Tüketici güveni paradoksu

EXANTEFinans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.
Tüketici Güveni Paradoksu, en kısa haliyle insanların harcamalarını zaman zaman ekonomik durum beklentilerine göre yapmadıkları tezi olarak tanımlanabilir. Bu kısa tanımı hanehalkının geleceğe dair beklentilerinin kötü olmasına rağmen harcamalarını kısmadığı dönemler şeklinde de açabiliriz. Elbette ki bu durumun tam tersi de geçerli olabilir. Paradoks da temel olarak tam bu noktayı, geleneksel iktisat teorilerinin açıklamakta yetersiz kaldığı davranış modelini odağına alıyor.
Nedir?
Paradoks, tüketicilerin ekonomiye dair güvenleriyle fiili harcama davranışları arasındaki uyumsuzluğu tanımlıyor. Normal şartlar altında, tüketici güven endeksi ile tüketici davranışları arasında pozitif korelasyon olması beklenir. Diğer bir ifadeyle, tüketicilerin beklentilerindeki bozulmanın, harcamalarını azaltma eğilimi yaratması ana senaryodur.
İş yaşamından kültür dünyasına, küresel finansal akıştan tüketici davranışlarına kadar pek çok alanda kalıcı etkiler bırakan COVID salgını döneminin etkisini bu model üzerinde de görüyoruz. Salgın dönemi ve devamında yaşanan bazı dönemler, geleneksel iktisat teorilerinin önermelerine ters düşen örnekler barındırıyor. Salgın dönemi sonrasında yaşanan enflasyonist ortam da bu “irrasyonel” davranışları destekleyici ve karmaşıklaştıran bir altyapı oluşturmuş durumda.
Yaşanmışlıklar
Tüketicilerin ekonomik gerçekliklerden kopuk hislere kapılması ve bu hislerin “kesin bir şey olacak” varsayımı ile hızlıca yayılması teori ile pratiğin birbirinden ayrıştığı vakaların yaşanmasına sebep oluyor ve olmaya devam edecek.
2021-2023 döneminde ABD ekonomisinde izlenen tutarsızlık buna iyi bir örnek olarak değerlendirilebilir. Salgın sonrasında, ekonomik göstergelerin uzun süre sonra yeniden yeşile dönmeye başladığı 2022 yazında, ABD’de tüketici güveni tarihi dip seviyelere geriledi. Endeks, %9’lara ulaşan enflasyon sebebiyle salgın dönemindekinden çok daha aşağı seviyelere düşerek genel görünümden ayrıştı. (Endeks, Nisan 2020’de 71,8’e gerilemişti, 2022 yazında ölçülen değer ise 50,0 idi.) Enflasyonist şok, Fed’in roket hızındaki faiz artırımları ile birleşince devreye bu kez resesyon endişeleri girdi. Resesyon endişelerinin ise hanehalkının harcamalarını kısarak tasarruf yapma eğiliminin güçlendirmesi beklenirdi ancak süreç geleneksel iktisat teorilerinde tariflendiği gibi yaşanmadı.
Verilerden bağımsız olarak, büyük oranda hissiyatla satın alınan ve yayılan bu beklentilerin tetiklediği süreç de literatürde kendine vibecession olarak yer buldu.
Bu dönemde perakende satışlar ve tüketim harcamaları enflasyondan arındırılmış halde 2010’lu yılların ortalamalarının üzerinde gerçekleşti. İşsizlik oranının %4,0’ün altında kalması ve kamunun da destekleriyle harcanabilir geliri artırıcı önlemler alınması tüketicilerin bu irrasyonel davranışlarını destekledi. Alışıldık olmayan durum ise politika yapıcıları atacakları adımlar konusunda tereddüde sürükledi. Öncü göstergeler ile fiiliyat arasındaki kopukluk bu dönemde para politikası tarafında üstesinden gelinmesi gereken önemli ve yeni bir zorluk olarak kayda geçti.
Benzer bir manzara, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal hareketinin başladığı dönemde Avro Bölgesi’nde de yaşandı. Yaşanan enerji krizi ve enflasyonist baskı tüketici beklentilerini tarihi düşük seviyelere çekti. Bu dönemde yaşanan düşüş ve gelinen nokta, salgın dönemindeki kırılmayı da aştı. Tüketicilerin aklındaki temel soru, modern zamanlar içinde akla gelmeyecek nitelikteydi. Avro Bölgesi’nde hanehalkı kış aylarında ısınmak için doğalgaza erişebilecek miydi?
Beklentilerin bu denli bozulduğu dönemde tüketim harcamalarının özellikle yaz aylarındaki turizm harcamaları öncülüğünde yüksek seyrini koruduğu görüldü. Avro Bölgesi, tüketim harcamalarının etkisiyle 2022’nin ikinci çeyreğinde %0,7 gibi bir büyüme ile beklentilerin üzerinde genişledi ve beklenen resesyon uçurumu yaşanmadı. Bu süreçte yine kamu desteğiyle atılan adımlar tüketicilerin uzun vadeli beklentilerindeki bozulmaya karşın cari harcamalarının dirençli kalmasını sağladı.
Birleşik Krallık’ta enflasyonun %11’lere çıktığı dönemde ve tüketicilerin %70’ine yakın bir kesiminin gelecek 12 aya ilişkin beklentilerinin dip yaptığı noktada reel tüketimin %5 seviyesinde artması ve büyüme denkleminde tüketim harcamalarının sürükleyici olması da paradoksa güzel bir örnek olarak kabul edilebilir.
Türkiye Örneği
Bu davranış modeli değişiminin etkileri ülkemizde de görüldü. 2021-2022 döneminde, enflasyonist baskının azami seviyeye çıktığı günlerde tüketici güveni de beklentilere paralel olarak dip yaptı. Güven endeksinde Haziran 2022’de görülen dip seviyeye karşın bu kez enflasyonist baskı sebebiyle erkene çekilen tüketim harcamalarının etkisi görüldü. Özellikle dayanıklı tüketim mallarında görülen bu talep patlamasının altında “alacağım ürün yarın daha pahalı olacak” güdüsü yatıyordu. Bu dönemde, ülkemiz ekonomisi %5,6 oranında büyürken, tüketim harcamalarının GSYH içindeki payı %55’i aştı. Diğer bir ifadeyle, hanehalkı kendini enflasyona karşı harcayarak korumaya çalıştı. Bu sürecin etkisi kısmen de olsa 2023’e kadar sürdü. Enflasyondaki gerileme trendine rağmen tüketim harcamaları büyüme denkleminde en yüksek katkıyı veren kalem olmayı sürdürdü. Yeni bir enflasyonist şok endişesi ve yakın geçmişe dair deneyimler tüketim harcamalarının beklentilerden ayrışmasına yol açtı.
Sonuç
Tüketici davranışları günümüzde geleneksel iktisat teorisinin açıklama menzilinin dışında da şekillenebiliyor. Hanehalkının, gelecekte alım güçlerinin daha da eriyeceğine dair besledikleri inanç, beklentileri ne kadar kötü olursa olsun harcama eğilimlerini güçlendirebiliyor. Bu da tam anlamıyla bir tüketici güveni paradoksu yaratıyor.
Tüketicilerin zaman zaman sergiledikleri çelişkili ya da kafa karıştırıcı davranışlar, işletmelerin gerek finansal gerekse de itibari durumlarına etki etme potansiyeli taşıyor. Bu sebeple, Tüketici Güveni Paradoksu’nu, sektör profesyonelleri başta olmak üzere hanehalkını da kısmen içine alan geniş bir kitlenin üzerinde düşünmesi gereken bir kavram olarak değerlendirmekten zarar gelmeyecektir zira söylenenle yapılan (teori ve fiiliyat) her zaman el ele yürüyemeyebiliyor.










