Krallar gider, cellatlar kalır: 'Gonzago’nun Öldürülüşü'

Fotoğraflar: Orçun Kaya

Moda Sahnesi, Shakespeare serisine bir uyarlama ile devam ediyor. Bulgar oyun-senaryo yazarı, şair, besteci ve yönetmen Nedyalko Yordanov’un  yazdığı Gonzago’nun Öldürülüşü (Ubiystvoto na Gonzago) oyunu yöneten Kemal Aydoğan’ın tarifiyle “günümüz politik problemlerini aşikar eden bir Shakespeare fantezisi.”

1988'de yani Soğuk Savaş'ın sonlarına doğru yazılan bu oyun ilk kez Bulgaristan’ın Burgaz şehrinde sahnelenmiş; daha sonra eski Doğu Bloku ülkelerinde ve Rusya'da düzenli olarak oynanmıştır. Yordanov'un oyunu, totaliter ve despotik rejimlerin demir yumruk otoritesini ve bireylerin yaşamlarına müdahalesinin travmatik sonuçlarını ön plana çıkarıyor.

Gonzago’nun Öldürülüşü oyunu, Shakespeare’in dünyasına içeriden bakan bir komedi olarak nitelense de trajik öğeler de barındırıyor. Hamlet oyunundan yola çıkılarak uyarlanan oyun, iktidar, kumpas, casusluk, ihanet, güç zehirlenmesi gibi temaları hicvediyor. Casusların, dalkavukların ve oyun kurucuların iç içe geçtiği, saraydaki her alanın bir başka gizli dinlemeye açıldığı, çıkışı olmayan bir labirent oluşuyor.

Bazı akademik incelemelerde, Hamlet oyununun “totalitarizmin bir alegorisi” olarak yorumlandığını görüyoruz. Totalitarizm, iktidarların gözetim yoluyla yurttaşların yaşamı üzerinde mutlak kontrole sahip olduğu bir siyasal sistemdir. Totalitarizmde iktidar, bireyleri izleyerek, haklarında bilgi depolayarak kurulur. İktidar, gözetleme yoluyla bireyleri ayrılmaz bir parçası olarak kendi çemberine dahil eder. Bireyler özgürlüğün sonsuz evreni içerisinde yaşadıklarını sanırken aslında özgürlüklerinin büyük oranda yok edildiği, bu içinden çıkılamaz çembere sıkışıp kalırlar. Bu durum fark edilebilse bile geri dönmek ve bu çemberden çıkmak, var olan düzeni değiştirmek kadar zordur.

Oyunu yalın, dupduru ve şiirsel bir dille Türkçeye kazandıran Prof. Dr. Hüseyin Mevsim aynı zamanda Ankara Üniversitesi DTCF’de Bulgar Dili ve Edebiyatı Bölümünde öğretim üyesi. Oyunun dekor tasarımı Bengi Günay’a, ışık tasarımı İrfan Varlı’ya ait. Oyun şarkısını besteleyen sanatçı ise Tolga Çebi.

Gonzago’nun Öldürülüşü oyununda olaylar tıpkı Hamlet’te olduğu gibi yine Orta Çağ Danimarkasında, karanlık Elsinore Şato’sunda gelişir. Küçük bir gezici tiyatro kumpanyası kralın huzurunda bir oyun sahnelemek üzere şatoya davet edilir. İflas ederek yerleşik tiyatrolarını kaybettikleri için gezici tiyatroya dönüşen topluluk, saraya davet edilmeyi yeniden yerleşik tiyatrolarını kurmak için büyük bir şans olarak görür. 

Akıl sağlığından kuşku duyulan Prens, bu kumpanyadan Gonzago’nun Öldürülüşü oyununu sergilemelerini ister. Bu seyyar tiyatro topluluğunun seçtiği oyuna Hamlet küçük bir ek yapmak istediğini bildirir, topluluk bunu kabul eder. Ancak Hamlet’in babasının katilini bulmak için bu oyunu krala karşı kullandığını fark etmezler. Peki bu gezici kumpanyadaki oyuncular kimlerdir? Başlarına neler gelecektir? Kaderleri nasıl çizilecektir? Uyarlamayı yapan yazar Yordanov işte bu noktadan hareket ederek Shakespeare’in gizemli suskunluğunu bozmak üzere yola çıkmıştır.

Özgün eserden tanıdığımız karakterlere Gonzago’nun Öldürülüşü'nde, gezici tiyatro kumpanyasının oyuncuları eklenir: Tiyatro müdürü Charles, eşi Elizabeth, sevgilisi Emilia, emektar oyuncu Benvolio, genç oyuncu Henry ve Suflör. 

Sergileyecekleri temsil karşılığında alacakları parayla tiyatrolarını kurtaracak ve sanatlarını sürdürecek olmanın coşkusuna kapılan oyuncular, Polonius ve Hamlet’in arkadaşı Horatio’nun büyük satranç oyununda sadece birer piyon olduklarını elbette önceden kestiremezlerdi. Birkaç provanın ardından oyunu sahneleme zamanı gelir. Gonzago’nun kulağına zehir akıtıldığında oyuncuların tutuklanması emredilir. Bu sahneyle birlikte fars, tragedyaya dönüşür. Elsinore Şatosu’nun mahzeninde, kraliyet celladı tarafından yürütülen sorguda oyuncular zor bir ikilemle karşılaşır: Onurlarını korumak veya canlarını kurtarmak… Her biri farklı bir duruş sergiler. Oyuncular ölüme mahkum edildiğinde de oyun yine dönüşüme uğrar.

Yönetmen Kemal Aydoğan oyun için, “… kendine ait olay örgüsü ve politik görüşü olan bir oyun” demişti. Yönetmen rejisinde de güncel politik gelişmelere göndermelerde bulunarak bu açıklamasını teyit ediyor. Aydoğan, özellikle “Suflör” karakterinin oyun içindeki dönüşümünü, oyunun bütününde fars-tragedya-fars geçişleriyle koşut biçimde kurgulamış. Yukarıdakilerin (Kral, Hamlet, Kraliçe, Ophelia, Polonius) diyaloglarının dış seslerle verilmesi, dramatik etkiyi artırıyor. Sahne geçişlerindeki trafik milim milim işliyor. Olay örgüsü ve oyuncuların devinimi çok iyi kurgulanmış. Oyuncuların sahnedeki hareket ve söz dengeleri çok sağlam kurulmuş. Hareketler ve replikler birbirini destekliyor, bütünlüyor. Susku anları hareketsizlikle eşzamanlı verildiğinde anlatım gücü daha da artıyor.  

Kimi zaman repliklerden önce verien es’ler, karakterin iç dünyasında yaşadığı yoğun duyguyu seyirciye geçirmede güçlü birer araca dönüşüyor. Oyuncuların repliklerindeki felsefi ağırlığı seyirciye aktarmadaki başarılarından, tonlama ve vurgular üzerinde çok çalışıldığını sezebiliyoruz. Yönetmen Kemal Aydoğan, bu zor ve çok katmanlı eleştirel metni mükemmel bir rejiyle sahneye taşıma başarısını göstermiş.

Prof. Dr. Mina Urgan Hamlet için şu cümleleri yazmıştı:

"Hamlet'in şaşılacak kadar çağdaş bir ruhsal yapısı vardır. Bu çağdaşlığından ötürü de Hamlet yaşadığımız yüzyılda en çok sahneye konulan ve en ünlü oyuncuların başrolünü oynadıkları oyundur."

Shakespeare, Hamlet karakteri aracılığıyla öğütler tiradında oyunculara şöyle seslenmişti:

"Verdiğim parçayı, ne olur, dediğim gibi, rahat, özentisiz söyle. Çünkü birçok oyuncular gibi söz parlatmaya kalkacaksan, mısralarımı şehrin tellalına okuturum daha iyi. Elini kolunu da havalara savurma öyle; ölçüsünde, tadında bırak her şeyi. Fazla durgun da olma; aklını kullanıp ölçüyü bul … Ah ben öyle oyuncular gördüm ki sahnede, öyle beğenilen, alkışlanan oyuncular gördüm ki öylesine şişirme, uydurma hâllere giriyorlardı ki, dedim bunları tabiatın kaba işçileri yaratmış olmalı, insan yapıyorum derken insanlığın berbat bir kopyasını yapmışlar. Az çok değil, iyice yenmeli bunu. Sakın söyleyeceklerinden fazlasını söyletmeyin soytarılarınıza. Öylelerini gördüm ki, kendi başlarına gülmeye ve seyircilerin en anlayışsızlarını güldürmeye kalkıyorlar. Hem de oyunun anlayış isteyen en can alıcı yerinde. Kötü bir şey bu; acıklı bir budalalık bu yoldan tutunmaya çalışmak. Haydi, gidin hazırlanın."

Gonzago’nun Öldürülüşü'nde oynayan oyuncuların tümü, Shakespeare’in bu öğütlerine uymuşlar diyebiliriz. Hemen ilk bakışta aralarındaki ekip uyumunun mükemmel olduğunu gözlemledik. Prova döneminin oldukça verimli bir çalışmayla geçtiği, sahnede de görülüyor. Sahne geçişleri asla aksamıyor. Her bir oyuncu, karakterinin iç dünyasını çok iyi özümsemiş ve bunu hissederek rolünü canlandırıyor. 10 kişilik oyuncu topluluğu içinde, tek bir oyuncu bile seyirciye, “Bu oyuncu olmamış” dedirtmiyor. Oyunda tempo hiç düşürülmüyor. Bütün oyuncular, içten, sıcak ve doğal bir atmosfer yaratarak seyircilere etkileyici bir performans sunuyorlar.

Kumpanya müdürü Charles rolünde Barış Yıldız, kumpanyanın yönlendirici ve sürükleyici karakteri olarak bu zor tiyatro türünün her zaman aranan oyuncularından biri olduğunu bu oyunda da kanıtlıyor. Müthiş bir sahne sıcaklığı ve sahne sempatisine sahip. Barış Yıldız sahneye ilk adımını attığı andan itibaren seyirciyi avucunun içine almayı başarıyor. Komiklik yapma tuzağına—ucuzluğuna—düşmeden “komedi oyuncusu olma” maharetini her sahnede sergiliyor. Mimik ve jestlerinde çok ölçülü. Bedenine oldukça hakim ve üstelik çok elastik bir oyuncu. Kendi sözsüz anlarında partnerini “dinlemeyi” biliyor. O anlardaki sözsüz oyunları da harika. Cellat sorgusundaki  sahnelerde sergilediği abartısız duygu dönüşümü ise takdiri hak ediyor.

Elizabeth rolünde izlediğimiz Esra Kızıldoğan, iyi bir tiyatro eğitiminden geçmiş, kendi kuşağındaki kadın oyuncular arasında yıllar önce yıldızı parlayan, çok iyi prodüksiyonlarda rol almış çok başarılı ve doğal bir oyuncu. Kızıldoğan, rolünü çok sevmiş olsa gerek, zira Elizabeth’i her sahnesinde tadını çıkararak oynuyor. Ölçülü ve rahat bir oyunculuğu var. Vurgu ve tonlamaları kusursuz, bedenini çok iyi kullanıyor. Esra Kızıldoğan’ı tiyatro oyunlarında daha sık seyretmek istiyoruz.

Polonius’ta Uluç Esen, yılların getirdiği bilgi birikimi ve ustalıkla bu çok geçişli ve katmanları olan zor karakterin çözümlemesini çok iyi kotarmış. Kralın “baş kulağı” olarak iktidar içi entrikaları, oyunları, yükselmek için gereken kaypaklıkları, tezgahları ve ikiyüzlülükleri başarıyla yansıtıyor. Söz oyunlarını doğru ve güzel tonlamalarla aktarıyor seyirciye.

Sedat Küçükay, Benvolio rolünde büyüleyici ve dingin ses rengini yine mükemmel biçimde kullanıyor. Yıllanmış bir aktörün damıtılmışlığını, yorgunluğunu ve belki de bıkkınlığını çok doğal ve sahici bir biçimde aktarmayı başarıyor. Tiyatroda uzun yıllar seyretmeye doyamayacağımız bir aktör Sedat Küçükay.

Emilia rolünde izlediğimiz Elif Gizem Aykul, yine çok fazla dönüşüm gerektiren bu zor role çok severek hazırlanmış. Sesini, jestlerini çok başarılı kullanıyor. Abartma tuzağına düşmeden karakterin yaşadığı dönüşümü başarıyla aktarıyor seyirciye.

Ophelia’yı canlandıran Sevgi Temel’i sahnede ilk kez izledim. Oyunda başka karakterleri taklit ettiği sahnelerde kendine özgü bir komedi dili yakalamış. Ama beni asıl etkileyen sahneler, oyuncu olmaya meraklı bu hayat dolu genç kadının delirerek intihara sürüklenme süreciydi. Sevgi Temel, bu trajik karakteri mükemmel bir sahicilikle oynuyor.

Henry’i canlandıran Talha Kaya güzel ses rengi avantajını, doğru vurgu ve tonlamalarla kullanabilen çok yetenekli ve başarılı bir aktör. Elastik bir oyunculuğa sahip. Kaya, Henry’nin dalkavukluğunu, kaypaklığını, aşırı hırsını yansıtmakta başarılı bir performans sergiliyor.

Horatio’da Mehmet Solmaz, abartısız, sade oyunculuğu ile zıpır, hınzır, kolejli, saray çocuğunu mükemmel biçimde canlandırıyor. Özellikle finaldeki performansı çok başarılı.

Suflör rolündeki Hakan Can Kargidanoğlu, oyun boyunca sesini içe atan, kabuğuna kapanık bir karakteri büyük bir disiplinle oynamayı sürdürürken, cellat sorgulamalarındaki ani duygu dönüşümüyle seyirciyi şaşırtıyor ve bu karakter dönüşümünü aktarmadaki başarısıyla alkışı hak ediyor. Kargidanoğlu ekip içinde bedenini ve sesini çok iyi kullanabilen oyunculardan biri.

Mehmet Tekatlı’yı bu oyunda Cellat rolünde izliyoruz. Tekatlı sahnede “aurası yüksek” bir oyuncu. Oyunculuk yeteneği ile son yıllarda beni en çok etkileyen aktörlerden biri. Tekatlı bu “sevimsiz” rolde bile sahnede adeta parıldıyor. Var olan oyunculuk yeteneği, canlandırdığı bu itici karakterde bile seyirciyi büyülemeye, kendisine hayran bırakmaya yetiyor. Sorgu sırasında kuruyemişini yiyen, soğuk şakalar yapan, özgüveni yerinde cellat rolünü o kadar doğal canlandırıyor ki “krallar gitse de cellatların yerini hep koruyacağı” mesajını altını çizerek veriyor seyirciye.

Klasik Hamlet oyunundan alıntıların da olduğu Gonzago’nun Öldürülüşü, sanat ve iktidar ilişkisini sorgulayan, genelde sanatın kalıcılığı, özelde tiyatronun ölümsüzlüğü ve toplumsal etkileri üzerine oldukça çarpıcı bir oyun. Moda Sahnesi’nin bu mükemmel prodüksiyonu, gerek rejisi gerekse oyunculuk performanslarındaki başarısıyla ayakta alkışlanmayı hak ediyor.

Bir zamanların efsane oyuncusu, şair Cahit Irgat, “Hamlet”e dair şöyle bir dize yazmıştı:

“Gülüyor, ağlıyor, düşünüyoruz.”

Gülmek, ağlamak ve düşünmek için bu oyunu mutlaka izleyin.

Tiyatro izleyiciliğine dair bir not

Oyunu izlediğim gece bazı seyircilerin hemen hemen her replikte veya mizansende abartılı biçimde kahkaha attıklarına tanık olduk. Bu kahkahaların yarattığı ses şiddeti fazla olunca oyuncuların bazı replikleri duyulmadı. Gülmek elbette görece bir dürtü. Benim gülmediğim bir şeye başka biri katıla katıla gülebilir, doğaldır. Tiyatro seyircileri için yazılı olmayan görgü kuralları vardır. 

Ülkemizde modern anlamda tiyatronun kurulmasında öncü isimlerden olan Muhsin Ertuğrul bu kurallardan birini şöyle dile getirmişti:

"Tiyatro eğlence yeri değil, büyüklerin okuludur. Islık çalmak ve ayakları yere vurarak alkışlamak, takdir etmek değildir. Oyunun komedi olması, kahkaha atmak, gülmek, gülümsemek elbette seyirci olarak senin hakkın; ama yerli yersiz gülerek diğer seyircilerin dikkatini dağıtmak değil."

• Hele hele finale doğru, trajik, insanın içini burkan sorgu sahnelerinde ve zindandan gelen işkence seslerinde, aynı seyircilerin kahkahalarına devam etmelerine çok şaşırdım. Bu tepkileri, “yabancılaşmanın” dik alası idi.

Bu yerli yersiz abartılı kahkahalar, “gülmenin politik bir eylem olması” üzerine yazılanları anımsattı bana. Doç. Dr. Sema Ülper Oktar’ın “Toplumsal Bir Muhalefet Tarzı Olarak Gülme” adlı makalesi bu konuda yazılmış çok değerli bir derlemedir. Farklı kültürlerden, farklı toplumsal ya da tarihsel noktalardan gelen insanlar, başka insanların mizah anlayışlarını her zaman doğru değerlendiremezler. 

Gülmek, insanlar arasındaki hakiki olmayan uçurumu aşmanın ve buna neden olan katılığı esnek hâle getirmenin bir jestidir ve aynı bağlama dahil olmayan, aynı ruha sahip olmayanların birlikte gülememesi bu yüzdendir. Slavoj Žižek’e göre “gülmek”, birlikte gülme vasfını yitirdiğinde ırkçı, söylemsel olarak ayrımcı bir forma bürünür. Bu yüzden Henri Bergson’un da ifadesiyle birleştirici ve sınırları kaldırıcı bir gülme eylemi, daima toplumsal gülme, kolektif gülme olacaktır. Özetle “gülme”, toplumsal ve tarihsel bir ortaklaşma zeminidir.

Edip Cansever ne güzel yazmıştı Mendilimde Kan Sesleri şiirinde:

“…Gülemiyorsun ya, gülmek
Bir halk gülüyorsa gülmektir."

Oyun yazarı Nedyalko Yordanov hakkında

Nedyalko Yordanov Bulgaristan’ın Karadeniz kıyısındaki şehri Burgaz’da 1940'ta doğdu. Küçük yaşta babasının ölümü üzerine derin bir travma yaşadı. Sofya Üniversitesi Bulgar Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden mezun oldu. Bir süre öğretmenlik yaptıktan sonra tiyatro ile tanıştı ve bir daha ayrılmadı. (Nedyalko Yordanov özel sohbetlerinde oyunun Türkçe çevirmeni Hüseyin Mevsim’e Burgaz Dram Tiyatrosunda göreve başladığı dönemde, Kafatası oyununu sahnelemek üzere hayranı olduğu Nâzım Hikmet ile iletişim kurmaya çalıştığını, ancak Nâzım Hikmet’in Moskova’da vefat ettiği haberini aldığını ve derinden sarsıldığını anlatmıştır.)  

1990 yılına kadar Burgaz Dram Tiyatrosu'nda önce oyun yazarı, sonraları sanat yönetmeni olarak çalıştı. Sofya’daki Vızrajdane Tiyatrosunda oyun yazarı ve sanat yönetmeni olarak görev yaptı. Aralarında çocuk oyunlarının da olduğu 30’dan fazla oyun yazdı. Yazdığı şiirlerden bazıları bestelendi. Yönetmenlik ve belgesel yapımcılığı da yapmaktadır. Şiirleri ve oyunları birçok yabancı dile çevrilmiş ve ödüller kazanmıştır. Yordanov, Sofya ve Burgaz’da sanatsal çalışmalarını sürdürmektedir. Nedyalko Yordanov hayatı, “ölümün uzun soluklu gösterisi için kısacık bir prova” olarak gördüğünü söylüyor.