor. “Arama ayarları” bölümünde ise hassas içerik gizlenebiliyor ve engellenen veya sessize alınan hesaplar arama sonuçlarında filtreleneniliyor.

4) TikTok
TikTok’ta öneri algoritmalarının tahminleri, benzer ilgi alanlarına sahip olduğu görülen diğer kullanıcıların etkileşimlerine göre şekilleniyor. Platform, “Sizin İçin” akışı, “Takipte” akışı, “Arkadaşlar” sekmesi, canlı yayınlar, arama sekmesi, yorumlar, bildirimler ve hesap önerilerinin de aralarında bulunduğu pek çok alanda öneri algoritmalarından faydalanıyor.
Algoritma, tüm bu alanlarda öneride bulunurken kullanıcı etkileşimleri, içerik bilgileri ve kullanıcı bilgileri olmak üzere üç temel faktörü göz önünde bulunduruyor. Takip edilen hesaplar, beğeniler, yorumlar, paylaşımlar, tamamı izlenen veya atlanan içerikler, gönderilen hediyeler ve izleme süreleri, kullanıcı etkileşimleri açısından dikkate alınan faktörler arasında yer alıyor.
Ses, etiket, izlenme sayısı, içeriğin yayınlandığı ülke ve beğeni sayısı gibi içerik bilgileri de benzer şekilde öneri algoritmaları tarafından dikkate alınıyor. Kullanıcı bilgileri ise cihaz ayarları, dil, tercihi, konum, saat dilimi, cihaz türü ve rehberdeki kişiler gibi verilerden oluşuyor.
Önemli ayrıntı: Algoritma, kullanıcının yeni içerikler ve içerik üreticilerini keşfetmesini ve yeni perspektifler ile fikirleri duymasını sağlayacak önerilerde de bulunuyor. Bu nedenle kullanıcılar, kimi zaman ilgi alanlarıyla alakasız gibi görünen içeriklerle karşılaşabiliyor.
Ayrıca kullanıcılar, akışta aynı içerik üreticisine ait birden çok gönderi görebiliyor olsa da o hesabı takip etmiyorlarsa ilgili içerik üreticisinin iki gönderisini art arda görmüyor.
Çözüm: TikTok, kullanıcıların birkaç farklı şekilde öneri algoritmasını şekillendirmesine olanak tanıyor. En temelde akıştaki videolarda “Paylaş” butonuna tıklandığında çıkan “İlgilenmiyorum” seçeneğine tıklanarak benzer içeriklerin daha az önerilmesi sağlanabiliyor.

TikTok ayrıca, “Ayarlar ve gizlilik” menüsündeki “İçerik tercihleri” sekmesine tıklayarak belirli anahtar kelimelerin filtrelenmesini de mümkün kılıyor. Kullanıcılar, bu bölüme seçtikleri anahtar kelimeleri eklediklerinde TikTok, başlığında, açıklamasında ve etiketlerinde bu kelimeleri içeren içerikleri akıştan uzak tutuyor.
“Sizin İçin akışınızı yenileyin” seçeneği ise öneri algoritmasının sıfırlanmasına olanak tanıyor. Bu seçeneğe tıklandığında TikTok, kullanıcıya geçici olarak normalde görmeyeceği popüler videoları gösteriyor. Kullanıcılar, bu videoları izleyerek ve etkileşimde bulunarak TikTok’un tercihleri hakkında bilgi edinmesini ve ilgili alanlarını sıfırdan öğrenmesini sağlıyor. Akış, yenilendikten sonra bu tercihlere çok daha yakın hâle geliyor.

Ek olarak: “İçerik tercihleri” bölümünde “Konuları yönetin” başlıklı bir sekme de bulunuyor. Farklı kategorilerde ne kadar miktarda içerik görüleceğinin belirlenmesine olanak tanıyan bu bölümde kullanıcılar, “Yaratıcı Sanatlar”, “Dans, “Moda ve Güzellik”, “Sağlık ve Fitness”, “Mizah” ve “Yaşam Tarzı” gibi farklı kategorilerin altında bulunan bar üzerindeki çubuğu hareket ettirerek o türdeki içerikleri daha az veya daha fazla görmeyi tercih edebiliyor.
“İçerik tercihleri” altındaki “Kısıtlı Mod” aktif hâle getirildiğinde ise tüm izleyiciler için uygun olmayabilecek içerikler sınırlandırılıyor.

5) Facebook
Facebook’un da anasayfa akışındaki içerik ve reklam önerilerini derleyen yapay zeka destekli algoritmaları bulunuyor. Sistem, ilk olarak fotoğraflar, videolar ve bağlantılar gibi herkese açık verilerin bir kısmını analiz ediyor ve daha sonra içerikle ilgili çeşitli sinyalleri göz önünde bulunduruyor. Bu sinyaller, kullanıcıların Facebook'ta daha önce benzer içeriklerle veya ilgi alanlarıyla kurduğu etkileşimleri de içeriyor.
Bu aşamada algoritma, kullanıcının en alakalı bulacağı ve ilgi duyacağı herkese açık içerikler hakkında tahminler yapıyor. Son adımda ise bu içerikler bir sıralamaya tâbi tutuluyor. Sistemin kullanıcının daha ilgili olabileceğini tahmin ettiği içerikler, akışta daha yukarıda görünüyor.
Çözüm: Facebook’ta öneri algoritmasını tamamen sıfırlamanın veya belirli konu başlıklarını öne çıkarmanın spesifik bir yolu bulunmuyor. Fakat kullanıcılar, “Ayarlar ve gizlilik” menüsündeki “İçerik tercihleri” sekmesinden siyasi içeriklerin akışta önerilmesini engelleyebiliyor. Aynı bölümde hassas veya grafik içerik barındıran gönderiler için de ayrı bir “Daha az göster” seçeneği bulunuyor.
Kullanıcılar, yine “Ayarlar ve gizlilik” menüsündeki “Ayarlar” sekmesinde yer alan “Etkinliğiniz” seçeneği altındaki “Etkinlik günlüğü” bölümüne tıklayarak platformdaki içeriklerle kurduğu etkileşimlerin bir listesine ulaşabiliyor. Bu etkileşim geçmişini tek tek veya tamamen silmek de Facebook’un öneri algoritmasının şekillendirilmesine yardımcı oluyor. Zira algoritma, öneride bulunurken bu etkileşimlerden topladığı sinyalleri göz önünde bulunduruyor.

Ek olarak: Gönderilerin sağ üst köşesindeki üç noktalı menüden de daha fazla benzer içerik görmek için “İlgimi çekiyor”, daha az ilgili içerik görmek için ise “İlgimi çekmiyor” seçeneğine tıklanabiliyor.
Bunun yanı sıra kullanıcılar, bir gönderiyi gizlediklerinde Facebook, benzer içerikleri akıştan uzak tutuyor. Aynı prosedür, şikayet edilen içeriklerde de uygulanıyor.











