Turun tarihi ve sözlüğü

Fransa Turu bugün bisikletin en değerli yarışı olarak tanımlanıyor. Turun tarihine start veren ilk pedallar ise 1903'te dönmeye başladı.

L’Auto

Le Vélo gazetesinin editörü Pierre Giffard’ın, gazeteye reklam veren sanayici Jules-Albert de Dion’la Dreyfus olayı yüzünden çatışması Dion’un reklamlarını çekerek bir grup iş adamıyla L'Équipe’in temeli olan ve Tur’u yaratacak L’Auto-Vélo’yu kurmasıyla sonuçlandı. Yarışın gidişatını ve kazananı öğrenebilmenin tek yolu gazetelerken tiraj için bisiklet yarışı düzenlemek dönemin pazarlama stratejisiydi. Fakat, Henri Desgrange ile ekibe katılan Géo Lefèvre’in daha iyi bir fikri vardı: Tüm Fransa’yı dolaşan ve selamlayan bir yarış: La Grande Boucle

Grande Boucle

Desgrange, Fransa’yı bir velodroma dönüştürme düşüncesini beğendi. 31 Mayıs’tan 5 Temmuz’a Paris-Lyon-Marsilya-Bordeaux-Nantes-Paris rotasında 5 etap yapılacaktı. Etaplar, gece koşulacak ve öğleden sonra bitecekti. Ancak, böyle bir yarışa girmeyi çoğunluk istemiyordu. Plan gözden geçirilerek basit hâliyle Tur oluşturuldu: 1-19 Temmuz arasında geçen 19 günlük bir yarış. Etaplarda belirlenmiş hız limitine ulaşanlara çalıştıkları yerde kazandıkları kadar ücret teklif edildi, katılım ücreti 20’den 10 franka düşürüldü. Etap kazananlara 3 bin verilecek şekilde 20 bin frank dağıtılacaktı. Bir işçinin yıllık kazancının 10 katı kadar kazanma şansı yaratıldı. Böylece, 2400 kilometrelik Paris-Lyon-Marsilya-Toulose-Bordeux-Nantes-Paris rotası çizildi.

İlk Defa: 1 Temmuz 1903

6 etaplık, 2428 km’lik, günlük 400 km’den fazla etap mesafeleriyle gece sürüşlerinin gerektiği Tur’a çoğunluğu Fransız, Belçikalı, İsviçreli, Alman ve İtalyan 60 kişi katıldı: İşsizler, amatörler, profesyoneller ve maceracılar… 21 kişi tamamlayabilirken Maurice Garin selede 93 saatten fazla zaman geçirdiği Tur’un ilk galibi ve 6 bin frangın sahibi oldu. Zafer turunu ise o sene bitiş için kullanılması planlanan ama kullanılamayan Parc des Princes velodromunda attı.

Bugüne dek Tur

1904’te yaşanan  sabote etme çalışmaları, bisikletçilerin taşıtları kullanması ve yabancılardan yardım alması 19 yaşındaki Henri Cornet Tur’un en genç kazananı yaparken skandallara dayanamayan Desgrange, Tur’u sonlandırmayı düşünüyordu. Ama, dünya savaşları harici eksiksiz devam eden Tur, zamanla modern hâlini aldı. 1905 Tur’uyla yarışlar gün içinde yapılmaya başlandı ve ilk dağ etabı çıkıldı: Ballon d’Alsace. Bugün vazgeçilmez olan Pireneler 1910’da, Alpler 1911’de eklendi. Mesafeler kısaltıldı, ulusal takımlardan sponsorluk temelli takımlara geçildi, dinlenme günleri düzenlendi, mekanik problemlerde bisikletçilerin yardım almasına izin verildi ve puan yöntemiyle belirlenen genel klasman zaman odaklı hâle getirildi.

L'Équipe

1904’te kapanan Le Vélo’nun aksine L’Auto’nun tirajı yıllar içinde yükseldi. 1923’te yarım milyona ulaşılırken 1933 Turu sırasında rekor kırarak 800 bin geçildi. Desgrange’ın 1940’taki ölümünün ardından Jacques Goddet sorumluluğu aldı. Ancak, Alman sempatizanlığı nedeniyle 1944’te L’Auto kapatıldı ve varlıklarına el konuldu. Goddet ise yeni bir spor gazetesi kurdu: L'Équipe. Goddet’nin uğraşlarıyla L'Équipe 1947’de Tur’u düzenleme hakkını elde etti. Savaş sonrası yaşam normalleşirken Tur da döndü ve bugüne gelecek şeklini aldı.

Formatın belirginleşmesi, bisikletin bireyselden kolektif bir hâle dönüşmesi ve modernleşmeyle klasmanlar-mayolar, peloton, etap ve bisikletçi tipleri için çeşitli kavramlar sporun bir parçası olmaya başladı:

Grand Départ: Büyük çıkış/başlangıç, Tur’un başlangıcı. 1954’te ilk defa Fransa dışına çıkıldı. Bu sene 7. kez başlangıç bölgesi olan -Tur’a 150’den fazla bisikletçi göndermiş- Breton, toplamda 11 sarı mayoya sahip 4 ismin adresi: “Otel görevlisi Lucien Petit-Breton, fırıncı çırağı Louison Bobet, tesviyeci Bernard Hinault”* ve Jean Robic. Eddy Merckx, Miguel Indurain ve Jacques Anquetil ile birlikte Hinault, Tur’u en çok kazanan efsane isimlerden. 

Peloton: Yarışın kalabalık ana grubu.

Maillot Jaune (Sarı Mayo): Tur’u en kısa sürede tamamlamayı -genel klasmanı kazanmayı- başaran bisikletçiye verilen mayo 1919’da tanıtıldı. Sarı rengin sebebiyle ilgili çeşitli iddialar var: Bisikletçinin ayırt edilebilmesini sağlaması, savaş sonrası terzilerin sarı harici renkli bir kumaşının kalmaması ve en muhtemeli L’Auto’nun basıldığı kâğıt rengi sarıdan esinlenilmesi.

Maillot Vert (Yeşil mayo): 1953’ten beri verilen düz etap sonları veya ara sprintlerle toplanan puanlarla kazanılan puan mayosu, bir nevi sprinter mayosu. Renginin kaynağı ise bir diğer sponsor: La Belle Jardinière.

Maillot à Pois Rouges (Puantiyeli mayo): Dağlık etaplarda en çok puanı toplayan -dağların kralı klasmanı- için verilen mayo. Klasman, 1933’te eklendi ama mayo 1975’e kadar tanıtılmadı. Dönemin sponsoru Chocolat Poulain’in çikolata paketlerinin tasarımı, beyaz plan üzerine kırmızı puantiyeler, formaya yansıtıldı.

Maillot Blanc (Beyaz mayo): Genel klasmanın 26 yaş altı en başarılı bisikletçisine 1975’ten beri veriliyor.

Combativité: Çeşitli ataklar ve yarattığı heyecanla etkili bir Tur geçiren, jüri tarafından seçilen bisikletçiye verilen ödül.

Kaçış: Etabı isteyenlerin ve/veya sponsorunu göstermek isteyenlerin veya liderinin olası ataklarında yardım edebilmek için gidenlerin oluşturduğu grup, pelotondan kaçanlar topluluğu.

Zamana karşı: Dağlık, yokuşlu ve düz etaplar gibi bir diğer etap çeşidi. Bireysel veya takım olarak kronometreye karşı verilen kısa mesafeli mücadele.

Domestik: Takım liderine -beslenmesinden mekanik bir probleme- herhangi bir durumda yardım eden bisikletçi. Süper domestik, yokuş veya düz yol domestiği gibi çeşitlendirilebilir. Örneğin; Luke Rowe, Jonathan Castroviejo…

Rouleur: Uzun süre istikrarlı giden, tempo belirleyebilen bisikletçi. Bu nedenle pelotonu çekebilen-arkasında götürebilen- özellikte değerlendirilen bir domestik de olabilir. Ayrıca, iyi bir zamana karşı performansı sergileyebilirler. Örneğin, Tony Martin.

Grupetto: Özellikle dağlarda pelotonun gerisinde kalan -düşen- bisikletçilerin oluşturduğu mini grup. 

Flamme Rouge: Son kilometreyi belirtmek için sallanan kırmızı bayrak.

Echelon: Çapraz rüzgâra karşı maksimum verim için bisikletçilerin konumlanarak yarattığı çapraz form. Takımlar -mesela Deceuninck-QuickStep- rüzgârlı etaplarda tempoyla echelonlar oluşturarak pelotonu bölebilir.

*Mignot, Jean-François. (2015). Fransa Turu Tarihi. (Çev. Şule Ünsaldı). Notabene Yayınları.