Dijital bağlarda Gazap Üzümleri: Sam Altman’ın ‘sosyalist’ çıkışı ne kadar samimi?

John Steinbeck, Gazap Üzümleri romanında acı fakat isabetli bir çürüme hikayesi anlatır. Piyasada fiyatlar düşmesin diye dalında çürütülen meyvelerden yola çıkarak sistemin o kahredici çürümesine ulaşırız: 

“Çürüme, Kaliforniya devletinin her yanına yayılıyor; bu tatlı koku, memlekette büyük bir acı yaratıyor. Ağaçları aşılamasını, tohumları yeşertmesini, büyütmesini bilen insan, aç halkın kendi ürününü yiyebilmesine bir çare bulamıyor. Dünyada yeni meyveler yaratmasını bilen insanlar, meyvelerinin yenmesini sağlayacak bir sistem yaratamıyorlar ve bu başarısızlık, devletin üzerine büyük bir felaket gibi çöküyor, kalıyor.” 

Remzi Kitabevi, Türkçeye çeviren: Rasih Güran

Gazap Üzümleri, ABD tarihinin en karanlık iki döneminin kesişiminde geçer. Geride 1929 yılının meşhur “Büyük Buhranı” vardır: Borsa çökmüş, işsizlik zirve yapmış, bankalar borçları karşılığında çiftçilerin topraklarına el koymuştur. Aynı zamanda Toz Çanağı (Dust Bowl) diye anılan, ABD’nin orta batısında yaşanan aşırı kuraklık ve hatalı tarım politikaları sonucu oluşan devasa toz fırtınaları sürmektedir. 

Gazap Üzümleri’nden yeni uzlaşmaya

Bu tozun toprağın ve açlığın içinde bir dünya klasiğinin tohumlarının atıldığı günlerde, dönemin ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt ise New Deal (Yeni Uzlaşma) politikasını ortaya atar. 1933-1938 arasını niteleyen bu politika sadece ekonomik bir model değildir. Modern devlet anlayışının, sosyal güvenlik sisteminin ve kamu müdahaleciliğinin temelleri bu dönemde atılır. 

Bu politika, üç "R" diye bilinen üç temel ayak üzerine oturur. 

1. Relief (Yardım): İşsizlere ve yoksullara acil yardım. 

2. Recovery (İyileşme): Geri kalmış bölgelere barajlar ve elektrik götürerek kalkınma. 

3. Reform: Emeklilik ve işsizlik sigortasının temellerini atan sosyal güvenlik reformu ve mevduat bankacılığı ile yatırım bankacılığının ayrılması. 

Özetle: New Deal, kapitalistlerin, ekonominin en büyük krizine karşı devletin bir emniyet subapı görevi üstlenebileceğini acı derslerle anladığı bir süreçtir.

Sam Altman’ın yeni olmayan 'Yeni Uzlaşması'

Roosevelt’ten 93 yıl sonra bugünlerde yine bir belgede New Deal’in adı geçiyor. Belgenin sahibi OpenAI.

Bilindiği üzere OpenAI CEO’su Sam Altman, çalıştıkları teknolojinin başındaki "yapay" vurgusunu atarak çağımızı "Zeka Çağı" diye anıyor. 6 Nisan’da sitelerinde yayımladıkları “Zeka Çağı İçin Endüstriyel Politika: İnsanı Önceleyen Fikirler" başlıklı belgeyle çağımıza uygun bir New Deal süreci önermişler. 

• Aslında bu vizyon çok da yeni değil çünkü Sam Altman’ın daha 2021 yılında yayımladığı "Her şey için Moore Yasası" başlıklı bir makaleye dayanıyor. 

Açıkçası, sosyalistlerin bile itiraz edemeyeceği kışkırtıcı öneriler var. Zaten Vox’ta Eric Levitz bu belgeyi “garip bir şekilde sosyalist” vurgusuyla yazdı ama ortadaki ikiyüzlülüğe de itirazı vardı. Biz tartışmaları bir kenara bırakıp önce önerilere bakalım.

Emek maliyetinin sıfıra yaklaştığı paradigma değişimi

Sam Altman’ın felsefesi basit fakat sarsıcı. Ona göre yapay zeka, mal ve hizmet üretimindeki emek maliyetini sıfıra yaklaştıracak. Bu durum, emeğin değerinin düştüğü, ekonomik değerin ana kaynağının ise sermaye (yani yapay zeka sistemleri ve arazi) hâline geldiği bir paradigma değişimine işaret ediyor. 

Öyleyse bu yeni paradigma değişimine göre de yeni bir uzlaşma gerekiyor. OpenAI, bu değişimi yönetmek için somut adımlar öneriyor: 

1. Kamu Servet Fonu: Yapay zeka şirketlerinin kârları ve hisseleriyle beslenen, 18 yaş üstü her vatandaşa yıllık temettü dağıtan ulusal bir fon. Tabii bu ABD gibi dev yapay zeka şirketlerinin kurulu olduğu ülkeler için geçerli. Belirli bir piyasa değerinin üzerindeki şirketlerin yıllık değerlerinin %2,5’i oranında hisseyi ve arazi sahiplerinin arazi değerinin %2,5’ini fona devretmesi öngörülüyor. 

2. Otomasyon Vergisi: Nasıl şu an insanlar emekleri üzerinden elde ettiği gelirden vergi ödüyorsa, insanın yerini alacak robotlar için de kurumsal gelir üzerinden vergi ödemek demek bu. Yani işinizi çalan bir robotun da vergisi olacak ve o da insanlara dağıtılacak Evrensel Temel Gelir’in fonunu oluşturacak. 

3. Dört Günlük Çalışma Haftası: 32 saatlik çalışma süresini, herhangi bir maaş kesintisi olmaksızın standart hâle gelmesi. Verimliliğin bir ödülü olarak görüyorlar bunu. 

4. Otomatik Tetikleyici Mekanizmalar: Yapay zeka kaynaklı işten çıkarma dalgaları önceden belirlenen kritik seviyeye ulaştığında otomatik olarak devreye girecek önlem paketi demek bu. İşsizlik yardımında geçici ve otomatik artışları, maaş sigortası ve doğrudan nakit transferleri, eğitim ödenekleri ve yeniden beceri kazandırma programları gibi. 

Yapay zeka eşitsizliği

Bu acil önlemler kulağa hoş geliyor olabilir. Önerenin kim olduğuna bakmazsak tabii. Oraya geleceğiz ama başka bir gerçek daha önümüzde duruyor. O da "yapay zeka eşitsizliği" kavramı. Hem ülkeler hem kurumlar hem de bireyler bazında önemli bir eşitsizlik metriği bu. 

Örneğin: PwC’nin Nisan 2026 araştırmasına göre, yapay zekanın yarattığı toplam ekonomik değerin yüzde 74’ü, şirketlerin yalnızca yüzde 20’lik bir kesimi tarafından domine ediliyor. Bunun anlamı açık: Teknoloji büyük bir eşitleyici veya demokratikleştirici bir unsur değil. Aksine lider şirketleri rakiplerinin asla erişemeyeceği bir hızda ileriye taşıyor ve eşitsizliği artırıyor. 

Yapay zeka eşitsizliği coğrafi sınırları da derinleştiriyor. ABD, dünyadaki veri merkezlerinin %50’sine sahipken Afrika, dünya nüfusunun %18’ini barındırmasına rağmen veri merkezi kapasitesinin %1’inden azına sahip. IMF verilerine göre, gelişmiş ekonomilerde işlerin %60’ı AI’dan etkilenecekken, düşük gelirli ülkelerde bu oran sadece %26’da kalıyor. 

Eşitsizlik sadece ülkeler ve şirketler arasında da değil. Maliyetler nedeniyle, bireysel kullanıcıların yapay zekaya erişimi de giderek zorlaşıyor. Başlangıçta bedava ya da uygun fiyatlarla sunulan teknoloji, artık 100 dolardan başlayan "Pro" paketlerle ancak profesyonel bir kapasite sunabiliyor. 

Bu durum ödeme gücü olanların yanında, dünyanın en zeki dijital iş arkadaşını çalıştırdığı, diğerlerinin ise “kısıtlanmış zeka” ile rekabet etmeye çalıştığı yeni bir operatör sınıf yaratıyor. Yapay zekanın orta sınıfı yeteneklendirme ve yeniden inşa vizyonu ile çelişkili bir tablo bu. 

Çünkü yapay zeka ajanları, junior çalışanların tecrübe kazandığı "entelektüel olarak sıradan" görevleri devralarak kariyer basamaklarını ortadan kaldırıyor. Hukuk ve finans gibi alanlarda giriş seviyesi pozisyonlarda önemli oranda daralmalar gözlemleniyor ve bekleniyor.

OpenAI ve Altman’ın derin çelişkisi

İşte OpenAI da hem bu eşitsizlik tablosuyla mücadele hem de bu teknolojinin “bolluk” vaadini gerçekleştirmesi için bir manifesto yayımlıyor belki ama kendi yaptıkları bunu desteklemiyor. Bir defa kendi belgelerinde savundukları denetim mekanizmalarını içeren Kaliforniya’nın SB1047 güvenlik yasasına karşı aktif lobicilik yaptıkları biliniyor. 

Dahası, belgedeki sosyal güvenlik önerilerinin aksine, sosyal yardımları kısıtlayan Cumhuriyetçi politikacıları finanse ediyorlar. Trump’ın yemin törenine 1 milyon dolar, Trump yanlısı bir siyasi eylem komitesine 25 milyon dolar bağış yaptıkları hatırımızda. 

Hepsinden önemlisi, Aralık 2015’te “insanlığa en çok fayda sağlayacak şekilde yapay zeka geliştirmek” misyonuyla kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olarak faaliyete geçen OpenAI’nin kâr odaklı bir yapıya evrilmesi gerçeği var. 

Tüm bunlar öneriyi getiren Sam Altman ve OpenAI’ın samimiyetini sorgulatıyor. Sık sık gündeme gelen aktif lobicilik çalışmaları da bir tarafta duruyor. O yüzden bu belge, OpenAI’ın kendi uzmanlığının hâkim olduğu yeni bir yasama sürecini etkileyerek rakiplerine karşı avantaj sağlama çabası olarak da okunması daha akılcı görünüyor. 

Her şeye rağmen endişeler ve bazı çözüm çabalarında ortaklaşılabilir elbette. Nihayetinde bir çeşit servet vergisine, insanın yerini alacak robotlar için de vergi ödenmesine ya da 4 günlük çalışma haftasına kim itiraz edebilir ki? 

Şirket manifestoları değil politik kararlılık

John Steinbeck bugünkü manzaraya baksa belki de insanlar açlıktan kırılırken dalında çürüyen meyve sebzenin yerine, yapay zeka araçlarını koyabilirdi. Öyle ya, geleceğin dünyası çalışmanın bir zorunluluk değil tercihe dönüşmesi bir ütopya olacakken eşitsizliğin daha da derinleştiği distopyaya dönüşebilir. 

• Sam Altman’ın manifestosu uzaktan bakınca sanki ütopyayı destekliyormuş gibi okunuyor. Nihayetinde zekanın bolluk yaratacağı bir gelecek vadediyor; ancak bu refahın anahtarı olan teknolojik sermaye, tarihte eşi benzeri görülmemiş şekilde birkaç şirketin elinde yoğunlaşıyor. 

Hesaplama gücünün, veri ve becerinin eşitsiz dağılımından beslenen bir mekanizma bu. Gerçek bir yapay zeka devriminden söz etmek, ancak insanlığın bu eşitsizliği aşmasıyla mümkün olabilir. Bu da New Deal’in üç R’sini günümüze, daha devrimci bir perspektifle uyarlayarak olur. Türkçede üç Y’ye karşılık geliyor: Yeniden paylaşım, yeniden beceri kazandırma ve yeniden sanayileşme. 

Yani bu devrimin insanlığı önceleyen bir Yeni Uzlaşma mı, yoksa bir azınlığın “bilişsel lüksü” mü olacağını şirket manifestolarından ziyade bağlayıcı uluslararası düzenlemeler ve politik kararlılık belirleyebilir ancak. Hatırlayalım, Steinbeck başlarken andığımız o büyük romanının çürümeyle ilgili olan bölümünü şöyle bitirmişti: 

“Halkın ruhunda büyüyen gazap üzümleri olgunlaşıp ağırlaşıyor ve bağbozumunu hazırlıyordu.”