Sorulduğu anda korkutan bir soru: Tek başına seyahat etmekten korkmuyor musun?

Ne zaman dünya nüfusunun yarısını oluşturan insan grubunun binlerce yıldır yaptığı, milyarlarca insan için çok sıradan olan bir şey yapsam, mesela bir yerden bir yere “tek başıma” yürüsem, bir tepeye tırmansam, güzel bir ormanın içinden bisikletimle geçsem, yüzerek karşıki kıyıya çıksam ve herhangi bir yere, halihazırda benim olan sağlam, işleyen iki bacağımı kullanarak ulaşmayı seçsem hareket ettiğimi görüp duyan insanlardan şöyle bir soru duyuyorum: “Korkmuyor musun?”

Üç yaşındayken “tek başıma” yürüyüp etrafımdaki kalabalıktan uzaklaştığım o gün, hâlâ dün gibi hatırımda. Anneannem ve dedemle birlikte çadırlı bir deniz tatiline çıkmışız, muhtemelen artık olmayan, Adalet Bakanlığı’na ait o yaz kamplarından birinde birkaç hafta geçireceğiz. Bir sabah kendi kendime yürüyüp denize gidiyor, kıyısına oturup, bana uçsuz bucaksız gelen o maviliğe büyülenmişcesine saatlerce bakıyorum. Işıltılı sularının hareketini nasıl da saatlerce izlediğimi ve bir süre sonra o dalgaların ayak ucuma önce küçük plastik bir oyuncak, sonra da turuncu bir deniz yıldızını bıraktığını çok net hatırlıyorum.

O gün insanların dünyasından çok daha büyük, güzel ve canlı bir şeyin olduğunu derinden hissetmiş; onun da beni gördüğünü, hatta beni sevip gözettiği için bana küçük hediyeler getirdiğini düşünmüştüm. Bu keşif, içimi öyle büyük bir mutluluk ve güvenle doldurmuştu ki! Dışarıda insanlardan ibaret olmayan kocaman ve harikulade bir “yaşam” vardı; beni görüyordu, ben de onu görebiliyordum, birbirimizi tanımak istememizden daha doğal, daha güzel ne olabilirdi? Büyüyüp onu keşfetmeye çıkacaktım, tabii ya!

• Şimdi dönüp içime baktığımda, o zaman hissettiğim duygunun, sevgi ve güvenle karışık büyük bir merak olduğunu ve bunun benim dünya üzerindeki tüm hareketlerimin temel kaynağı, dayanağı olduğunu biliyorum.

O yazın üzerinden çok zaman geçmemişti ki, adını yine sonradan öğreneceğim bir konu, bu sefer benim keşfim olarak değil de, dışarıdan müdahaleli bir etki şeklinde hayatıma dahil oldu: Toplumsal cinsiyet, toplum ve cinsiyet. Erkek kardeşimin teşvik edildiği ve çoğunlukla benden daha iyi yapamadığı şeyler, ben yaptığımda mesele oluyordu. Erkekler etrafta serbestçe dolanırken kadınlar çoğunlukla kapalı yerlerde durağan işlerle meşguldü. Dışarıda keşfedilecek bir dünya ve yapılacak bir sürü hareketli şey olmasına rağmen, insanların bir kısmı çeşitli yollarla ve çeşitli biçimlerde bundan uzak tutuluyordu. 

Bunu sağlayabilmek için de acayip bir yöntem bulunmuştu: Korku.

Her şeyden korkmalıydık, biz erkek olmayanlar. İnsanların birçoğunun, özellikle kız çocuklarından genel olarak tedirginlik hisseder hâlde olmalarını beklediğini, makbul olanın kızların temkinli, dikkatli, kaygılı olmaları olduğunu onlara öğrettiklerini, ayrıca bunun çeşitli tezahürlerini de karşılık olarak görmeyi beklediklerini anladım. Dolayısıyla ben de bir erkek olmadığım için genel olarak korku içinde olmalı; her şeyden önce, her şeyden korkmalıydım, genellikle sabit durmalıydım ve bu sabitlik içinde küçük, tekrar eden hareketlerimle başkalarına fayda sağlamalıydım. “Vay be!” demiştim, “amma saçma.” 

Ve sonra işte büyüdüm. Ne yazık ki ve iyi ki bu saçmalığın farklı biçimlerini, hepsinin ad(lar)ını, tarihini, kökenini, var olma sebeplerini, kimlerin işine yaradıklarını, nasıl kullanıldıklarını, işleyiş dinamiklerini, dünyanın her yerinde yarattıkları sorunları, eşitsizlikleri, acıları epey bir öğrendim. Artık insanların çoğunluğu erkek olan bir kısmının neden geri kalanları korkutmaya çalıştığını, korkunun ve kontrolden gelen kötücül güçlerin ve bu güçleri isteyenleri neye dönüştürdüğünü biliyorum. Çoğunluğu kadın olan, bir kısmının ise bir bir başka kadını hareket ederken gördüklerinde, ilk önce onun korkup korkmadığını, korkmuyorsa eğer bunun nasıl olabildiğini ne sebeple merak ettiğini de...

Seyahat etmek, insanın kendini dünyayla ilişkilendirme biçimini dönüştürür. Kendi hareketlerini seçebilen bir beden, kendi yolunu çizebilen bir zihin ve kendi hikayesini anlatabilen bir ses kazanmak demektir. Bir kadının seyahati, özellikle diğerleri için yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda toplumsal ve sembolik bir anlam taşır. Seyahat eden kadın, sadece yer değiştirmez; aynı zamanda kadınlığın ne anlama geldiğine dair kalıplaşmış fikirleri de yerinden oynatır.

Yalnız seyahat eden bir kadın bu yüzden patriyarkal normlar açısından bir tehdittir. Varoluşuyla toplumsal kalıpların sorgulanmasına yol açar. Oysa erkek seyyah için bu tür sorular nadiren sorulur. Erkeklerin macerası, bireysel gelişimin, keşfin, cesaretin göstergesi sayılır. Kadınların macerası ise hâlâ bir “istisna” gibi algılanır. Olağandışı, sıra dışı ya da hatta şüpheli.

• “Erkekler insan diye tanımlanır, kadınlar ise dişi olarak. Bir kadın ne zaman bir insan gibi davransa, erkek gibi olmaya çalışmakla suçlanır” der Simone de Beauvoir. Feminist akademisyen Donna Haraway ise “Tarih, Batı kültürü meraklılarının birbirine anlattığı bir hikayedir” diye yazar.

İnsanlığın tarihini “Batı”nın tarihi olarak gören tarihyazımının kurucu mitlerinde seyahat ve daha geniş anlamda “maceraya çağrı” sıkça karşımıza çıkar. Macera, kahraman için bir geçiş ritüeli olarak görülür; sevdiklerinden ve onu doğuran yerlerden ayrılma ritüeli şeklini alır. Yolculuk, bir geçiş anıdır; bir kırılma noktasıdır, kaçınılmaz bir dönüş, yetişkinliğe geçişin kapısıdır. 

Seyahat teması, birçok uygarlıkta ortak bir anlatıdır. Şu anki patriyarkal Batı medeniyetinin kurucu şiirini ise Homeros’un Odysseia’sında buluruz. Platon’un Odysseus’u dünyayı dolaşır, maceralar yaşar. Bu sırada karısı Penelope hareketsizdir, yerinde kalır; oğlu Telemakhos’u tek başına büyütür ve sadık kalmak için geceleri söktüğü kumaşı gündüzleri dokuyarak erkeği bekler. Toplumsal cinsiyeti Homeros Odysseia’sında, toplumun belli bir biçimde işlemesini sağlayacak şekilde çizer ve belirler: Bir yanda belirli bir yeri olan, çoğunlukla orada bekleyen, hareketsiz bir figür vardır; kadın, diğer yanda cesur, hareketli, dünyayı keşfeden bir diğeri; erkek. 

Odysseus’un yazılı hâle gelmesinden yaklaşık yarım bin yıl geçtikten sonra bir başka erkeğin, bu ayrımı temellendirerek güçlendirmeye ihtiyaç duyduğunu görürüz. Aristoteles Politika’da kadınların erkeklere göre “eksik” olduğunu, erkeğin “tam bir ruh ve akıl taşıdığını söyler. De Generatione Animalium adlı eserinde ise dişiyi “eksik erkek” olarak tanımlar; erkeğin form (logos, ruh, etkin ilke) verdiğini, kadının ise madde (pasif ilke) olduğunu savunur. 

O zamanlardan bu zamana erkeği yüceltip kadını yeren ve dünyadaki bütün eşitsizliklerin kökeni olan patriyarka epey bir beslenip semirtildi. Aristo’dan yaklaşık 2.500 yıl sonra İbrahim Tatlıses adında bir erkeğin örneğin, her şeye ve herkese bitimsizce “mansplaining” yani açıklamalar yapıp durduğu, kadın sanatçıları yargılayıp küçümsediği programları izler oldu milyonlarca insan. Hatırlarsınız o programın bir yerinde Tatlıses’in Yıldız Tilbe’ye “Tutarlı bir insan mısınız?” diye sorduğu Tilbe’nin de “Tutarlarsa tutarlıyım, tutmazlarsa tutarsızım” şeklinde cevap verdiği bir an vardır. 

İnsanların bir cinsiyet kimliği içinde nasıl olunması gerektiğine dair yaptığı her eril bildirimde yapmamız gerekenin, Tilbe’nin o sıradaki hamlesi gibi, öncelikli olarak bize tutulan o spot ışığını yönetmene çevirmek olduğunu düşünüyorum. 

Mağdurun üzerine tutulan o spot ışığını tersine çevirip kamerayı tutan yönetmeni görünür kılmalıyız. Bu özellikle korku için de geçerli çünkü korku, patriyarkanın en sevdiği aleti, yönetmenin kamerası. 

Bu yüzden bana "Korkmuyor musun?" diye sorulduğunda, sömürünün, mizojininin, kimlik politikalarının ve erkek şiddetinin yarattığı, hayatım boyunca bir kısmını bizzat yaşadığım, yüzlercesini etrafımda gördüğüm, binlercesinden haberdar olduğum bütün o korkunçluğu zihnimden asla silinmeyecek derecede bilmeme rağmen bu soruya öncelikle vermek istediğim cevap şu:

"Ben korku duygusu, varoluşuna içkin bir özne değilim. Hissedebilen bir canlı olduğum için korkuturlarsa korkuyorum, korkutmazlarsa korkmuyorum ama korkmak benim doğalım değil. Yaşamın kendisi beni korkutmuyor. Kadın olduğum için korkmam gerektiği fikrinin yaşama dair bir hakikat olmadığını biliyor ve bunu içselleştirmeyi kabul etmiyorum. Korkunun eşitsizliklerin sürmesi için gereken ve her gün yeniden üretilen toksik bir besin olduğunu biliyorum. Korkabileceğim birçok şeyi, insanların belli bir kesimi, belirli bir yaş aralığınaki erkekler 'yaratıyor'.” 

Bu yüzden benim korkup korkmamamdan, korkmuyorsam bunu nasıl “başardığımdan” çok, o korkunun bir “yaratanı” olduğunun bilinmesinin daha önemli olduğunu ve soruların da korkuyu yaratanlara yöneltilmesi gerektiğini düşünüyorum. 

Dünyayı tek bir cinsiyetin egemenliği üzerinden döndüren bir sistemde, bundan mağdur olanları değil failleri, sonuçları değil sebepleri görünür kılmalıyız. Erkekler dünyada serbestçe ve güvenle hareket eder ve şiddetin desteklendiği her yerde bunu her fırsatta eyleme dökerlerken diğer cinsiyet(ler)in hissettiği, korku, tedirginlik, odaklanamama, güvensizlik duygularının kendiğinden oluşmuyor. Yaşama, dünyaya, kendilerinine, bedenlerine olan güven duygusu onlardan, “erkeklerin belli bir biçimde güçlenmesi" pahasına sürekli çalınıyor. 

Bu yüzden korkmayı reddediyorum. Odysseus kendini, dünyayı tanır, türlü türlü beceri ve kabiliyet kazanıp güçlenirken Penelope’nin evde kalıp günlerce diktiğini sökmesini kabul etmiyorum. Kendi kumaşımı, kendi bedenimle, kendi rotamda ilerleyerek dokumayı seçiyorum. Hareket ettikçe zihnimin daha iyi çalıştığını, odaklanıp, düşünebildiğimi, hayatıma yön verecek kararları alabildiğimi biliyorum. Bunlar sayesinde güçleniyorum, güçlendikçe baş etme kabiliyetlerim artıyor ve korkum azalıyor. Seyahatlere çıkıyorum ve bu yolculuklar üzerine yazıyorum.

Çünkü biliyorum ki seyahat etmek ve bu yolculuklar üzerine yazmak, her kadının kendi hareket özgürlüğünü kullanması, dünyadaki hikayeleri sahiplenmesi ve aynı anda kendi hikayesini de yaratması anlamına gelir. Bu yüzden bu yazıyı sırt çantamla bir gemiye binip Ege’nin ortasındaki bir adadan ötekine geçmeden hemen önce vakit ayırıp yazıyorum. 

Eril bakışın tarif ettiği, sözde “tarafsız” olarak sunulan gerçekliğin, hakikatin tamamı olmadığını hatırlamanız dileklerimle bitiriyorum. 

İyi yolculuklar!