Herkesin tepkisine kimse karışamaz: ‘Dikkat ekonomisi’ yetmedi, gelsin ‘reaksiyon ekonomisi’

Sokakta kendi hâlinizde yürüyorsunuz. Birden tanımadığınız biri yanınıza yaklaşıp kolunu omzunuza atıyor veya vücudunuza dokunuyor. Hâliyle dönüp bakıyorsunuz. O da ne? İzin almadan telefonuyla video çekimine başlamış bile. 

• Eğer Instagram’daysanız muhtemelen görmüşsünüzdür. Böyle bir Instagram karakteri var. Karakterin asıl numarası hiç konuşmaması. Bütün tepkilere rağmen asla sesini duymuyoruz. Kimi insan kızıyor, kimisi itiyor, kimisi küfrediyor. Hoş karşılayan, espriyle geçiştirenler de oluyor. Sokaktaki insanın özel alanına bir kamerayla girildiğinde vereceği gayet doğal tepkileri izliyoruz aslında. 

Bu bir sosyal deney olsa bir yere kadar anlaşılabilir. Ancak bu bir format hâline gelmiş. Özgün bir format da değil. Kenyalı bir TikTok ünlüsünün yerli replikası. Birçok kişi ne zaman sağlam bir dayak yiyeceğini merak ediyor ve yorumlarda bunu belirtiyor.  

Sosyal medya bir kişi olsa…

İnsanlara ilginç geliyor olmalı ki karakterimiz hayli popüler. Marka işbirliklerinden gala davetlerine kadar her yerde karşımıza çıkıyor. Ünlülerin kulislerinde aynı numarayla karşılıklı etkileşim devşiriliyor. Bir bakıma kendisine verilen "reaksiyonun" ekmeğini yiyor. 

• Bir süredir akışta karşıma çıktığı zaman diyorum ki, sosyal medya bir kişi olarak tasvir edilse, bir alegori yapılsa bu kişi olurdu. Dikkat çekmek var. Öfkelendirmek var. Tepki vermeye zorlamak var. Biraz duygulandırmayı da öğrense eksiği kalmayacak. 

Bu kişi tuhaf geliyor olabilir ama daha geniş bağlamda, hepimiz sosyal medyanın reaksiyon vermeye zorlayan tasarımına gönüllü yazılıyoruz. Asıl tuhaf olan da bu. Ne yapalım ki doğamız böyle diye geçemeyiz. Çünkü bağımlılık yapan bir tasarımla karşı karşıyayız. Son zamanlarda bu yönüyle daha çok tartışılıyor. 

Screen Reactions özelliği nedir? 

Sosyal medyanın başlangıcında reaksiyon vermenin yolu yorum yapmak veya dürtmekti (poke). 2009 yılında Facebook "beğen" tuşunu ekledi ve yeni bir aşamaya geçildi. Sonrasında emojiler, 2016 yılında gelen reaksiyon simgeleri derken bu yolla veri toplama işi iyiden iyiye gelişti. Böylece modern gözetleme toplumunun altyapısı da döşenmiş oldu. 

• Artık reaksiyon işinde bir adım daha ileriye gidiyoruz. Google’ın 12 Mayıs’ta düzenlediği “The Android Show: I/O Edition” etkinliği kapsamında duyurulan Ekran Reaksiyonları (Screen Reactions) özelliği ilk bakışta içerik üreticilerinin iş yükünü azaltan bir teknik güncelleme gibi gelebilir. Bana kalırsa, daha fazlasını temsil ediyor. 

Önce ne olduğuna bir bakalım? Reaksiyon videosu denilen bir video türü var. Cihaz ekranında herhangi bir görüntü dönerken aynı zamanda üzerine kendi eşzamanlı görüntünüzü bindirip yorum yapma formatına bu isim veriliyor. 

Önceden bu iş, yeşil ekran kurulumu veya çift cihaz kullanımı ve hâliyle kurgu bilgisi gerektiriyordu. Bu yüzden içerik üreticilerine özgü bir şeydi. Önce TikTok, yerleşik “Yeşil Ekran” efektiyle bunu kolaylaştırdı. Yeni duyurulan Android 17 ise bunu işletim sistemi özelliği olarak bir adım ileriye götürüyor. 

Sistem ön kameradan elde edilen görüntünüzü arka plandan ayırıyor ve ekran kaydının üzerine baş-omuz silüeti olarak senkronize bir şekilde yapıştırıyor. Yeşil perdeye gerek yok, çift cihaza gerek yok, kurgu bilgisine de gerek yok: Reels, Shorts veya TikTok için reaksiyon videonuz tek bir tuşla hazır.

Yorumlar içeriğin kendisini unutturuyor

Screen Reactions özelliğinin işletim sistemi seviyesine inmesi bana kalırsa yeni bir eşiğin aşılması demek. Günümüzün sosyal medya kullanıcısı giderek hiper-reaktif bir insan tipine dönüşüyor. Bu öyle bir iletişim türü ki, paylaşılan orijinal içeriğin özü önemini yitiyor. Asıl ön planda olan o içeriğe verilen yanıtın performansı. 

• Şöyle ki, bazen yorumlarda başlayan tartışmalar asıl içeriğin ne olduğunu unutturacak kadar ileri gidiyor. Daha da fenası, üst tarafta içeriğin kendisi dururken, yorumlarda yani reaksiyonda başlayan manipülasyon, içeriği özünden kopararak linçe bile vesile oluyor. 

Kullanıcılar da içeriği derinlemesine anlamak yerine algoritmanın beklentilerine uygun olarak anlık tepkiler verip geçebiliyor. İşte böyle bir ortamın içine bir de “Screen Reactions” gibi bir hiper-reaksiyon özelliği binince, neler olur yaşayıp göreceğiz. 

Gösteri Toplumu’ndan gözetleme kapitalizmine

Guy Debord, Gösteri Toplumu isimli meşhur kitabında kapitalizmin geç aşamasında bütün dünyanın gösterinin egemenliği altında olduğu karamsar bir tablo çiziyordu. Öyle ki bu aşamada “kurtuluş vaatleri bile gösterinin bir parçası” hâline geliyordu. 

İşte bugünün reaksiyon ekonomisi de her bireyin kendi mikro-gösterisini ürettiği, izlediği ve oyladığı bir mertebeye taşıyor. Doğrusu, bu kadarını yani bu yoğunluğu Debord bile tahmin edemezdi. 

Onun bile tahmin edemediği yerde günümüzün düşünürlerinden Shoshana Zuboff’un “Gözetleme Kapitalizmi” olgusuna ulaşabiliriz. Zuboff, gözetleme kapitalizmi çözümlemesiyle verilen reaksiyonların yalnızca duygusal değil, ekonomik birimler hâline geldiğini kavramsallaştırmıştı. 

İşte hâliyle reaksiyonun bu kadar kolay ve bol olduğu yerde de tahmin ürünleri pazarına yani platformlara sağlanan hammadde de artıyor. “Eee her kolaylığın bir bedeli olacak” deyip geçebilir miyiz? Emin değilim. Bireysel ve toplumsal düzeyde ödediğimiz fatura giderek ağırlaşıyor.

Yorumlar ayrı bir video haline gelince…

İçerik üretimi bu kadar kolaylaştıkça bir başka deyişle "demokratikleştikçe", sorumluluk da o kadar kolay gözden kaçırılıyor bana kalırsa. Sistem de bunu ödüllendiriyor. Çünkü düşünsenize, bir video içeriğin altına bir yorum yapıp geçmek yerine, onu alıp kolayca türev video oluşturma ve üzerine konuşma olanağı var. Bu da daha fazla akış, daha fazla tartışma demek. 

Sonunda kutuplaşma olmuş, öfke baskın hâle gelmiş platformların pek umurunda değil zaten. Çünkü biliyoruz ki, sistemi hızlandırmak için öfkeden daha garantili bir yakıt yok. Dikkat ekonomisinin yerini reaksiyon ekonomisinin alması bu yüzden önemli. 

Reaksiyon ekonomisinin para birimiyse görünürlük. Politik ve toplumsal tartışmalarda bu özelliğin yaygınlaştığını düşünelim. Bu, diyaloğun yerini karşılıklı performansların almasından başka bir şey olmaz. Tıpkı siyasi liderlerin meclis grup konuşmaları gibi herkes kendi performansını sergileyip etkileşimi maksimize eder o kadar. 

Oradan da diyalektik bir süreç çıkmaz. Herkesin kendi yankı odasını büyüttüğü enfokrasi toplumunu yeni araçlarla büyütmeye devam ederiz. 

Influencerlar için hem kolaylık hem rekabet yorgunluğu

Konuya diğer taraftan yaklaşırsak nihayetinde bu bir yenilik. Screen Reactions, etkileyicilerin (influencer) bir ürünü deneyimleme anını doğrudan görselleştirmesini çok kolaylaştırıyor. Bu da e-ticaret siteleri için yüksek satış dönüşümü anlamına geliyor. 

Mevcut influencerlar açısındansa, hem bir kolaylık hem de rekabeti artıracak bir değişken. Çünkü sisteme giriş bariyerleri birer birer kalkıyor. Her akıllı telefona sahip olanın bu kadar kolay içerik üretebildiği yerde nitelikliyle niteliksizi ayırmak zorlaşıyor. 

• Bu yüzden YouTube ve benzeri kısa video platformları, basitçe bir videoyu izleyip "vay canına" gibi fiziksel tepkiler veren içerikleri "tekrar kullanılan içerik" (reused content) politikası gereği para kazanma özelliğinden mahrum bırakabiliyor. 

Algoritmalar artık içerikte Dönüştürücü Değer (Transformative Value) ve orijinal bir eleştiri / analiz arıyor. 2026 yılının algoritma değişikliklerine bakınca da basit beğenilerin ötesinde niyet odaklı etkileşimlerin ödüllendirildiğini görüyoruz. Ham izlenme sayılarının yerini tatmin oranı yani tamamlama seviyesi, gerçek ilgi anketleri, DM üzerinden paylaşma, yorum derinliği gibi yeni kriterler bir bir devreye giriyor. 

Screen Reactions ile artacak video hacmi de bu kriterlere yenilerini ekleyecektir. Yani ilk bakışta kolaylık gibi görünen bu yenilik, yepyeni zorlukları beraberinde getirebilir.  

Dijital özerkliği yeniden kazanabilir miyiz? 

Her şeyin sonunda, şunu da biliyoruz ki bu kolaylığı çoğumuz çok sevecek ve hemen kullanmaya başlayacak. İşin bu tarafı kaçınılmaz. Ancak sosyal medyanın insanı sürekli reaksiyon vermeye zorlayan yapısı üzerine düşünmekten de kaçmamak gerek. Bu modern ekonominin en kârlı ancak en maliyetli modellerinden biri çünkü. 

• Bu sistem, insanın en temel biyolojik ve sosyal ihtiyaçlarını manipüle ederek, dikkati ve duyguları birer emtia hâline getirdi. Sürekli reaksiyon, hâliyle dikkat sürelerimiz kısalıyor, anksiyete ve depresyon körükleniyor, empati yeteneğimiz köreliyor ve nihayetinde toplumsal kutuplaşma derinleşiyor. Bu döngüden kurtulmak öyle “dijital detoks” çabalarıyla da çok mümkün görünmüyor. 

Bireyleri suçlayıp sorumluluk yüklemek çok kolay. Ancak bunu yaparken sistemin tasarımını yani mimariyi sorgulamayı asla unutmamak gerek. Bildirimlerin varsayılan olarak kapalı gelmesi, sonsuz kaydırmanın kaldırılması ve veri madenciliğinin sınırlandırılması gibi yapısal müdahaleler şart. Sisteme daha fazla sürtünme yani kolaylıktan ziyade pürüz, zorluk eklemek gerekiyor. 

Aksi takdirde insanın eyleme yani aksiyon yetisinin yerine tamamen reaksiyon geçer. Düşüncenin ve tefekkürün yerine ise anlık duygusal patlamalar kalır. Bu da dijital bir distopyadan başka bir şey olmaz. Sokakta elini omzumuza atıp izinsizce çekime başlayan o tacizci karakter bile tüm bunların yanında çok masum kalır.