Daha yavaş, daha pahalı: Teknoloji ürünlerinde AI vergisi mi ödüyoruz?

Teknoloji dünyası, son haftalarda elektronik mağazalarının bilgisayarların içindeki RAM çiplerini hırsızların çalmaması için çıkarmaya başladığına ve RAM taşıyan kamyonların yağmalandığına yönelik haberlere sahne oldu. Alışılagelmişin dışındaki bu gelişmeler, hemen hemen her elektronik cihazda kullanılan RAM bileşeninde bir süredir yaşanan kıtlıktan kaynaklanıyordu. 

Söz konusu kriz, cihazın aktif görevleri yerine getirmesi için ihtiyaç duyduğu verileri depolayan ve kısa süreli bellek olarak da bilinen bu bileşenin fiyatlarında da ciddi artışlara yol açtı. The Atlantic’e göre Eylül ayından Şubat ayına kadar 64 GB’lık RAM modüllerinin ortalama fiyatı, 250 dolardan 1000 doların üzerine çıktı. 

Öte yandan: RAM krizine ilişkin emareleri ilk hisseden kullanıcılar, kendi donanımlarını oluşturan oyuncular oldu. Sonbahar aylarında bu türden bir donanım için RAM çipi temin etmek o kadar zor hâle geldi ki video oyunu tutkunları, bu krize “RAMageddon” adını verdi. Başka bir deyişle sektörde bu kıtlık, adeta bir kıyamet gibi hissediliyordu. 

Süreç ilerledikçe RAM sorunu, hızla çok daha geniş ölçekli bir problem hâline geldi. Aralık ayında Dell, bazı bilgisayarlarının fiyatlarında yüzlerce dolarlık artışlar yapmak zorunda kalırken Lenovo da ThinkPad dahil olmak üzere pek çok popüler ürününde fiyat artışına gitti. 

Üstelik uzmanlara göre bu, yalnızca başlangıçtı. Pek çok analist, son tüketicilere yakın vadede bir elektronik cihaz satın almayı planlıyorlarsa model seçimiyle vakit kaybetmeden derhal herhangi birini almalarını tavsiye ederek fiyatların hızlı bir yükseliş ivmesine girdiğini vurguladı. 

Arka plan: Uzmanlara göre mevcut RAM kıyametinin ardında yapay zeka patlaması yatıyor. Şirketler, ardı ardına yapay zeka yatırımlarını ve yapay zeka ürünlerine güç verecek veri merkezlerinin sayısını artırırken devasa bir RAM talebi de yaratıyor. Zira bu veri merkezleri, özellikle çıkarım süreçlerinde yüksek miktarda RAM’e ihtiyaç duyuyor. 

• Çıkarım, büyük dil modellerini eğitmek yerine, bu modellerin güç verdiği ChatGPT ve Claude gibi araçları çalıştırmak için gereken hesaplama sürecini ifade ediyor. Bu süreç, eğitimden çok daha yüksek bellek gerektiriyor. 
• Modeller çok daha karmaşık görevleri yapabilir hâle geldikçe ihtiyaç duyulan bellek miktarı da artıyor. 

Bu yıl Amazon, Alphabet, Meta, Microsoft ve Oracle, kendi yapay zeka altyapılarına toplamda 500 milyar dolardan fazla yatırım yapmayı planlıyor. Yarıiletken pazarına yönelik araştırmalar yapan SemiAnalysis'in kurucusu Dylan Patel, bu yatırımın yaklaşık üçte birinin yalnızca RAM’e harcanacağını söylüyor. 

Madalyonun öteki yüzü: Kullanıcılar, yapay zeka araçlarını giderek artan oranda günlük hayatlarına ve profesyonel yaşamlarına entegre ederken dolaylı yoldan ödeyeceği “yapay zeka vergisini” de artırıyor. Pazar araştırması şirketi Counterpoint Research'te analist olarak görev alan Yang Wang’e göre yapay zeka geliştiricisi şirketlerin bitmek bilmeyen RAM talebi, tüketici elektroniği pazarındaki arzı da baltalıyor. 

Büyük RAM üreticileri, üretim hatlarını yapay zeka odaklı veri merkezlerine tedarik sağlayacak şekilde optimize ederken analistler, bu yıl üretilecek tüm RAM çiplerinin %70’inin yapay zeka odaklı veri merkezlerine gideceğini tahmin ediyor. 

• Dünyanın en büyük iki RAM üreticisinin genel merkezinin bulunduğu Güney Kore’de Silikon Vadisi’ndeki yöneticiler tarafından yapılan otel rezervasyonlarının artış gösterdiği bildiriliyor. Bu yöneticiler, ülkedeki stoğu güvence altına almak için Güney Kore’nin en gelişmiş teknoloji merkezlerini ziyaret ediyor ve bu bölgelerde konaklama yapıyor. 

• Ülkenin yerel basını, bu yöneticileri “RAM dilencileri” olarak nitelendiriyor. 

Neden daha fazla RAM üretemiyoruz?

Pratikte RAM krizinin çok daha fazla RAM üreterek çözülmesi gerekiyor. Fakat var olan üretim kapasitesi, mevcut talebi karşılamaya yetmiyor. Bu yüzden bazı şirketler, üretim kapasitesini artırmaya yönelik hamleler yapıyor. 

Örneğin: Dünyanın en büyük RAM üreticilerinden Micron, eyalet tarihinin en büyük yatırımını yaparak ABD’nin New York eyaletinde yeni bir fabrika inşa ediyor. Tesla CEO’su Elon Musk’ın da yakın zamanda şirketin kendi RAM fabrikalarını kurmayı planladığını açıkladığı biliniyor. Elektrikli otomobil üreticisi, bu RAM çiplerini insansı robotlar ve robotaksilerde kullanmayı planlıyor.  

Fakat RAM üretiminin karmaşıklığı nedeniyle dünyanın en büyük RAM üreticileri bile yeni bir fabrikayı en erken 2-5 yıl içinde faaliyete geçirebiliyor. Uzmanlar, bu süre içinde RAM arzının yetersiz kalmaya devam edeceğinin altını çiziyor. Bu da “RAM kıyameti” sırasında tüm elektronik cihazların bir tür yapay zeka vergisine tâbi tutulacağı anlamına geliyor. 

Geniş açı: On yıllardır küresel arenada teknolojinin zamanla daha ucuz, daha hızlı ve daha iyi hâle geleceği varsayılıyor. Fakat sektördeki mevcut konjonktür, RAM krizinin de etkisiyle cihazların birkaç yıl içinde çok daha yavaş, çok daha kötü ve çok daha pahalı hâle geleceğine işaret ediyor. 

Pek çok kullanıcı, şu ana kadar ürünlerde gözle görülür bir değişim olmadığını savunuyor. Geçen ay Apple’ın MacBook serisine eklediği uygun fiyatlı model MacBook Neo’nun, iPhone’lara güç veren bir çiple çalıştığı ve 599 dolarlık bir başlangıç fiyatıyla piyasaya sürüldüğü biliniyor. Şirketin uzun zamandır lansman listesinde olan bu model, ürün fiyatlarının akıbetine dair olumlu bir tablo çizse de fiyat artışlarının hissedilmeye başladığı örnekler de bulunuyor. 

Örneğin: Samsung’un amiral gemisi yeni Galaxy telefonları, geçen yılki modellerden yaklaşık 100 dolar daha fazla fiyata satışa sunuluyor. Şirket yöneticileri, bu artışın büyük ölçüde RAM kıtlığından kaynaklandığını söylüyor. 

• Samsung, dünyanın en büyük üç RAM üreticisinden biri olmasına rağmen RAM krizinin etkilerini şimdiden hissediyor.

Counterpoint Research analisti Yang Wang de bu yıl piyasaya sürülen Android telefonların önceki yıllardan daha kötü kameralar, daha düşük depolama alanı ve daha yavaş işlemcilerle geldiğine, fakat yine de çok daha yüksek bir fiyattan piyasaya sürüldüğüne dikkat çekiyor. 

Sektörü neler bekliyor?

Uzmanlar, ilk etapta RAM krizinden doğan maliyetleri karşılayabilmiş olan cihaz üreticilerinin uzun vadede bu maliyeti tüketicilere yansıtmak zorunda kalacağını öngörüyor. Sony’nin, yakın zamanda PlayStation 5 oyun konsolunun fiyatında 100 dolarlık bir zam yaptığı biliniyor. Bu zamdan önce konsol içindeki bellek çiplerinin fiyatının konsolun kendisinden daha yüksek hâle geldiği ifade ediliyor. 

Ayrıca Sony rakibi birçok konsol üreticisi, RAM krizi nedeniyle ardı ardına yeni nesil konsollarının çıkış tarihini ertelemek veya tamamen lansmanı iptal etmek zorunda kalıyor. 

Bununla birlikte: Şirketlerin artan RAM maliyetlerini kompanse etmek için yazılım fiyatlarında da artışa gitmesi bekleniyor. Sony, RAM krizini “kurulu donanımı paraya çevirerek” atlatmayı hedeflediğini söylüyor. Bu strateji, mevcut PlayStation kullanıcılarının abonelik veya reklam gibi metotlarla sürdürülebilir bir gelir kalemine dönüştürülmesi anlamına geliyor. 

Ayrıca teknoloji şirketlerinin, “akıllı” adı altında piyasaya sürdükleri ürün ve özelliklerin de sayısını azaltması bekleniyor. Zira akıllı hoparlör, akıllı gözlük ve akıllı aydınlatma gibi ürünlerin tamamında RAM kullanılıyor. 

Tahminler: Araştırma şirketi TrendForce, birkaç yıl içinde dizüstü bilgisayarların fiyatlarının üçte bir oranında artacağını öngörüyor. Gartner’ın bir raporu ise 2028 yılına kadar 500 doların altında bilgisayar kalmayacağına işaret ediyor. 

Başka bir deyişle uygun fiyatlı tüketici elektroniği ürünleri, yavaş yavaş piyasadan siliniyor. 300 dolarlık Chromebook bilgisayarlar ve 150 dolarlık Android telefonlar, artık geçmişten günümüze göz kırpan ürünler hâline geliyor. Arz için aynı ölçekte rekabet eden başka bir pazar olmaması nedeniyle RAM’in ucuz olduğu dönem resmen sona eriyor. 

Perspektif: Fakat analistler, bu durumun çok daha küresel sonuçları olabileceğine dikkat çekiyor. Tüketici elektroniğinin giderek daha pahalı hâle gelmesi, teknolojinin demokratikleştirildiği ideal dünya hayalinden de sektörü uzaklaştırıyor. Zira bu artışların, 150 doların altındaki akıllı telefonların popüler olduğu yoksul ülkelerde daha şiddetli hissedilmesi bekleniyor. Bu ülkelerdeki pek çok kullanıcının, tuşlu telefonlara dönmekten başka seçeneği kalmayacağı ve bu nedenle ana akım uygulama ve hizmetlerden mahrum kalacağı ifade ediliyor.

Yapay zeka için harcanan maliyet, şimdiden sektörü yeniden şekillendiriyor. Sayıları hızla artan veri merkezleri, hâlihazırda bulundukları bölgelerdeki elektrik faturalarında yaşanan artıştan sorumluyken artık Claude’u hiç duymamış veya ChatGPT’ye bir kez bile komut göndermemiş kişiler dahi bu veri merkezlerinin yarattığı RAM krizinin etkilerini hissediyor. 

Uzmanlar, krizin etkilerinin sağlık ve eğitim gibi alanlarda da hissedilmeye başlanacağına ve yakın vadede hiç kimsenin yapay zeka vergisinden kaçamayacağına işaret ediyor.