Yapay zeka neden 'hâlâ' işinizi elinizden almadı?

Yaklaşık 3 yıl önce kullanıma açılan ChatGPT, ilk dönemlerde internet veritabanına sınırlı erişimi nedeniyle belli başlı sorulara yanıt verebiliyor ve yalnızca metin tabanlı içerik üretimi yapabiliyordu. Üretken yapay zekanın yükselişinin fitilini ateşleyen araç, başlangıçta düşünüldüğü kadar "üretken" değildi. Buna rağmen yalnızca iki ayda 100 milyondan fazla kullanıcıya ulaşan platform, tüm zamanların en hızlı büyüyen uygulaması hâline geldi. 

OpenAI’ın ChatGPT’nin rüzgarını arkasına alarak yarattığı ekosistemin hızla metin, ses, görsel ve hatta video formunda içerik üretimi yapar hâle gelmesi de yapay zekanın yerini sağlamlaştırmasına yardım etti. Geçen yıl görevleri kullanıcı adına otonom bir biçimde yapabilen yapay zeka ajanlarına yönelik yatırımların yükselişe geçmesi de bu sistemlerin bir noktada belirli alanlarda insanların yerini alabileceğine dair endişeleri artırdı. 

Geniş açı: Bugün artık kullanıcılar, Google, Meta ve Anthropic gibi rakip şirketlerin zenginleştirmeye devam ettiği bu ekosistemden faydalanarak yalnızca birkaç saniye içinde 500 sayfalık bir dokümana ilişkin ayrıntılı bir rapor çıkarabiliyor, evlerine asacakları tabloyu tasarlayabiliyor, sosyal medya için kısa videolar oluşturabiliyor, özgün şarkılar üretebiliyor, ertesi gün patronlarına yapacakları sunumları hazırlayabiliyor ve hatta hiç teknik bilgiye ihtiyaç duymadan kodlama yapabiliyor. 

Dünya her geçen gün yapay zeka devriminin zirvesine bir adım daha yaklaşırken pek çok kişi, yakın zamanda küresel işgücünde ihtiyaç fazlası hâle geleceğinden endişe ediyor. Bu yılın başlarında Google'da “yapay zeka işsizliği” kavramı için yapılan küresel aramaların sayısının tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaşması da elbette bir tesadüf değil. Fakat yaygın kanının aksine esasında ChatGPT’nin birilerini gerçekten işsiz bıraktığına dair oldukça az kanıt mevcut. 

Rakamlar: Bilgi teknolojileri (IT) ve yazılım gibi yapay zekayla doğrudan iç içe olan alanlarda işsizlik oranları, bu yılın başında minimal artışlar gösterirken iş ilanı sayısında da buna paralel düşüşler görüldü. Yapay zeka devriminden kolay etkileneceği düşünülen fakat doğrudan yapay zekayla iç içe olmayan meslek gruplarında ise durum böyle değildi. 

• Yapay zekanın çevirmen ve tercümanlara talebi azaltacağına yönelik yaygın kanının aksine bu yıl çeviri alanında çalışanların sayısı, bir önceki yıla göre %7 arttı. 

Öte yandan: ABD İşçi İstatistikleri Bürosu’nun verileri, 20-24 yaş arasındaki yeni mezunların işsiz kalma olasılığının ortalama bir çalışandan daha yüksek olduğuna işaret etti. Bu nedenle birçok analist, yeni mezunlar yapay zekanın kolaylıkla yapabileceği giriş seviye görevleri yaptığı için otomasyonun önce bu grubu işsiz bıraktığını düşündü. 

Fakat yeni mezunların işsizlik oranı, esasında 2009’dan bu yana istikrarlı bir artış gösteriyordu. Yani bu gruptaki işsizlik artışı, ChatGPT ortaya çıkmadan çok önce başlamıştı. 

• ABD’deki yeni mezunların işsizlik oranı da hâlâ oldukça düşük bir seviyede: %6. 

Bununla birlikte: The Economist, yapay zekaya karşı savunmasız olduğu düşünülen meslek gruplarındaki istihdam verilerini inceledi. İncelenen meslek grupları, ağırlıklı olarak idari departmanlar, finans ve satış gibi birimlerde çalışan beyaz yakalıları içeriyordu. Burada da yapay zekanın bu meslek gruplarını işinden ettiğine yönelik herhangi bir kanıt bulunamadı. 

Aksine beyaz yakalı çalışanların toplam istihdam içindeki payının, geçen yıl artış gösterdiği tespit edildi. 

Dahası: ABD’deki işsizlik oranları da %4,2 ile oldukça düşük bir seviyede kalmaya devam ediyor. Ücret artışlarının da hâlâ makul seviyede olduğu görülüyor. Bu veri de yapay zekanın işgücüne yönelik talebi beklendiği kadar çok düşürmediğini kanıtlıyor. 

Üstelik ABD dışında da benzer bir eğilim mevcut. Birleşik Krallık, Avrupa Birliği ve Japonya gibi gelişmiş ve varlıklı bölgelerde de ücret artışları oldukça güçlü. Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü’ne (OECD) üye varlıklı ülkelerin tümünde istihdam oranlarının geçen yıl tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaştığı görülüyor. 

İstihdam kıyameti henüz yaklaşmadı

Yapay zeka, elbette teknoloji, IT ve yazılım gibi doğrudan ilişkili olduğu alanlarda işgücünde göz ardı edilemeyecek değişimlere yol açtı. Microsoft, Google, Intel, Amazon ve Meta gibi dev teknoloji şirketlerinde bu yıl ardı ardına görülen toplu işten çıkarmalar da bu değişimi kanıtladı. 

Fakat bu şirketlerde görülen işten çıkarmaların birçoğu, yapay zeka devrimine yetişilemeyen birimlerde görülen kârlılık düşüşünden ve makroekonomik sebeplerden kaynaklandı. Doğrudan yapay zekanın, işine son verilen personelin yerini aldığı örnekler ise yok denecek kadar azdı. 

Genel istihdam verileri ve yapay zekaya karşı savunmasız olduğu düşünülen beyaz yakalıların üstlendiği meslek gruplarındaki istatistikler ise yapay zeka kaynaklı istihdam kıyametinin düşünüldüğü kadar yakın olmadığını gösterdi. Peki ne oldu da yapay zeka hâlâ işimizi elimizden alamadı? 

1. Benimseme oranları hâlâ çok düşük 

Şirketler, ardı ardına yapay zekayı faaliyetlerine entegre ettiklerine dair duyurular yapsa da hâlâ çok az şirket, bu aracı gerçekten kâr veya değer üreten işlere entegre etti. Sık duyulan anlatıların aksine şirketler, henüz yapay zekayı bahsettikleri kadar yüksek oranda benimsemedi. 

Anket: Hostinger tarafından derlenen verilere göre 2024’te dünya genelindeki şirketlerin %78’i, en az bir alanda yapay zeka kullandığını bildirdi. Bu oran, önceki yıla göre %55’lik bir artışa karşılık geliyordu. Yapay zekanın en yaygın kullanıldığı alanlar ise IT, pazarlama ve satış, hizmet operasyonları, ürün ve hizmet geliştirme ile yazılım mühendisliğiydi. 

• Fakat bu şirketlerin yalnızca %1’i, yapay zeka kullanımının belirli bir olgunluğa ulaştığını bildirdi. Bu veri, birçok şirketin hâlâ yapay zekayı benimseme yolculuğunun başında olduğunu gösterdi. 

• Yalnızca %1’lik bir kesim, yapay zeka kullanımının denemeden öteye geçtiğini ve ölçülebilir bir etki yarattığını dile getirdi. 

Benzer şekilde: The Economist’e göre ABD’deki şirketlerin %10’undan azı, yapay zekayı mal veya hizmet üretmek için kullanıyor. 

• Fullstory’nin 2024’te yaptığı bir anket de şirketlerin yapay zekayı hâlâ güvenilecek değil, test edilecek bir araç olarak gördüğünü gösteriyor. Ankete göre işletmelerin %63’ü, yapay zekayı düşük riskli ve rutin görevlerde kullanıyor. Şirketlerin yalnızca %17’si, bu teknolojinin stratejik öneme sahip görevlerde kullanılabileceğini düşünüyor. 

• YouGov ve ANS tarafından yapılan başka bir ankete göre ise Birleşik Krallık’ta 250-999 çalışana sahip orta ölçekli işletmelerin yalnızca %19’u faaliyetlerine yapay zekayı entegre ettiğini söylüyor. Ankete katılan şirketlerin %26’sı yapay zekaya ilişkin fırsatları araştırdığına, %39’u yapay zekanın kendi faaliyetleri için uygun olup olmadığından emin olmadığına, %18’i ise yapay zekanın abartıldığına ve yakın vadede faaliyetlerini etkilemeyeceğine işaret ediyor. 

2. Benimsense de çalışanlar gönderilmiyor 

Şirketler, çoğu zaman yapay zekayı kritik alanlarda benimseseler de çalışanları bu yüzden işten çıkarma eğilimi göstermiyor. Yapay zeka, hâlâ birçok şirkette çalışanları işgücünde ihtiyaç fazlası hâline getirecek bir araç yerine, personelin işini hızlandıran yardımcı bir araç olarak görülüyor. 

Bununla birlikte: Pek çok şirket, hâlâ yapay zekanın yarattığı riskler, sınırlı beceri seti, maliyet, entegrasyon zorluğu ve veri kalitesi sorunları gibi faktörlere bağlı endişeler nedeniyle görevleri tamamen insanlardan alıp yapay zekaya devretmiyor. Bu da yapay zekanın şirketler tarafından gerçekten fark yaratacak biçimde benimsenme oranının düşük kalmasına yol açıyor. 

• Cloudera’nın ABD, Avrupa, Orta Doğu, Afrika ve Asya-Pasifik’teki 600 IT lideriyle yaptığı bir anket, yapay zekanın büyük bir potansiyel taşıdığını kabul etseler de şirketlerin %88’inin hâlâ yapay zekadan gerçek anlamda faydalanmak için gerekli veri altyapısı ve çalışan becerisinden yoksun olduğunu gösteriyor. 

• Ankete göre şirketlerin %74’ü teşkil ettiği güvenlik ve uyumluluk risklerinden endişe ettiği, %38’i uygun yeteneklere sahip olmadığı, %26’sı ise hâlâ çok maliyetli olduğu için yapay zekayı tam anlamıyla benimseyemiyor. 

Ayrıca yapay zeka, hâlâ karmaşık bağlamları, çapraz kararları, insan psikolojisini, sosyal ilişkileri ve anlık kriz yönetimini insan kadar iyi anlayamıyor. Bu da şirketlerde pek çok görevin tamamen yapay zekaya devredilmesinin önüne geçiyor. 

3. Yapay zeka insan yaratıcılığını parlatıyor

Yapay zeka araçları, hâlihazırda insanlar tarafından üretilen içerikleri kaynak olarak kullandığı için orijinal üretim konusunda eksik kalıyor. Üstelik yapay zekanın ürettiği içerikler, çok daha fazla duygusal olarak bastırılmış bir tona sahip oluyor. Sayısı hızla artan ve neredeyse tüm interneti ele geçiren yapay zeka üretimi içerikler, nispeten standart bir tona sahip olmaları nedeniyle özellikle yaratıcı ekonomilerde insan üretimi içeriklerin daha da parlamasına yol açıyor. 

İnternet ağında artık yapay zeka üretimi içeriklere çok daha sık rastlanırken gerçek insanlar tarafından üretilen özgün içerikler çok daha az bulunur bir konuma yükseliyor. Bu da esasında arz-talep dengesi ışığında insan üretimi içeriğin çok daha değerli hâle gelmesine neden oluyor. Yapay zekanın kolay ulaşılabilir yapısı, insan uzmanlığının değerini de artırıyor. 

Ayrıca: Sağlık, hukuk ve finans danışmanlığı gibi güven temelli alanlarda tüketiciler hâlâ gerçek bir insanla temas etme ihtiyacı hissediyor. Şirketler, bu beklenti nedeniyle de yapay zekayı tam kapasitede benimseyemiyor. 

4. Yapay zekanın kendisi de yeni meslekler yaratıyor 

Yapay zeka, belirli alanlarda istihdamı azaltsa da yeni iş alanları ve uzmanlıklar da yaratıyor. Bu da günün sonunda kaybolan istihdamı dengeliyor. 

Örneğin: Yapay zekanın işgücünü azalttığı bir şirkette otomasyonun devraldığı görevleri denetlemek için bile yeni bir çalışana ihtiyaç duyuluyor. Benzer şekilde veri uzmanlığı, prompt mühendisliği, yapay zeka mühendisliği, yapay zeka test uzmanı ve uyumluluk uzmanı da bu teknolojinin yarattığı meslekler arasında yer alıyor. 

5. Yapay zeka yeni bir verimlilik krizi doğuruyor

Yapay zekanın iş yapış hızını artırması, her zaman iş yükünü azaltmak veya iş gücünü küçültmek anlamına gelmiyor. Özellikle beyaz yakalıların yer aldığı iş kollarında yapay zeka yardımcı bir araç olarak öne çıktıkça çalışanların yerini almak yerine iş yükünün ve beklentilerin artmasına neden oluyor. 

Şirketler, daha az insanla aynı işi yapmak yerine eşit sayıda insanla yapay zekanın sunduğu imkanlardan faydalanarak daha çok iş üretmeyi tercih ediyor.

Teknoloji dünyasında karmaşık görüşler var

Son yıllarda teknoloji dünyası yapay zekanın işsizlik yaratma potansiyeline ilişkin karmaşık görüşler bildirdi. Yakın zamanda Amazon CEO’su Andy Jassy, üretken yapay zeka araçlarının gelecekte şirketin ihtiyaç duyacağı kurumsal iş sayısını azaltacağını ve ilerleyen dönemlerde bugün yapılan görevlerin bazıları için daha az insana ihtiyaç duyacaklarını dile getirmişti. 

Benzer şekilde: Kanada merkezli e-ticaret devi Shopify’ın CEO’su Tobi Lütke de bu yıl çalışanlarından daha fazla personel ve kaynak talep etmeden önce yapay zeka kullanarak bu açığı neden kapayamadıklarını göstermelerini istemişti. Lütke ayrıca, iş yapma biçimindeki en hızlı değişimi yapay zekanın yarattığının da altını çizmişti. 

• Microsoft kurucu ortağı Bill Gates de Şubat ayında katıldığı The Tonight Show’da şu anda uzmanlığın nadir bulunan bir nitelik olduğunu ve birçok alanda hâlâ güvenilir insan uzmanlara ihtiyaç duyduğumuzu ifade etmişti. Fakat Gates, yapay zeka sayesinde 10 yıl içinde uzmanlığın sıradan ve ücretsiz hâle geleceğini ve çoğu görev için artık insana ihtiyaç duyulmayacağını da sözlerine eklemişti. 

• Anthropic CEO’su Dario Amodei de yapay zekanın giriş seviye beyaz yakalı işlerin yarısını ortadan kaldıracağını dile getirmişti. 

Öte yandan: Google’ın yapay zeka laboratuvarı DeepMind’ın Nobel ödüllü CEO’su Demis Hassabis ise geçen ay katıldığı South by Southwest’te (SXSW) yapay zekayla ilgili en büyük riskin istihdam kaybı yaratması değil, kötü niyetli kişilerin eline geçmesi olduğunu söyledi. Hassabis ayrıca, otonom yapay zeka sistemlerini kontrol altında tutacak yeterli bariyere sahip olmadığımızı ve bu risklerin ikisinin de eşit derecede önemli olduğunu belirtti. 

Perspektif: Teknoloji dünyasında yapay zekanın işgücü üzerindeki etkisine dair görüşler hâlâ farklılık gösteriyor olsa da veriler, şimdilik istihdam kıyametinin yakın bir zamanda yaşanmayacağına işaret ediyor. Yapay zeka, hâlâ büyük oranda işleri insanların elinden almak yerine, dönüştürüyor. Dolayısıyla mevcut işgücünün büyük bir kısmı, esasında sadece yapay zeka hayatımıza girdiği için değil, bu dönüşüme ayak uyduramadığı için kaybedenler kulübüne katılıyor.