Tüketici güveni paradoksu

Tüketici Güveni Paradoksu, en kısa haliyle insanların harcamalarını zaman zaman ekonomik durum beklentilerine göre yapmadıkları tezi olarak tanımlanabilir. Bu kısa tanım hanehalkının geleceğe dair beklentilerinin kötü olmasına rağmen harcamalarını kısmadığı dönemler şeklinde de açılabilir.
Tüketici güveni paradoksu

EXANTE

EXANTE

Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

Tüketici Güveni Paradoksu, en kısa haliyle insanların harcamalarını zaman zaman ekonomik durum beklentilerine göre yapmadıkları tezi olarak tanımlanabilir. Bu kısa tanımı hanehalkının geleceğe dair beklentilerinin kötü olmasına rağmen harcamalarını kısmadığı dönemler şeklinde de açabiliriz. Elbette ki bu durumun tam tersi de geçerli olabilir. Paradoks da temel olarak tam bu noktayı, geleneksel iktisat teorilerinin açıklamakta yetersiz kaldığı davranış modelini odağına alıyor.

Nedir?

Paradoks, tüketicilerin ekonomiye dair güvenleriyle fiili harcama davranışları arasındaki uyumsuzluğu tanımlıyor. Normal şartlar altında, tüketici güven endeksi ile tüketici davranışları arasında pozitif korelasyon olması beklenir. Diğer bir ifadeyle, tüketicilerin beklentilerindeki bozulmanın, harcamalarını azaltma eğilimi yaratması ana senaryodur.

İş yaşamından kültür dünyasına, küresel finansal akıştan tüketici davranışlarına kadar pek çok alanda kalıcı etkiler bırakan COVID salgını döneminin etkisini bu model üzerinde de görüyoruz. Salgın dönemi ve devamında yaşanan bazı dönemler, geleneksel iktisat teorilerinin önermelerine ters düşen örnekler barındırıyor. Salgın dönemi sonrasında yaşanan enflasyonist ortam da bu “irrasyonel” davranışları destekleyici ve karmaşıklaştıran bir altyapı oluşturmuş durumda.

Yaşanmışlıklar

Tüketicilerin ekonomik gerçekliklerden kopuk hislere kapılması ve bu hislerin “kesin bir şey olacak” varsayımı ile hızlıca yayılması teori ile pratiğin birbirinden ayrıştığı vakaların yaşanmasına sebep oluyor ve olmaya devam edecek.

2021-2023 döneminde ABD ekonomisinde izlenen tutarsızlık buna iyi bir örnek olarak değerlendirilebilir. Salgın sonrasında, ekonomik göstergelerin uzun süre sonra yeniden yeşile dönmeye başladığı 2022 yazında, ABD’de tüketici güveni tarihi dip seviyelere geriledi. Endeks, %9’lara ulaşan enflasyon sebebiyle salgın dönemindekinden çok daha aşağı seviyelere düşerek genel görünümden ayrıştı. (Endeks, Nisan 2020’de 71,8’e gerilemişti, 2022 yazında ölçülen değer ise 50,0 idi.) Enflasyonist şok, Fed’in roket hızındaki faiz artırımları ile birleşince devreye bu kez resesyon endişeleri girdi. Resesyon endişelerinin ise hanehalkının harcamalarını kısarak tasarruf yapma eğiliminin güçlendirmesi beklenirdi ancak süreç geleneksel iktisat teorilerinde tariflendiği gibi yaşanmadı.

Verilerden bağımsız olarak, büyük oranda hissiyatla satın alınan ve yayılan bu beklentilerin tetiklediği süreç de literatürde kendine vibecession olarak yer buldu.

Bu dönemde perakende satışlar ve tüketim harcamaları enflasyondan arındırılmış halde 2010’lu yılların ortalamalarının üzerinde gerçekleşti. İşsizlik oranının %4,0’ün altında kalması ve kamunun da destekleriyle harcanabilir geliri artırıcı önlemler alınması tüketicilerin bu irrasyonel davranışlarını destekledi. Alışıldık olmayan durum ise politika yapıcıları atacakları adımlar konusunda tereddüde sürükledi. Öncü göstergeler ile fiiliyat arasındaki kopukluk bu dönemde para politikası tarafında üstesinden gelinmesi gereken önemli ve yeni bir zorluk olarak kayda geçti.

Benzer bir manzara, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal hareketinin başladığı dönemde Avro Bölgesi’nde de yaşandı. Yaşanan enerji krizi ve enflasyonist baskı tüketici beklentilerini tarihi düşük seviyelere çekti. Bu dönemde yaşanan düşüş ve gelinen nokta, salgın dönemindeki kırılmayı da aştı. Tüketicilerin aklındaki temel soru, modern zamanlar içinde akla gelmeyecek nitelikteydi. Avro Bölgesi’nde hanehalkı kış aylarında ısınmak için doğalgaza erişebilecek miydi?

Beklentilerin bu denli bozulduğu dönemde tüketim harcamalarının özellikle yaz aylarındaki turizm harcamaları öncülüğünde yüksek seyrini koruduğu görüldü. Avro Bölgesi, tüketim harcamalarının etkisiyle 2022’nin ikinci çeyreğinde %0,7 gibi bir büyüme ile beklentilerin üzerinde genişledi ve beklenen resesyon uçurumu yaşanmadı. Bu süreçte yine kamu desteğiyle atılan adımlar tüketicilerin uzun vadeli beklentilerindeki bozulmaya karşın cari harcamalarının dirençli kalmasını sağladı.

Birleşik Krallık’ta enflasyonun %11’lere çıktığı dönemde ve tüketicilerin %70’ine yakın bir kesiminin gelecek 12 aya ilişkin beklentilerinin dip yaptığı noktada reel tüketimin %5 seviyesinde artması ve büyüme denkleminde tüketim harcamalarının sürükleyici olması da paradoksa güzel bir örnek olarak kabul edilebilir.

Türkiye Örneği

Bu davranış modeli değişiminin etkileri ülkemizde de görüldü. 2021-2022 döneminde, enflasyonist baskının azami seviyeye çıktığı günlerde tüketici güveni de beklentilere paralel olarak dip yaptı. Güven endeksinde Haziran 2022’de görülen dip seviyeye karşın bu kez enflasyonist baskı sebebiyle erkene çekilen tüketim harcamalarının etkisi görüldü. Özellikle dayanıklı tüketim mallarında görülen bu talep patlamasının altında “alacağım ürün yarın daha pahalı olacak” güdüsü yatıyordu. Bu dönemde, ülkemiz ekonomisi %5,6 oranında büyürken, tüketim harcamalarının GSYH içindeki payı %55’i aştı. Diğer bir ifadeyle, hanehalkı kendini enflasyona karşı harcayarak korumaya çalıştı. Bu sürecin etkisi kısmen de olsa 2023’e kadar sürdü. Enflasyondaki gerileme trendine rağmen tüketim harcamaları büyüme denkleminde en yüksek katkıyı veren kalem olmayı sürdürdü. Yeni bir enflasyonist şok endişesi ve yakın geçmişe dair deneyimler tüketim harcamalarının beklentilerden ayrışmasına yol açtı.

Sonuç

Tüketici davranışları günümüzde geleneksel iktisat teorisinin açıklama menzilinin dışında da şekillenebiliyor. Hanehalkının, gelecekte alım güçlerinin daha da eriyeceğine dair besledikleri inanç, beklentileri ne kadar kötü olursa olsun harcama eğilimlerini güçlendirebiliyor. Bu da tam anlamıyla bir tüketici güveni paradoksu yaratıyor.

Tüketicilerin zaman zaman sergiledikleri çelişkili ya da kafa karıştırıcı davranışlar, işletmelerin gerek finansal gerekse de itibari durumlarına etki etme potansiyeli taşıyor. Bu sebeple, Tüketici Güveni Paradoksu’nu, sektör profesyonelleri başta olmak üzere hanehalkını da kısmen içine alan geniş bir kitlenin üzerinde düşünmesi gereken bir kavram olarak değerlendirmekten zarar gelmeyecektir zira söylenenle yapılan (teori ve fiiliyat) her zaman el ele yürüyemeyebiliyor.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

EXANTE

EXANTE

Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

YAZARLAR

Eralp Ersoy

Eralp Ersoy

Lex Strategic Advisory Kurucusu

EXANTE

EXANTE

Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

Haftalık takvim: Yurt içinde bütçe, yurt dışında tutanaklar

Bu hafta yurt içinde Ekim ayı merkezi yönetim bütçe dengesi, konut satışları ve üçüncü çeyrek işgücü istatistikleri öne çıkarken, yurt dışında ABD'de Ekim ayı perakende satışları ve Fed'in Ekim ayı toplantı tutanakları, İngiltere'de enflasyon ve Çin'de sanayi üretimi verileri ön planda.

15 Kas 2026

Haftalık takvim: Yurt içinde bütçe, yurt dışında tutanaklar
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

ABD ara seçimlerinin kısa ve uzun vadeli ekonomik etkileri

ABD ara seçimlerinde Demokratların Kongre'nin iki kanadında da çoğunluğu ele geçirmesi, Trump'ın işini zorlaştıracak yeni bir siyasi denge yarattı. Yeni siyasi denge, gümrük vergilerinden federal harcamalara ve Fed’in bağımsızlığına kadar birçok alanda Amerikan ekonomisi doğrudan etkileyecek.

ABD ara seçimlerinin kısa ve uzun vadeli ekonomik etkileri
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

ABD’nin seçimi Asya’nın sorunu oldu

ABD seçimleri geride kaldı. Tahmin edildiği gibi Demokratlar büyük bir başarı sağladı. Yenilginin büyük oranda İran savaşına bağlanması ve Trump’a yönelik muhalefetin sadece Demokratlardan değil Cumhuriyetçilerden de gelmeye başlamasıyla savaşın bitmesine yönelik iyimserlik arttı. Bu durum elbette dünyamızın geleceği ve istikrarı açısından önemli ve olumlu bir gelişme. Ancak seçim sonrasında Demokratlardan gelen açıklamalar, seçim sonuçlarının özellikle yapay zeka yatırımlarından sipariş alan Asya ülkeleri için soruna dönüşecek gibi görünüyor.

Erhan Aslanoğlu

·

12 Kas 2026

ABD’nin seçimi Asya’nın sorunu oldu
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

Türk sanayisinde iki farklı tablo: Büyüyen üretim, daralan istihdam

Türkiye'de imalat sanayi üretimi son yıllarda büyümeye devam ederken, tekstil ve hazır giyim gibi emek yoğun sektörlerde üretim ve istihdam kaybı yaşandı. Büyüyen sektörlerdeki istihdam artışı bu kaybı telafi etmeye yetmezken, tekstil fabrikalarının azalan makine yatırımları yerli ekipman üreticilerini de etkilemeye başladı. Sanayide üretim ve istihdam arasındaki ayrışma büyürken, düşen kâr marjları ve artan finansman giderleri mevcut üreticilerin yeni sektörlere yönelik yatırımlarını da zorlaştırıyor.

Emircan Yaman

·

12 Kas 2026

Türk sanayisinde iki farklı tablo: Büyüyen üretim, daralan istihdam
EXANTEEXANTE
∙

HİKAYE

Haftalık takvim: Enflasyon Raporu haftası

Bu hafta yurt içinde TCMB'nin yılın son Enflasyon Raporu, Eylül ayı sanayi üretimi, cari işlemler dengesi ve Kasım ayı Piyasa Katılımcıları Anketi öne çıkarken, yurt dışında ABD'de Ekim ayı enflasyonu, İngiltere'de üçüncü çeyrek büyümesi ve Avro Bölgesi büyüme ve istihdam verileri ön planda.

09 Kas 2026

Haftalık takvim: Enflasyon Raporu haftası