'Hepimiz GPT’nin paltosundan çıktık' devrine doğru: Yazarlık bir tür yönetmenliğe mi dönüşecek?

Daha ilkokuldayken bir roman yazmayı hayal ediyordum. Oturup roman diye yazmaya çalıştığım ilk şey, Jules Verne’nin İki Yıl Okul Tatili isimli kitabının bir çakması olacaktı. Temayı ve konuyu olduğu gibi alıp, karakterleri kendi okul arkadaşlarıma çevirmekten ibaretti yaptığım. Onu bile tamamlayamadım zaten. 

Biraz daha büyüyüp ergenliğe varınca, romancı olma hayalimi orada burada dillendirmeye, “Bir roman üzerinde çalışıyorum” diye poz kesmeye başladım. Elimde sadece kırık, dökük birkaç fikir vardı ama bir türlü masaya oturamıyordum. Daha ileriki yıllarda, üniversiteden de mezun olunca aklımda güçlü olduğuna inandığım bir roman konusu da belirdi. Onu da yıllarca orada burada anlatarak elimde süründürdüm. Roman için gerekli araştırmayı hevesle yapmıştım ama oturup yazana kadar hevesim kaçmıştı. 

• Ağustos Çıkmazı’nda “Hevesim olsa param olmuyor, param olsa hevesim” diyen Attilâ İlhan’ı, romancılık çıkmazında “Hevesim olsa disiplinim olmuyor, disiplinim olsa hevesim” diye selamlıyordum.  

Sonra kendimle yüzleştim ve acı bir gerçeği kendime itiraf ettim: Sen roman yazmayı değil, ismini bir romanın kapağında görmeyi hayal ediyorsun sadece. Bu itiraf oldukça kırıcıydı. Böylece romancılık hevesinden vazgeçtim. Eğer gerçekten roman yazmayı isteseydim o istek beni masaya oturtur ve yazdırırdı zaten. 

Tıpkı şimdilerde üst üste iki hafta yazı yazmadığımda elimin kaşınmaya başlaması ve o kaşıntının beni yeniden tutkuyla masaya oturtması gibi bir refleks olmalıydı bu. Sürekli yeni bir şeyleri merak edip, o konu hakkında yeryüzünde yazılmış her şeyi öğrenene dek araştırma yapmaya meftun olmam gibi ya da... Bunlar da benim için kurgu-dışı yazarlığı mümkün kılıyor nihayetinde. 

8 ayda, 21 farklı takma isimle 200’den fazla kitap

Peki ya oturup yazacak kadar tutkusu olmayan ama ismini bir romanın kapağında görmeyi hayal eden o ilk gençlik hâlim, yapay zeka devrine yetişmiş olsa ne olurdu? Belki de 45 dakikada ilk romanını yapay zekaya yazdırır, hatta yayımlama cüretini bile gösterirdi. 

New York Times’a geçen ay röportaj veren aşk romanları yazarı Coral Hart gibi... Sadece 8 ayda 21 farklı takma isimle düzinelerce (200’den fazla) kitap yazmış kendisi. Bunları Amazon’da kendi kendine yayımlamış da. Hiçbiri kendi başına bestseller olmamış ama tümünün satış rakamı toplamda 50 bini bularak altı haneli bir gelir sağlamış yazarına. 

Yanlış anlaşılmasın, Coral Hart, yapay zeka kullanmadan önce Harlequin ve Mills & Boon gibi yayınevlerinden aşk romanları çıkan bir yazarmış zaten. Fakat giriştiği bu deneyle birlikte, yapay zeka destekli aşk romanı yazma işine baş koymuş. Hatta bir yazarlık koçluğu şirketi üzerinden 1.600'den fazla kişiye yapay zeka kullanarak roman yazmayı öğretmiş. Şimdi de verilen bir taslağa dayanarak bir kitabı bir saatten kısa sürede üretebilen ve aylık 80-250 dolar arası maliyeti olacak bir yazma programını piyasaya sürüyormuş. 

Bir masaya oturup tutkuyla yazmaktan ziyade ismini bir kitabın kapağında görmeyi hayal edenler olduğu sürece, bu işten iyi para kazanır diye de düşünüyorum. Belki de tersi olur; bu üretim bolluğunda, iyi kitap-kötü kitap, nitelikli yayın-kötü yayın ayrımı yapmaksızın, kitap okumanın manasızca yüceltilmesi durumu azalarak son bulur. Jean-Claude Carrière ve Umberto Eco’nun o meşhur Kitaplardan Kurtulabileceğinizi Sanmayın kitabındaki tezleri hâlâ savunuyorum ama bazı kitaplardan kurtulmamız lazım, orası kesin. 

Yapay zeka destekli yazarlar

Coral Hart, yapay zeka destekli yazışa geçen tek bilindik yazar değil. Kanadalı Giller Ödüllü romancı Sean Michaels, Do You Remember Being Born? (2023) adlı romanında Marianne Moore’un şiirleriyle eğitilmiş özel bir yapay zeka kullanıyor ve bu kitap WIRED dergisinde “yılın en güzel cümlelerini üreten eser” olarak tanımlanıyordu. 

Gazeteci Stephen Marche, Death of an Author (2023) adlı polisiye romanını  üç farklı AI sistemiyle yazmıştı ve metnin %95’i yapay zeka üretimiydi. New York Times’ta eleştirisi bile yayımlandı. 

Japonya’nın en prestijli edebiyat ödülü olan Akutagawa Ödülü’nü kazanan (2024) Rie Kudan, romanının yaklaşık “%5’inin ChatGPT’den birebir alıntı” olduğunu itiraf etmiş ve işin ilginci jüri bunu bir sorun olarak görmemişti. Madem öyle, işte böyle diyen Kudan, Mart 2025’te yayımlanan bir sonraki öyküsünde oranı tersine çeviriyordu: Bu kez metnin “%95’i AI üretimiydi.” 

Kudan bu kitabın yazarı mıydı, yoksa AI çıktısına yön veren yönetmeni miydi?  

Yazarlık yönetmenliğe mi dönüşüyor? 

Bu ilk örnekler, bizi yazarlığın tanımına ilişkin felsefi bir tartışmaya götürüyor bana kalırsa. Reddit gibi kamuya açık tartışma platformlarında bununla ilgili işaret fişekleri atılmış bile. “Yazarlar, yazarlardan çok yönetmenlere benziyor” başlığı altında konuşulanlar şaşırtıcı. 

• Örneklem doğru olmayabilir belki ama “kayıptan ziyade beceri değişikliği” diyenler hatta “bu bir ilerleme” diyenler hiç az değil. Dahası, “Kimin umrunda? İnsanlar zaten süreci takdir etmiyor. Sürece dair herhangi bir takdir yok. Sadece sonuçlar. Bu zaten hileli.” diye konuya nihilistçe yaklaşan bir yorumu kendime yakın bile gördüm. 

Nihayetinde ilgi arsızı olmuş algoritmalar çağında yazarlık yapıyorduk. O sırada kafamda kendi kendine Mor ve Ötesi’nin "Hayat" şarkısı çalmaya başladı: “Uğraş, didin farklı şeyler yapmak için / üç kişi ya da beş kişi anlar” diye mırıldanarak yazmaya ara verdim. Döndüğümde “Ve hayat ki canına tak etmişti  ‘Sus’ dedi artık” noktasındaydım. “Dünya yıkılsa anlamazlar”dı. 

Yazmak bizim için bir varoluş meselesiyse yazmakta direnmeyi sürdürecek ve akışkan içerik seline kapılıp gitmemiş üç ya da beş kişinin peşinde koşup duracaktık. 

Yazarlık-yönetmenlik tartışmasının iki kutbu

Peki yazarlık yönetmenliğe evriliyor derken ne kastediliyor? Bilindiği üzere yazarlık aslen bireysel bir bilişsel süreç. Yapay zeka kullanımıyla birlikte bu değişiyor. Bu süreç algoritmik bir sentez, bir küratörlük ve bir tür “metin yönetmenliği” modeline evriliyor. 

Bunu yazarken bunu savunduğum sanılmasın. Bu tartışmada iki kutup var çünkü. Bir tarafta, yapay zekayı yaratıcılığın yeni bir boyutu olarak kabul edenler. Onlar yazarın rolünü bir yönetmen ya da orkestra şefi olarak yeniden tanımlıyor. 

Diğer tarafta ise, bu teknolojinin kullanımıyla yazının içindeki insani özün yani ruhun kaybolacağını savunanlar var. Onlara göre yazar masaya oturmalı ve ruhundan süzülenleri kağıda dökmeli ve araya da klavye ya da kalemden başka bir şey girmemeli. 

Kendimi bu gruba yakın görüyorum ama açıkçası diğer tarafı da anlamaya gayret ediyorum. Çünkü biz ne kadar itiraz etsek de geleceğin yazarlık modeli, sinemadaki yönetmenlik rolüyle benzerlikler taşıyabilir. 

Yönetmenin yaptıkları, yapmadıkları

Sinemadaki yönetmeni düşünelim: Çoğu kez senaryoyu bile kendi yazmaz, filmin her karesini çizmez, kamerayı bizzat kullanmaz ve her kostümü dikmek gibi işlere girişmez. Buna karşılık sahnenin tonunu, oyuncuların duygusal derinliğini anlatının ritmini belirleyen merkezî bir irade olarak filmin asıl sahibi hâline gelir. 

İşte yapay zeka destekli yazarlığı savunanlar da benzer bir hiyerarşi kuruyor. Bu sistemde yazar, yapay zekaya bağlam, karakter gelişimi ve üslup yönergeleri sunarak yapay zekayı icracı gibi kullanmış oluyor. Anlatıyı yönetiyor ve yapay zekayı kullanma biçimiyle de farklılık yaratmayı amaçlıyor. Hâliyle bu süreçte istem mühendisliği (prompt engineering) yeni nesil yazarlık becerilerinin merkezine yerleşiyor. 

Çünkü istem mühendisliği, yalnızca bir sisteme komut vermek değil. Yani işiniz “Bana şu konuda roman yaz” demekle bitmez. Tıpkı bir yönetmenin oyuncusuna verdiği direktifler gibi; metnin draması, estetik tutarlılığı ve duygusal titreşimi üzerinde tam kontrol kurmak için çok nitelikli istemlerde bulunmanız gerekir. Tabii bu durumda yaratıcılığın tanımı da biraz aşınır. Yaratıcılık bizzat icra etme aşamasından niyet ve vizyon aşamasına doğru evrilebilir.  

Yazının başlarında bahsettiğim yapay zeka destekli yazım savunucusu Coral Hart, aynı röportajda şunu sormuş: "Eğer ben bir kitabı bir günde yazabiliyorsam ve sizin bir kitap yazmanız altı ay sürüyorsa yarışı kim kazanacak?” Hart’ın bakış açısı baştan hatalı. Bu bir yarış değil kuşkusuz ama bir şeyi de kabul etmek lazım. İstesek de istemesek de, bazen itiraf etsek de etmesek de yazarlık bu teknoloji koşullarında hibrit bir mesleğe dönüşecek diye düşünüyorum: Yazar bir istem verir, yapay zeka bir çıktı verir. Yazar bu çıktıyı adım adım kürate ederek süreci devam ettirir. Bu etkileşimli üretim de yazarlığı tek kişilik bir eylemden insan-makine işbirliğine dayalı hibrit bir mesleğe dönüştürür. Anladığım kadarıyla yazarlık buraya gidiyor.  

Önceki paragrafta yazdıklarım kulağa çok mekanik geliyor. Yazarken bile insan irkiliyor ama şunu da açıkça görüyorum: Yazarlık eskisi gibi kalmayacak. Hepimiz belki farkında bile olmadan buraya doğru evrilebiliriz. Daktilo çıkınca kalemle yazmayı bırakmak, bilgisayar çıkınca daktiloyla yazmayı bırakmak gibi bir altyapı teknolojisiyle karşı karşıyayız çünkü. 

Başka bir bakış açısıyla bu, yapay zeka teknik yükü alırken yani işin hamaliyesini üstlenirken insan yaratıcılığına zaman kalması olarak da görülebilir. Bu yeni modeli “artırılmış yaratıcılık” diye kutsayanlar da var hatta. 

Bu derece abartmıyorum. Cevaplardan çok soruları severim. “Yapay zeka destekli yönetmen-yazarlığın kültürel düzleşme ve insani özün kaybı gibi riskleri daha ağır basmaz mı?” diye soruyorum bitirirken. Şunu da hissediyorum bu riski üstlenecekler. Geleceğin yazarları için temel soru, yapay zekayı kullanıp kullanmamak değil; onu, insani özü boğmadan nasıl yönetebilecekleri sorusu olacak bence.