Asgari Ücret: Teori ve Pratik

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, 2023 yılında uygulanacak asgari ücretin tespiti için bir beklenti anketi çalışması başlattı. Akademisyenlerin de destek vereceği çalışma, 2022 yılı için de yapılmıştı. Tamamlandıktan sonra Asgari Ücret Tespit Komisyonu’na sunulacak olan çalışma resmi değerlendirme sürecinin tabanını oluşturacak.

💾 Cep bilgisi: Asgari (minimum) ücret, işçilere ödenmek zorunda olan en düşük ücret olarak tanımlanıyor. Bu ücretin tespitinde temel ihtiyaçların (gıda, barınma, giyim vb.) karşılanabilmesi esas alınıyor.

Temel bilgiler

Asgari ücret sistemi ülkemizde 1951 yılından bu yana uygulanıyor. Asgari ücret yıllık bazda belirleniyor ve bu konuda yetkili olarak Asgari Ücret Tespit Komisyonu atanmış durumda. Devlet, işveren ve işçi kanatlarından beşer üyenin yer aldığı komisyon asgari ücreti en geç iki yılda bir olmak üzere belirler. Komisyonda ücrette gizlilik ve eşitlik ilkeleri esas olarak kabul ediliyor.

Komisyon, ücretler günlük bazda belirliyor. Aylık, saatlik ya da parça başına ücret gibi hesaplamalar ise bu baz üzerinde kurgulanıyor.  Bakanlığın çağrısı üzerine toplanan komisyonun ücretin belirlenmesine ilişkin kararı ise belgelerle desteklenmek kaydıyla kesin olarak kabul ediliyor. Bu karar ile birlikte iş kolu fark etmeksizin işçilerin alabilecekleri minimum ücret belirleniyor ve iş sözleşmelerinde bunun aksine bir hüküm uygulanamıyor. 

Madalyonun yüzleri 

Asgari ücret uygulaması özellikle gelir seviyesi düşük olan ve asgari ücretle çalışanların payının yüksek olduğu ekonomilerde çok önemli bir politik araç olarak kabul ediliyor. Hanehalkı gelirinin doğrudan doğruya tespit edildiği bu uygulamanın işçi, işveren ve genel ekonomi üzerindeki yansımalarıysa birbirlerinden oldukça farklı.

💾 Cep bilgisi: Türkiye'de 2022 itibarıyla asgari ücretli çalışanların oranının %57 seviyesinde olduğu bildiriliyor. Bu, 2001 yılında kaydedilen %54.9 oranından da yüksek. Avrupa Birliği ortalaması ise %9 seviyesinde.

Asgari ücret düzenlemelerinin işçi tarafındaki yansıması gelir artışından ibaret. Hane gelirinin enflasyon karşısında korunması çalışan tarafındaki temel güdü olarak kabul edilebilir.

İşveren tarafındaki yansıma ise işçi tarafındaki yansımanın tam aksi yönünde bulunuyor. Asgari ücretteki artış doğrudan doğruya çalışan maliyetini artırıyor. Bu durum ise ya fiyatlara (enflasyon) ya da çalışan sayısına (işsizlik) etki etme potansiyeli taşıyor. İki durumun da yaşanmaması halindeyse durumun işveren için sürdürülebilir olmaktan çıkma ihtimali güçleniyor.

Asgari ücret artışının makroekonomik yansımaları ise kendini büyük oranda tüketim harcamalarındaki artış olarak gösterir. Gelir seviyesi itibarıyla tasarruf eğilimi düşük (ya da harcama eğilimi yüksek) olan bu grup, harcanabilir gelirlerinin artması ile birlikte talep artışına yol açar. Talep artışı ise beraberinde büyüme ivmesini getirir. Talep baskısı ile tetiklenen enflasyonist ortamlarda ise bu durum enflasyonist baskıyı artırıcı bir etki yaratır. Talebin artması ve ekonomik aktivitenin canlanması ise kısa vadede kamu maliyesi (vergi gelirleri) orta vadede ise istihdam göstergelerinin iyileşmesine olanak verir. 

Asgari ücretteki artışın diğer bir etkisi ise bu maliyeti kaldırma kapasitesi olmayan işverenler sebebiyle kayıt dışılığın artması (kaçak işçi) olarak ifade edilebilir. Bu durum istihdam piyasası üzerinde olumsuz etki yarattığı gibi vergi geliri kaybına da yol açar. Bu noktada zaman zaman devreye giren sübvansiyonlar ise işveren üzerindeki yükü hafifletmeyi ve bu olumsuz etkileri asgari seviyeye çekmeyi hedefler.

Kısaca, etkileri ilk bakışta yalın gibi görünen bu adımın çok sayıda ardıl ve ilişkili etkisi mevcut. Bu etkileri birbirlerinden ayırmak ya da üstün tutmak ise tamamen ekonomik konjonktür ve yapısal değişkenlere bağlı.

Mevcut durum, beklentiler ve olası etkiler

2022 yılında yüksek enflasyon sebebiyle normal uygulamanın dışına çıkılarak 2 kez belirlenen asgari ücret bugün net 5.500 TL seviyesinde. İçinden geçtiğimiz enflasyonist dönem, bu ücretin yıl sonunda ciddi oranda artırılmasını gerekli kılıyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan başta olmak üzere ekonomi yönetiminin verdikleri mesajlar da bu beklentiyi teyit eder nitelikte. 

Türk-İş tarafından yayımlanan açlık ve yoksulluk sınırı çalışmasının Ekim 2022 sonuçlarına göre ülkemizde açlık sınırı 4 kişilik bir aile için 7.425 TL olarak hesaplanmış durumda. Bu değer, mevcut asgari ücretin neredeyse 2 bin lira üzerinde bulunuyor.

Bu yüksek enflasyonist baskı ve içinde bulunduğumuz seçim iklimi ise aralık ayında asgari ücrette tarihî bir güncelleme daha göreceğimizi neredeyse kesinleştiriyor.

Disk-Ar’ın araştırmasına göre, ülkemizde asgari ücret civarında maaş alan çalışanların toplam istihdam içindeki payı %50’ye yakın ve aynı oran asgari ücretin bir buçuk katına kadar ücretle çalışanlar için %64 seviyesinde. Asgari ücretin tespiti ise bu yüksek hacim sebebiyle büyük önem taşıyor. Bunun yanında, bu düzenleme asgari ücretle çalışmayan kesim için de bir baz oluşturuyor. Bu da geniş anlamda tüm çalışanların ücret ayarlamalarının Asgari Ücret Tespit Komisyonu’nun kararı ile belirlendiği anlamına geliyor. 

Asgari ücrette yaşanacak artışın enflasyon görünümü üzerindeki olası etkileri ise tartışmaya açık olmaya devam ediyor. Teorik olarak, harcanabilir gelirin artması ve asgari ücretle çalışanların harcama sepetlerinin yapısı sebebiyle talep yönlü bir enflasyon sarmalının tetiklenebileceği görüşü geçerliliğini koruyor. Bunun yanında, ücret düzenlemesinin üretim maliyetlerinde yaratacağı artışın fiyatlara yansıması kanalı da bu olası etkiyi güçlendiriyor. 

Karşı cephede ise, maliyetlerin büyük oranda kur ve enerji fiyatları sebebiyle arttığı, ücret artışlarının ise bu dalga içinde kayda değer bir etki yaratmayacağı görüşünü savunan ekonomistler yer alıyor ve yukarıda sıraladığımız olumlu etkilere vurgu yapıyorlar.