Z kuşağının bozulan ekonomiye yanıtı: Tam zamanlı birden fazla işte çalışmak

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
Tek bir işle geçinememek, artık yalnızca düşük gelir grubunun meselesi değil. Ekonomik gerileme, küresel çapta etkisini gösterirken farklı gelir grupları da bu bozulmanın yarattığı sosyal dönüşümü deneyimliyor. Pandemiden hemen sonra çalışma karşıtı bir yaklaşım geniş çapta popülarite kazanmış olsa da iş dünyası, bugün bu yaklaşımın tam zıttı bir pratiğin yükselişine tanıklık ediyor: Çoklu istihdam.
Özellikle Z kuşağı, yüksek maaşlı pozisyonlarda dahi ikinci, üçüncü ve hatta dördüncü, beşinci işi kovalıyor. Çalışanların birçoğu, bu yaklaşımı sistemin açıklarını zekice değerlendirmek olarak görürken işverenler, çoklu istihdamı kurumsal sadakatin ölümü olarak görüyor. Yakın zamanda Reddit ve X’te viral hâle gelen bir yazılım mühendisi üzerinden yürütülen bu tartışma, ek iş yapmanın etik olup olmadığıyla ilgili tartışmaları da beraberinde getiriyor.
Ayrıntılar: Reddit’te açılan ve yaklaşık 460 bin üyesi bulunan “r/overemployed” başlıklı bir subreddit, Temmuz ayı başlarında Soham Parekh adlı bir mühendisin mesai sistemini gündemine taşıdı. Kimsenin fark etmemesini umarak aynı anda birden fazla tam zamanlı işte çalışan Hindistanlı yazılım mühendisi, çalıştığı şirketlerden birinin kurucusu bu durumu ifşalayınca Reddit ve X’te viral oldu.
Playground AI kurucusu Suhail Doshi, X üzerinden yaptığı bir paylaşımda şu ifadeleri kullanmıştı:
“Hindistan'da Soham Parekh adında bir adam var ve aynı anda 3-4 girişimde çalışıyor. Özellikle Y Combinator şirketlerini avlıyor. Dikkatli olun.”
Parekh’i çalışmaya başladığı ilk hafta işten kovduğunu ve kendisine yalan söylemeyi ve insanları dolandırmayı bırakması gerektiğini söylediğini belirten Doshi, bir yıl geçmesine rağmen Parekh’in hâlâ durmadığını da sözlerine eklemişti.
Dahası: Paylaşımın altında birçok kişi, Parekh ile etkileşime geçtiğini ve onu işe alıp kovduğunu anlattığı hikayeler paylaştı. Antimetal’ın kurucu CEO’su Matthew Parkhurst da bu kişiler arasındaydı:
“Komiktir ki Soham, 2022'de işe aldığımız ilk mühendisti. Gerçekten zeki ve sempatikti. Onunla çalışmaktan keyif aldık... Birden fazla şirkette çalıştığını hemen fark ettik ve onu işten çıkardık.”
Leaping AI’ın kurucu ortağı Arkadiy Telegin de Parekh ile bir fotoğrafını paylaştı. Parekh’e şüphe duymadan yaklaşmayı denediğini ve kendisinin diğer şirketlerde çalıştığını sonuna kadar inkar ettiğini belirten Telegin, “Durumu öğrendiğimizde Fuse AI’daki diğer işvereniyle bir fotoğraf çektirdik. Ne yazık ki fotoğrafı ona hiç gönderemedik” dedi.

Bu paylaşım da onlarca kişi tarafından alıntılandı. Birçok kişi, Parekh ile yaptığı e-posta yazışmalarını ve takvimlerindeki iş görüşmelerinin ekran görüntüsünü paylaşımın üzerine ekledi.
İfşalar, ek iş tartışmalarının fitilini ateşledi
Parekh’in üst üste ifşalanan çoklu istihdam pratiği, daha geniş çaplı bir ek iş tartışmasının da fitilini ateşledi. Aynı anda birkaç Silikon Vadisi girişiminde çalışarak yüksek haneli gelirler elde eden Parekh, kurumsal sadakatsizlikle suçlanırken birçok işveren, uzaktan çalışan personeline ilişkin şüphelerini dile getirmeye başladı. Zira pandemi sonrası benimsenen uzaktan çalışma modeli, Parekh gibi binlerce personelin aynı anda birden fazla işte çalışmak için kullandığı bir açık yaratmıştı.
Rakamlar: Paychex’in 2023 yılında yaptığı bir araştırma, çalışanların %40’ının iki işte birden çalışmak zorunda kaldığını ortaya koydu. Çoklu istihdam oranı en yüksek kuşak ise Z kuşağı oldu. Z kuşağı üyelerinin %93’ünün mesailerini birden fazla işverene bölüştürdüğü tespit edildi.
- Buna karşılık baby boomer’ların yalnızca %28’i, X kuşağının ise %23’ü üç veya daha fazla işte çalıştığını bildirdi.
Perspektif: Analistler, bu durumu Z kuşağının alım gücünde deneyimlediği dezavantajlarla ilişkilendirdi. TransUnion’ın geçen yıl yayımladığı bir araştırma, kuşaklar arasındaki gelir düşüşünü açık bir şekilde ortaya koymuştu.
Araştırmaya göre 22-24 yaş arasındaki Z kuşağı üyeleri, 2023’ün dördüncü çeyreği itibarıyla ortalama 45 bin 493 dolar yıllık gelir elde ediyordu.
Enflasyona göre ayarlandığında Y kuşağının yaklaşık 10 yıl önce aynı yaşta ortalama 51 bin 825 dolar gelir elde ettiği tespit edildi.
Ayrıca Z kuşağının borç-gelir oranı da %16,05 seviyesindeydi. Y kuşağında ise bu oran 10 sene önce %11,76 olarak kayıtlara geçmişti.
Bununla birlikte: TransUnion araştırmasına katılan Z kuşağı üyelerinin %14’ü, finansal durumları konusunda “aşırı stresli” hissettiklerini bildirdi. 10 yıl önce Y kuşağında bu oran %8 seviyesindeydi. Finansal durumuna aşırı güvendiğini belirten Z kuşağı üyelerinin oranı ise yalnızca %8 seviyesinde kaldı.
Ayrıca 22-24 yaş arasındaki katılımcıların %84’ü en az bir genel amaçlı kredi kartına sahip olduğunu söyledi. Bu oran, Y kuşağının 10 yıl önce bildirdiği orandan %23’lük bir artışa karşılık geliyor.
TransUnion, bu durumu Z kuşağının yüksek enflasyonlu bir ekonomide büyümüş olmasına bağlıyor.
Çoklu istihdam: Analistlere göre alım gücündeki bu düşüş, Z kuşağını diğer kuşaklardan çok daha yüksek oranda birden fazla işte çalışmaya zorluyor. Çoklu istihdamı benimseyen çalışanlar, bu sistemi on binlerce dolarlık maaş çeklerine ulaşmak, kazanç potansiyellerini en üst düzeye çıkarmak ve erken emekli olmak için bir fırsat olarak görüyor.
Bir Reddit kullanıcısı, güncel olarak aynı anda beş işte çalıştığını ve günlük gelirinin 3 bin doların üzerine çıktığını söylüyor.
İşverenler ise iş kalitesinin düşmesinden, toplantılardaki ertelemelerden ve dolandırıldıkları duygusundan şikayet ediyor.
Yasalar çoklu istihdamla ilgili ne diyor?
Diğer yandan uzmanlar, aynı anda iki, hatta beş işte çalışmanın tamamen yasal olduğunu söylüyor. Türkiye’de haftalık azami çalışma süresi olan 45 saati geçmemek kaydıyla işçilerin asıl işlerinin dışında ikinci bir işte çalışmasını yasaklayan bir hüküm bulunmuyor. Benzer şekilde ABD ve Birleşik Krallık’ta da aynı anda birden fazla işte çalışmayı açıkça yasaklayan herhangi bir iş kanunu mevcut değil.
Fakat Fortune’a konuşan iş hukuku avukatı Nicholas Lakeland, çoğu zaman tam zamanlı iş sözleşmelerinde çalışanın tüm zamanını ve dikkatini işine ayıracağını ve alternatif bir işi olmayacağını garanti etmesini gerektiren bir madde bulunduğunu söylüyor. Bu maddenin genellikle çalışanın rakip şirketlerde çalışmasını engellemeyi amaçladığını vurgulayan Lakeland, işverenlerin çalışanın pazartesi sabahı işe gelip verimli bir şekilde çalışmaya başlamasını istediğine işaret ediyor.
Lakeland’e göre çoklu istihdam nispeten yeni bir konsept olduğu için bunu engelleme sorumluluğu çoğu zaman işverene kalıyor. Bu nedenle işverenlerin sözleşmelerdeki kısıtlamaların kapsamını kontrol etmesi ve düzenlemesi gerekiyor.
Benzer şekilde: Avukat Peter Rahbar da ek işte çalışmanın ABD’de yasal olduğunu vurguluyor. Rahbar ayrıca, çalışanların işverenin çoklu istihdama yönelik bir politikası olup olmadığını veya iş teklifi ve sözleşmesinde başka bir işte çalışmayı yasaklayan herhangi bir hüküm bulunup bulunmadığını kontrol etmeleri gerektiğini söylüyor.
Rahbar’a göre çalışanların gizli bir biçimde ikinci bir işi kabul etmeden önce mevcut işleriyle bir çıkar çatışması yaratıp yaratmadığını veya yeni işverenin asıl işverenleriyle rekabet edip etmediğini araştırması gerekiyor. Bu soruların cevabı “Evet” ise ikinci bir işe başlamanın hukuki sorunlara yol açabileceğinin de altı çiziliyor.
Zira yasalar, yalnızca rakip bir şirkette çalışmayı veya bir şirketteki gizli bir ticari bilgiyi başka bir şirketle paylaşmayı yasaklıyor.
Rahbar ayrıca, işverenlere sözleşmelerde ek işi tamamen yasaklamalarını tavsiye etse de şirketlerin bunu yaparken çalışanlara iyi ücret ödemesi yapması gerektiğini de vurguluyor. Rahbar, konuyla ilgili olarak “Çoğu çalışan, merak için değil, para için başka işler yapıyor” diyor.
Öte yandan: Çalışanların birden fazla işte çalışmasını engelleyen net bir yasa olmasa da ek işte çalışma hakkını koruyan bir yasa da bulunmuyor. Bu nedenle avukat Tom Spiggle, "Bir işverenin, ikinci bir işte çalıştığını öğrenmesi hâlinde çalışanı işten çıkarması da yasa dışı değil" diyor.
Üstelik Parekh’in örneği de ek bir işi gizlice yürütürken yakalanma olasılığının oldukça yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Çalışanlar, çoğu zaman LinkedIn etkileşimleri, vergi kayıtları veya bir müşterinin kazara başka bir şirketin de Zoom görüşmesine katılması gibi durumlar sonucunda açığa çıkabiliyor.
İşveren neden rahatsız oluyor?
Çalışan, işini çoğu zaman sorunsuz bir şekilde yürütse bile işveren gizli bir şekilde yürütülen ek bir işin ortaya çıkmasından rahatsızlık duyabiliyor. Zira bu tip bir senaryo, işverende güven sorunu yaratıyor, vergi yükümlülükleri doğurabiliyor, hassas ticari bilgilerin şirketler arasında paylaşılmasına yol açabiliyor, acil durumlarda çalışana ulaşılmasının önüne geçebiliyor veya ortak çalışma saatleri içinde üretilen her şey fikri mülkiyet açısından gri bir alana düşebiliyor.
Bu nedenle uzmanlar, çalışanın geçimini sağlaması için kritikse ek bir işte çalışmanın en güvenli yolunun bunu hemen işverenle paylaşmak olduğunu söylüyor.
Perspektif: Çoklu istihdam tartışmalarında eleştiri oklarının hedefi hâline gelen Parekh de “Kimse haftada 140 saat çalışmayı istemez. Ben çalışmak zorunda kaldım” diyor. Yaptıklarından gurur duymasa da zor mali koşullarda yaşadığı için mecburen haftada 140 saat çalıştığını vurgulayan Parekh, arkadaşları arasında uyumamasıyla ve sürekli çalışmasıyla tanınıyor.
- Parekh ayrıca, geliştirdiği her kodu kendisinin yazdığını, giriş seviyesindeki mühendislere sırtını dayamadığını ve yalnızca yapay zekadan yardım aldığını söylüyor.










