Big Tobacco’dan Big Tech’e: Meta davası sosyal medyayı değiştirebilir mi?

QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
ABD'de 29 eyaletten oluşan bir koalisyon, 2023 yılında Facebook ve Instagram’ı bilinçli olarak çocukların platformda daha fazla zaman geçirmesini sağlayacak ve bağımlılık yapacak şekilde tasarladığı gerekçesiyle Meta'ya dava açtı. California, Colorado, Kentucky ve New Jersey’nin temsilci eyaletler olarak atandığı davanın duruşmaları, geçen hafta California’da görülmeye başladı.
Dava, “sosyal medyanın tütün ânı” olarak nitelendiriliyor. Zira 1990’larda ABD’de tütün şirketlerine açılan davalar, yalnızca milyarlarca dolarlık cezalarla sonuçlanmadı. Söz konusu yasal süreç, aynı zamanda sigara endüstrisinin reklam yapma, ürünlerini pazarlama ve tüketicilerle ilişki kurma şeklini de kökünden değiştirdi.
- Tütün devlerine açılan bu davaların üzerinden 30 yıldan uzun bir süre geçti. Fakat bugün ABD’li savcılar, benzer bir hesaplaşmanın teknoloji sektöründe de yaşanabileceğini düşünüyor.
Dava dilekçesi, Meta’nın kârını artırmak amacıyla çocukları ve genç kullanıcıları platformlarına bağımlı hâle getirecek teknikler kullandığını, bu tekniklerle çocukların ruh sağlığına zarar verdiğini, potansiyel riskler konusunda kamuoyunu yanılttığını ve çocukların gizliliğini ihlal ettiğini öne sürüyordu. Dört temsilci eyalet, Meta’dan platformlarında bağımlılık yapan özellikleri ortadan kaldıracak değişiklikler yapmasını talep etti. Ayrıca şirketin davayı kaybetmesi durumunda 1,4 trilyon dolara yakın para cezasıyla karşı karşıya kalabileceği belirtildi.
- Ceza, davacı eyaletlerin tamamında Instagram ve Facebook’u günde yarım saatten fazla kullanan gençlerin sayısına dayanarak hesaplandı. Hesaplanan tutarın neredeyse Meta’nın 1,5 trilyon dolarlık piyasaya değerine denk olması ise dikkat çekti.
Öte yandan: Eyalet başsavcıları, daha sonra bu tutarı 200 milyar dolara indirdi. Bu tutar da Meta’nın 2025’teki gelirine karşılık geliyordu.
Oakland kentindeki bir federal mahkemede görülen duruşmalarda sözlü savunmalar, 18 Ağustos itibarıyla başladı. Meta, bazı genç kullanıcıların yaşadığı ruh sağlığı sorunlarını kabul etse de mevcut araştırmaların bu sorunlarla sosyal medya kullanımı arasında net bir nedensellik ilişkisi ortaya koymadığını savundu.
- Şirket ayrıca, iki platformun da gençlere fayda sağladığını öne sürdü ve gençlerin YouTube ve TikTok’u kullanma oranının Instagram’dan daha yüksek olduğunu, fakat bilinçli olarak kendi platformlarının hedef alındığını vurguladı.
Perspektif: Meta'nın eski mühendislik direktörlerinden Arturo Bejar, davada ifade vererek CEO Mark Zuckerberg'ün platform büyümesini ve kullanıcı etkileşimini çocukların güvenliğinin önünde tuttuğunu öne sürdü. Bejar'a göre Zuckerberg'ün yaklaşımı, şirket kültürünü de şekillendirdi ve önemli güvenlik değişikliklerinin hayata geçirilmesi doğrudan CEO'nun onayına bağlı hâle geldi.
Bejar ayrıca, Meta'nın genç kullanıcıların maruz kaldığı zararlardan şirket içi araştırmalar ve çalışan uyarıları sayesinde haberdar olduğunu, ancak buna rağmen yeterli önlem almadığını savundu.
- Bunun yanında Instagram’ın ürün tasarımı direktörü Francesco Fogu’nun ifadesinde, platformun 2023’te hazırladığı bir sunumdan gençlerin yetişkinlere kıyasla zorbalık, intihar, nefret söylemi, çıplaklık ve şiddet içerikleriyle 1,5 kat daha fazla karşılaştığını gösteren verilerin çıkarıldığı ortaya çıktı.
Geniş açı: Meta’ya yakın dönemde platformlarını kasıtlı olarak bağımlılık yapacak şekilde tasarladığı gerekçesiyle bireysel kullanıcılar tarafından da binlerce dava açıldı. Los Angeles ve New Mexico’da açılan iki ayrı davada Meta haksız bulundu ve şirketin toplamda 1 milyar dolara yakın tazminat ödemesine karar verildi.
Ayrıca resmî kayıtlar, sosyal medya şirketlerine benzer gerekçelerle açılan 3000'in üzerinde dava bulunduğuna işaret etti. Yakın zamanda ABD’de bir temyiz mahkemesi, Meta, Google, Snap ve TikTok’a açılan bu davaların görülebileceğine hükmetti.
Benzer şekilde: Avrupa Birliği (AB) de bu yıl Meta’yı Facebook ve Instagram’daki bağımlılık yaratan özellikleri gözden geçirmesi gerektiği, aksi takdirde para cezasıyla karşı karşıya kalabileceği konusunda uyardı.
Avrupa Komisyonu, iki platformdaki sonsuz kaydırma, otomatik oynatma, anlık bildirim ve kişiselleştirilmiş öneri algoritması gibi özelliklerin Dijital Hizmetler Yasası’nı (DSA) ihlal ettiğine kanaat getirdi. Bu özelliklerin kullanıcının sürekli ekranı kaydırma isteğini körüklediğini ve beyni otomatik pilot moduna geçirerek sağlıksız alışkanlıklara ve kompulsif kullanıma neden olduğunu belirten komisyon, Meta'nın mevcut önlemlerinin bağımlılık yapıcı tasarımdan kaynaklanan riskleri etkili bir şekilde ele alamadığını vurguladı.
Neden önemli? 29 eyalet tarafından açılan dava, Meta’yı ruh sağlığı üzerindeki etkilerinden sorumlu tutmayı amaçlayan ilk dava değildi. Fakat hukuk uzmanları, davacıların statüsü ve davanın kapsamı nedeniyle bu davanın büyük bir etki yaratabileceğine işaret etti.
Bununla birlikte diğer davalar, teknoloji ile bağımlılık arasındaki ilişki etrafında şekillense de 29 eyalet tarafından açılan davanın hukuki argümanının merkezinde, tıpkı federal hükümetin onlarca yıl önce tütün şirketlerine açtığı davalarda olduğu gibi, şirketin ticari uygulamaları yer alıyor.
Başsavcılardan biri, davayı “Amerikan tarihinin en büyük tüketici koruma davası” olarak nitelendiriyor.
California Üniversitesi Berkeley Hukuk ve Teknoloji Merkezi’nden Vincent Joralemon’a göre de davanın temelinde Meta’nın ürünlerinin etkileri konusunda kamuoyunu yanıltıp yanıltmadığı sorusu yer alıyor. Bu yönüyle dava, tütün ve opioid şirketlerine açılan davalarla benzerlik gösteriyor.
Bu nedenle Joralemon, davada eski ve mevcut şirket çalışanları tarafından verilen ifadelerin daha belirleyici olabileceğini savunuyor.
Tütün şirketlerine açılan dava nasıl sonuçlandı?
California Başsavcısı Rob Bonta da davadaki iddiaları 1990’larda tütün şirketlerinin, son 10 yılda ise opioid üreticileri ve ilaç şirketlerinin devasa tazminatlar ödemesine yol açan suçlamalara benzeterek davayı “Meta’nın tobacco ânı” olarak tanımladı. Başsavcı Yardımcısı Megan O’Neill ise açılış konuşmasında Meta’nın, platformlarını kasıtlı olarak “çocukların tekrar tekrar geri gelmesini sağlayacak şekilde” tasarladığını söyledi.
Diğer yandan Meta’nın hukuk ekibi, tütün endüstrisiyle kurulan paralelliği “son derece uygunsuz” olarak nitelendirdi.
Arka plan: 1990’ların başına gelindiğinde onlarca yıldır yürütülen araştırmalar, tütün kullanımının kanser başta olmak üzere ciddi sağlık sorunlarına yol açtığını ortaya koydu. Takip eden soruşturmalar da sektörün, ürünlerinin zararlı etkilerini bilinçli olarak küçülttüğünü, hatta gizlediğini ortaya çıkardı.
Bunun üzerine ABD’de onlarca eyalet, dört büyük tütün şirketine dava açtı. Süreç, 1998’de imzalanan ve sektör açısından dönüm noktası olarak kabul edilen bir uzlaşmayla sonuçlandı. 46 ABD eyaleti ile Philip Morris, R.J. Reynolds, Brown & Williamson ve Lorillard arasında imzalanan “Master Settlement Agreement (MSA)”, şirketlere eyaletlere yıllar boyunca yüz milyarlarca dolar ödeme yapma yükümlülüğü getirdi.
Bu ödemeler, hâlâ belirli koşullar çerçevesinde devam ediyor.
Anlaşma, mâli yaptırımların yanı sıra ürünlerin pazarlanma biçimini de değiştirdi. Özellikle çocukları hedefleyen reklamlara ciddi kısıtlamalar getirildi. Gençlere ulaşabilecek reklamlar sınırlanırken reklamlarda çizgi film karakterlerinin kullanılması yasaklandı, billboard ve toplu taşıma reklamları kaldırıldı, gençlere yönelik sponsorluklar ve ürün yerleştirmeler sınırlandırıldı ve lisanslı ürün dağıtımı gibi pazarlama çalışmalarına kısıtlamalar getirildi.
Neden önemli? 1990’lara kadar tütün şirketlerinin temel savunması, insanların riskleri bildiği, fakat kendi tercihleriyle ürünlerini kullandığı yönündeydi. Ancak eyaletlerin açtığı davalarda şirketlerin nikotin bağımlılığı ve sigaranın sağlık üzerindeki zararları konusunda yıllardır sahip olduğu bilgileri kamuoyuna nasıl sunduğu da mercek altına alındı.
Bu süreçte şirket içi belgelerin ortaya çıkması özellikle önemliydi. Zira belgeler, şirketlerin ürünlerinin zararları konusunda ne kadar bilgi sahibi olduğunu da kanıtladı.
Öte yandan: Meta, davadaki iddiaları reddediyor olsa da tütün şirketleri de onlarca yıl boyunca ürünlerinin zararlı olmadığını, sigaranın kansere yol açmadığını ve bağımlılık yapmadığını öne sürmüştü. Bu şirketler, Joe Camel gibi çizgi film karakterleriyle çocukları ve gençleri hedef aldıklarına yönelik iddiaları da şiddetle reddetmişti.
Suçlamalar, nihayet reddedilemez hâle geldiğinde ise şirketler, özgürlükçülük gibi alternatif savunma hatlarına çekildi.
Tek sorun tazminat mı?
Tütün endüstrisi, 1998 yılında imzaladığı MSA ile 25 yıl içinde 200 milyar doların üzerinde tazminat ödemeyi kabul ettikten sonra satışlarını kısmen uluslararası arenaya kaydırarak hayatta kalmayı başardı. MSA, sektör için bir dönüm noktasıydı. Fakat analistlere göre daha köklü bir değişim, sektörün reklam ve pazarlama pratiklerinde yaşandı.
MSA’in ardından regülasyonlar da çok daha sıkı hâle getirildi. ABD’de 2009’da yürürlüğe giren Tütün Kontrolü Yasası, Gıda ve İlaç Dairesi’ne (FDA) tütün ürünlerini düzenleme yetkisi verdi. Böylece ürünlerin nasıl üretildiği, pazarlandığı ve satıldığı, uçtan uca denetlenmeye başladı.
- Yani mahkeme, şirket içi belgeleri ortaya çıkararak sektörün bildiği zararları görünür hâle getirdi. Bu durum, tütün endüstrisini uzlaşmaya, hükümeti ise regülasyonları sıkılaştırmaya zorladı.
Benzer şekilde: Bu açıdan Meta davası da tütün şirketlerine açılan davalarla paralellik gösteriyor. Analistler, Meta'nın platformlarının gençlerde bağımlılık yaratabileceğini bildiği, fakat etkileşimi artırmak için bağımlılık yapacak özellikleri kullanmaya devam ettiği kanıtlanırsa davanın yalnızca tazminatla sonuçlanmayacağına işaret ediyor.
Bu tip bir senaryoda sonsuz kaydırma, otomatik oynatma, anlık bildirim ve kişiselleştirilmiş öneri algoritması gibi bugün sosyal medyada standart kabul edilen özelliklere kısıtlama getirilebileceği tahmin ediliyor. Bu da birkaç yıl sonra sosyal medyanın bugün bildiğimiz hâlinden çok daha farklı görünebileceği anlamına geliyor. Meta’nın regülasyonlar etrafında dolaşarak bu özelliklere bir alternatif yaratıp yaratamayacağı ise belirsizliğini koruyor.
Yatırımcı perspektifi: Hissedarlar, devasa tazminat cezalarından ziyade, davanın şirketi uygulamaya koymaya zorlayacağı tasarım değişikliklerinden daha fazla endişe duyuyor. Zira sonsuz kaydırma ve kişiselleştirilmiş öneri algoritması gibi özellikler, şirketin ana gelir kalemini oluşturan reklamları doğrudan mümkün kılıyor.
Örneğin sonsuz kaydırma, sınırsız sayıda reklamın görülmesini mümkün hâle getirirken kişiselleştirilmiş öneri algoritmaları, hedefli reklam gösterilmesine olanak tanıyor.
Ayrıca davanın Meta’da yaratacağı itibar kaybını önemseyen yatırımcılar da bulunuyor. CEO Mark Zuckerberg, ifadesi alınacak tanıklar arasında yer alıyor. Analistler, bir CEO’yu tanık kürsüsüne çıkarmanın başlı başına büyük bir darbe olduğunu vurguluyor. ABD’de sosyal medyanın çocuklar üzerindeki olumsuz etkisine ilişkin kamuoyu endişesi oldukça yüksekken Meta’nın mahkemelerde bu suçlamalarla karşı karşıya kalmasının da şirketin ebeveynler nezdindeki imajına zarar verebileceği tahmin ediliyor.
Meta davayı kaybederse karara itiraz ederek temyize gitme hakkına sahip olacak.
Öte yandan: MSA’in imzalandığı gün tütün şirketlerine yatırım yapmak, S&P 500’e yatırım yapmaktan iki kat daha fazla getiri sağlamıştı. Dolayısıyla bazı analistler, benzer ölçekteki bir hukuki hesaplaşmanın sektör devlerini finansal olarak çökertmediğini vurgulayarak Meta davasının, şirket açısından varoluşsal bir tehdit oluşturmayacağını tahmin etti.
Bunun yanında Emory Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden Matthew Lawrence da ABD’de MSA gibi uzlaşmaların çoğu zaman “hayal kırıklığı yarattığına” işaret etti. “Bağımlılık eğilimini istismar eden sektörlerin yol açtığı zararları azaltabiliyoruz; ancak bu zararları tamamen ortadan kaldırmanın yollarını bulmakta henüz çok başarılı olamadık” diyen Lawrenca’a göre MSA, tütün bağımlılığını veya şirketlerin o dönemki iş modelini tamamen sona erdirmedi.
Dahası: Uzlaşma kapsamında ödenen tazminatların maliyeti, büyük ölçüde sigara fiyatlarına yansıtıldı. Başka bir deyişle faturanın önemli bir bölümünü, sigaraya daha fazla para ödemek zorunda kalan tüketiciler üstlendi. Üstelik bu tüketicilerin birçoğu, ilerleyen yıllarda sigaranın yol açtığı hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetti.
AI bugünün elektronik sigarası mı?
Yaklaşık 15 yıl önce tüketicilerin dizüstü ve masaüstü bilgisayarlardan akıllı telefonlara geçişi, Silikon Vadisi’nde bir krize yol açmıştı. O dönem yöneticiler ve yatırımcılar, şirketlerin çok daha küçük ekranlarda reklam gelirlerini nasıl büyütmeye devam edebileceğini sorguladı. Fakat nihayetinde çözüm, sosyal medya platformları aracılığıyla kullanıcıları bağımlı hâle getirmekte bulundu.
Bunun için en etkili içerikler; şehvet, nefret ve öfke gibi ilkel ve güçlü duyguları harekete geçiren içerikler oldu. Nihayetinde şirketlerin formülü işe yaradı.
Perspektif: Bu nedenle sosyal medyanın ruh sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri, sistemdeki bir hata değil, sistemin bir özelliği. Üstelik oldukça kârlı bir özellik.
Bu yüzden uzmanlar, Meta’ya karşı açılan davanın sosyal medyanın çocuklar ve gençler üzerindeki olumsuz etkilerini tek başına ortadan kaldıracağına inanmıyor. Zira siber zorbalık, sosyal izolasyon, kontrolsüz ekran kullanımı ve gençlerin ruh sağlığına ilişkin endişeler, hukuki sürecin sonucundan bağımsız olarak sosyal medya platformlarının toplumsal etkilerine yönelik tartışmaların merkezinde yer almaya devam edecek gibi görünüyor.
Üstelik davaya ilişkin duyuruların başladığı sırada OpenAI’ın genç kullanıcılar için tasarladığı ChatGPT for Teens modunu kullanıma sunduğu da biliniyor. Analistlere göre Meta, kendi tarihinin “tobacco ânıyla” karşı karşıya olsa da genç kullanıcılar, akın akın "bugünün elektronik sigarasına”, yani yapay zekaya geçiş yapıyor.










