Büyük paradigma değişimi: "Bedava Yen" döneminin sonu

Japonya, yaklaşık otuz yıldır sıfır faiz ve hatta zaman zaman negatif faiz politikalarıyla küresel akıştan neredeyse tamamen ayrışan ve para politikasını kendi normalleri üzerine kurgulayan bir yapı içindeydi. Bu süre zarfında ekonomik durgunluk ve deflasyonla mücadele eden ülke, küresel finansal sistemde “bedava yen” kavramının doğmasına yol açacak kadar düşük faiz oranlarını çeyrek yüzyılı aşkın süredir koruyordu. Bu dönemin artık sonuna geldik ve kalıcı bir paradigma değişimine şahitlik ediyoruz.
Büyük paradigma değişimi: "Bedava Yen" döneminin sonu

EXANTE

EXANTE

Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

Japonya, yaklaşık otuz yıldır sıfır faiz ve hatta zaman zaman negatif faiz politikalarıyla küresel akıştan neredeyse tamamen ayrışan ve para politikasını kendi normalleri üzerine kurgulayan bir yapı içindeydi. Bu süre zarfında ekonomik durgunluk ve deflasyonla mücadele eden ülke, küresel finansal sistemde “bedava yen” kavramının doğmasına yol açacak kadar düşük faiz oranlarını çeyrek yüzyılı aşkın süredir koruyordu. Bu dönemin artık sonuna geldik ve kalıcı bir paradigma değişimine şahitlik ediyoruz.

Kayıp on yıllar ve deflasyon

Japonya ekonomisi 1990’ların erken döneminde yaşanan varlık balonu krizinin ardından uzun süreli bir durgunluk dönemine girdi. Hem hisse senedi hem de emlak piyasasında yaşanan çöküş, literatüre “kayıp on yıl” olarak geçti. Bu süreçte ekonomik aktörler borç hacimlerini azaltmaya odaklanırken yaşanan talep kırılması ülkede kalıcı bir deflasyon eğiliminin doğmasına ve yerleşmesine yol açtı.

Japonya Merkez Bankası (BoJ), bu süreçte parasal genişleme politikasını güçlü bir şekilde devreye alarak faiz oranlarını hızlı bir şekilde aşağı çekti. 1997 Asya Krizi ve 1998 Bankacılık Krizi’nin derinleştirdiği manzara, Mart 1999’da BoJ’un sıfır faiz politikasını resmi olarak devreye almasıyla yerleşik bir uygulamaya dönüştü. Kurum, referans faiz oranını 2000’lerin ortalarında ekonomideki dengelenme çerçevesinde yeniden %0,25-%0,50 aralığına çekse de 2008 krizini takiben oranlar yeniden sıfırladı.

Ultra-düşük faiz dönemi ve BoJ’un yıllar boyunca uygulamada tuttuğu alışılmadık genişleme tedbirleri teoride doğru olsa da ülke ekonomisinin yapısal sorunları sebebiyle (tüketim eğilimleri, demografik yapı vb) kalıcı bir çözüm üretemedi. Bu sürece Çin kaynaklı ucuz ithalat baskısı da eklendiğinde deflasyon algısı küresel çapta kalıcı bir konuma yerleşti. Bu yolculukta, banka rezervlerine negatif faiz uygulamasından sıkı getiri eğrisi kontrolüne kadar çok sayıda olağan dışı uygulamaya şahitlik ettik.

2013 ile birlikte hayatımıza giren Abenomics vizyonu da parasal genişleme sürecini desteklemeye devam etti. Bu uygulama setinin, politika süreci boyunca Japonya’nın küresel ortalamaların çok üzerindeki kamu borcunun çevrimini de kolaylaştırdığını belirtmekte fayda bulunuyor.

Bugüne gelirken

Nisan 2023’te BoJ’un yeni başkanı olarak göreve atanan akademisyen Kazuo Ueda’nın ana mücadelesi bu alanda oldu. Önceki başkan Kuroda tarafından desteklenen bol likidite yüküne ilk tepkisi “sürdürülebilir değil ancak mevcut ekonomik koşullara uygun” olan Ueda, piyasaları sarsmamak adına ani bir politika değişimine gitmeyeceğinin mesajlarını verdi. Bu mesaj seti aslında, para politikasının uygun zamanda gözden geçirileceği anlamına geliyordu.

Ekim 2021’de başbakanlık görevine gelen Fumio Kishida da Ueda öncesinde “sağlıklı bir enflasyon düzeyine ulaşmak” yönündeki vizyonunu ortaya koymuştu. Bu yolda kalıcı hareketin ücretler genel seviyesi ile ilişkini olduğunu belirten başbakan, Eylül 2023’te deflasyondan çıkış taahhüdünü güçlü bir şekilde yineleyerek ücretlerdeki artış oranının enflasyonun birkaç puan üzerinde belirlenmesi gerektiğini söyledi.

Kısaca, uzun yıllardır hedeflenen dönüşüm süreci hükumetle merkez para otoritesinin vizyonlarının örtüşmesiyle hız kazandı. Bu süreç boyunca tüm yetkililer ani bir değişim hamlesi ve beklenmedik bir mesaj konusunda titiz tutumlarını korudular. Söz konusu mesaj seti aynı zamanda bu hizalanma için BoJ’un bağımsızlığına dair soru işaretlerinin de önüne geçti.

“Bedava Yen” döneminin sonu 

Neredeyse sıfır maliyetle borçlanılabilen Japon yeni, yıllar boyunca küresel piyasalarda yatırımcılar için adeta bir bedava fonlama aracı işlevi gördü. Özellikle yen carry trade olarak bilinen strateji sayesinde, yatırımcılar Japonya’dan çok düşük faizle borçlandıkları yeni satıp elde ettikleri kaynakla daha yüksek getirili varlıklara (gelişen ülke tahvilleri, hisse senetleri, emtialar vb.) yatırım yaparak kayda değer getiriler elde ettiler. Ultra-gevşek politikanın devamlılığı ve oynaklıktan uzak para birimi de yapıyı güvenilir bir araç olarak sabitledi. Böylelikle söz konusu akım, küresel likidite ağının ayrılmaz bir sütunu işlevi görmeye başladı.

Bugün artık bu durum değişiyor. BoJ’un politika faizini kademeli olarak artırma yolu bugün itibarıyla sıfır ya da çok düşük faizle likidite sağlanması kanalını kapatacak. Bu köklü paradigma değişimi, diğer bir ifadeyle BoJ’un küresel çaptaki sermaye yatırımlarını sonsuza dek bedavaya finanse etmeyeceği anlamına geliyor.

Bu değişimin küresel sermaye akımları ve yatırımcı davranışları üzerinde önemli etkileri olacağı da aşikar. BoJ’un faiz adımları, ilk etkisini Japonya ve ABD tahvil faizleri arasındaki makasın daralması ile gösterecek. Bu durum, Japonya menşeili kurumsal yatırımcılarının daha önce yüksek getiri hedefiyle yüklü miktarda satın aldıkları yabancı tahvillerden çıkmasına yol açabilir. Yabancı tahvillere olan talebin gerilemesi de Japonya tarafından uzun yıllardır fonlanan gelişmiş ekonomilerdeki tahvil getirilerini yukarıya itme potansiyeli taşıyor. 

İkinci etki, finansman koşulları üzerinde görülecektir. Faiz oranlarının artması, gelişmiş ekonomilerde kısıtlı da olsa sıkılaştırıcı bir etkiye yol açma potansiyeli taşıyor. Burada, fonlar ve finansal kurumların pozisyonlarını yeniden fiyatlanan Japon yeni varlıklarla takas etmeye başlaması zaman zaman dönemsel dalgalanmalara yol açma potansiyeli taşıyor. İçinden geçtiğimiz dönem de yeniden fiyatlanan varlıkların ikamelerinin neler olabileceği konusunda soru işaretleri yaratabilir.

Bunun yanında, faiz artışı serisi, Japon yeninde uzun yıllar sonra yeniden değer kazanma sürecine de zemin hazırlayacak. Yenin değer kazanması, Japonya için ithal girdi maliyetlerini düşürüp enflasyon baskısını hafifletirken; ihracatçı Japon firmalarının rekabetçiliğini azaltarak kar marjlarına zarar verme potansiyeli taşıyor. Bu durum, yerel borsalarda da fiyatlama hareketlerine etki edebilecek nitelikte.

Gelişen piyasalar tarafında da Japon yeniyle borçlanma maliyetlerindeki artış carry trade hacmindeki azalma eşliğinde sermaye girişlerini sınırlama potansiyeli taşıyor. Uzun zamandır bol likiditenin akımından faydalanan bazı gelişen ekonomiler, fon akışının yavaşlamasıyla döviz ve sermaye piyasalarında baskı hissedebilirler. Özellikle dış finansman ihtiyacı yüksek, cari açık veren veya bütçe açığı olan gelişen ekonomiler, yaşanacak pozisyon kapatma süreçlerini dengelemek için ilave efor sarf edecekler. Burada, faiz indirim patikalarında yavaşlama görülebilecek ülkeler bile olacaktır. 

Sonuç

Dip toplamda, çeyrek yüzyılı aşkın süredir tutunduğumuz bir çıpaya veda ediyoruz. Söz konusu değişimin küresel çapta bazı değişimlere de yol açacağı aşikar. Öte yandan bu kalıcı değişim süreci hem Japon otoriteler hem de piyasalar tarafından itinayla yürütülen bir iletişim / beklenti dengesinde yürütülüyor. Bu alanda bir sürprizle karşılaşılacağına dair beklentiler de çok zayıf olmayı sürdürüyor.

Kısaca, bu kontrollü ve çoğu zaman adeta cerrah hassasiyetiyle yönetilen paradigma değişiminin küresel çapta bir şoka yol açmayacağı öngörülüyor. Yine de konu çok hassas ve ekonomi kaynaklı olsun ya da olmasın beklenmedik bir haber akışının etkisi öngörülenden daha şiddetli yaşanabilir.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

EXANTE

EXANTE

Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

YAZARLAR

Eralp Ersoy

Eralp Ersoy

Lex Strategic Advisory Kurucusu

EXANTE

EXANTE

Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

Haftalık takvim: Yurt içinde bütçe, yurt dışında tutanaklar

Bu hafta yurt içinde Ekim ayı merkezi yönetim bütçe dengesi, konut satışları ve üçüncü çeyrek işgücü istatistikleri öne çıkarken, yurt dışında ABD'de Ekim ayı perakende satışları ve Fed'in Ekim ayı toplantı tutanakları, İngiltere'de enflasyon ve Çin'de sanayi üretimi verileri ön planda.

15 Kas 2026

Haftalık takvim: Yurt içinde bütçe, yurt dışında tutanaklar
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

ABD ara seçimlerinin kısa ve uzun vadeli ekonomik etkileri

ABD ara seçimlerinde Demokratların Kongre'nin iki kanadında da çoğunluğu ele geçirmesi, Trump'ın işini zorlaştıracak yeni bir siyasi denge yarattı. Yeni siyasi denge, gümrük vergilerinden federal harcamalara ve Fed’in bağımsızlığına kadar birçok alanda Amerikan ekonomisi doğrudan etkileyecek.

ABD ara seçimlerinin kısa ve uzun vadeli ekonomik etkileri
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

ABD’nin seçimi Asya’nın sorunu oldu

ABD seçimleri geride kaldı. Tahmin edildiği gibi Demokratlar büyük bir başarı sağladı. Yenilginin büyük oranda İran savaşına bağlanması ve Trump’a yönelik muhalefetin sadece Demokratlardan değil Cumhuriyetçilerden de gelmeye başlamasıyla savaşın bitmesine yönelik iyimserlik arttı. Bu durum elbette dünyamızın geleceği ve istikrarı açısından önemli ve olumlu bir gelişme. Ancak seçim sonrasında Demokratlardan gelen açıklamalar, seçim sonuçlarının özellikle yapay zeka yatırımlarından sipariş alan Asya ülkeleri için soruna dönüşecek gibi görünüyor.

Erhan Aslanoğlu

·

12 Kas 2026

ABD’nin seçimi Asya’nın sorunu oldu
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

Türk sanayisinde iki farklı tablo: Büyüyen üretim, daralan istihdam

Türkiye'de imalat sanayi üretimi son yıllarda büyümeye devam ederken, tekstil ve hazır giyim gibi emek yoğun sektörlerde üretim ve istihdam kaybı yaşandı. Büyüyen sektörlerdeki istihdam artışı bu kaybı telafi etmeye yetmezken, tekstil fabrikalarının azalan makine yatırımları yerli ekipman üreticilerini de etkilemeye başladı. Sanayide üretim ve istihdam arasındaki ayrışma büyürken, düşen kâr marjları ve artan finansman giderleri mevcut üreticilerin yeni sektörlere yönelik yatırımlarını da zorlaştırıyor.

Emircan Yaman

·

12 Kas 2026

Türk sanayisinde iki farklı tablo: Büyüyen üretim, daralan istihdam
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

Haftalık takvim: Enflasyon Raporu haftası

Bu hafta yurt içinde TCMB'nin yılın son Enflasyon Raporu, Eylül ayı sanayi üretimi, cari işlemler dengesi ve Kasım ayı Piyasa Katılımcıları Anketi öne çıkarken, yurt dışında ABD'de Ekim ayı enflasyonu, İngiltere'de üçüncü çeyrek büyümesi ve Avro Bölgesi büyüme ve istihdam verileri ön planda.

09 Kas 2026

Haftalık takvim: Enflasyon Raporu haftası