Cecil Rhodes, 1888 yılında Güney Afrika’da De Beers isimli elmas şirketini kurdu. Şirket, %90’a yakın bir pazar payıyla 100 yıl boyunca küresel elmas piyasasını kontrol etti.&nbsp;Peki De Beers, bu noktaya nasıl geldi? Tabii ki Güney Afrika’da önüne gelen elmas madenini satın alarak… Önce Merkezî Satış Organizasyonu birimini kuran De Beers, devasa miktarda stok tutarak, talebin azaldığı zamanlarda stok artırarak, talebin arttığı dönemlerde ise kontrollü biçimde stok eksilterek elmas fiyatlarının yüksek seyrini korumasını sağladı. Şirket ayrıca, elması sadece münhasır dağıtıcılar gibi belirli alıcılar üzerinden piyasaya sürdü.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu noktada elmasın, takılarda kullanımının yanı sıra iletişim, elektrik, elektronik, madencilik, metal, otomotiv ve havacılık gibi birçok farklı sektörde kritik bir bileşen olarak kullanıldığını vurgulamak yerinde olacaktır.&nbsp;</li></ul>Öte yandan: De Beers’ın tekelci yapısına ilk müdahale, 1945 yılında ABD Adalet Bakanlığı’nın (DoJ) Rekabet Ofisi’nden geldi. DoJ, şirkete bir tekelleşme davası açtı, fakat netice alamadı. De Beers’a bu tarihten sonra da birçok tekelleşme davası açıldı. 10 yıldan fazla süren en etkili dava, 2012 yılında uzlaşma ile sonuçlandı. Şirket, bu dava kapsamında 300 milyon dolar tazminat ödeyerek sendelese de gücünü korumayı başardı.Fakat De Beers’ı tekel gücünden yoksun kılan hukuki davalar değil, teknoloji olacaktı. Yani elmasın laboratuvar koşullarında sentetik üretimi ve ticarileştirilmesinin başarılması… Zira laboratuvar koşullarında üretilen elmas, doğal elmas ile aynı optik, fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sentetik elmas, ilk kez 1954’te üretildi</h2>Sentetik elmas, ilk kez 1954 yılında General Electric tarafından üretildi. Bu elmasın mücevher değeri oldukça düşüktü ve daha çok endüstriyel kullanım için üretilmişti. 1971 yılında ise General Electric, mücevher değeri yüksek sentetik elmaslar üretmeyi başardı. Ancak maliyeti, doğal elmas ile rekabet edemeyecek ölçüde yüksekti. Ayrıca bu elmas, yeşil renkliydi ve renk ve berraklık standartları açısından derecesi düşüktü. Bu nedenle de renksiz ya da beyaz renkteki doğal elmasa nazaran kişisel kullanım için yeterli değere sahip değildi.&nbsp;Bir adım sonrası: Yaklaşık yarım yüzyıl içinde ABD, Çin ve Rusya’da bilim insanları, karat, renk ve berraklık ölçütleri bakımından doğal elması ikame edebilecek sentetik elmas üretmeyi başardılar. Bu sentetik elmaslar, doğal elmastan %30-40 arasında daha düşük fiyatlarla piyasaya sürüldü. Böylece talep hızla arttı.&nbsp;Örneğin Çin, sentetik elmasın öncü üreticileri arasında yer alıyor. Nitekim 27 milyar dolarlık küresel laboratuvar elması üretiminin %56’sını Çin yapıyor. Sentetik elmas üretimi artınca önemli bir elmas ithalatçısı olan Çin’in ürün talebi hızla azaldı. Bu da esasında büyük miktarda stok tutan De Beers’ın elmasına talebin azalması demek…Arka plan: Çin, sentetik elmas araştırma faaliyetlerine 1963 yılında başladı. Ülkedeki ilk üretim tesisi olan Shaoyuan Elmas Fabrikası, yaklaşık 20 yıl sonra Henan eyaletinde kuruldu. Zaman içinde Çin’de birçok yeni aktör bu pazara girerek üretim miktarını hızla artırdı. Neticede de beklenen oldu ve 2022 yılının ardından sentetik elmas fiyatları hızla geriledi. Bu durum, De Beers’ın kan kaybını da hızlandırdı. Küresel satışları 2023 yılında %40 azalan şirket, tekelci konumunu kaybetti.Burada hemen bir parantez açalım: Elmas ve elektrikli otomobil gibi birçok sektörde Çin merkezli şirketler, yeni teknolojinin getirdiği fırsatlardan yararlanmak için piyasaya hızlı bir giriş yapıyorlar. Bu da hâliyle arz miktarının artmasına ve fiyatların düşmesine yol açıyor.&nbsp;Esasında bunlar, tüketiciler için harika gelişmeler… Ancak bu rekabet,&nbsp;fiyatları maliyet düzeyine ve hatta altına çekiyor. Sürecin bir noktasında birçok şirketin iflas etmesi, güçlü rakipleri tarafından satın alınması ve fiyatların tekrar artışa geçmesi kaçınılmaz hâle geliyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">De Beers da sentetik elmas üretimine girdi</h2>De Beers, sentetik elmas üretimine girerek gücünü korumaya çalıştı elbette. Fakat Lightbox’ı&nbsp;kurarak sentetik elmas pazarında yer bulmaya çalışan şirket, başarılı olamadı ve sentetik elmas işini sonlandırdığını açıkladı.Farklı sektörlerde faaliyet gösterseler de tarihte hikayesi De Beers’a benzeyen çok sayıda şirket mevcut. Bu örnekleri incelediğimizde kamu otoritelerinin tekelleşmeye karşı müdahalesinin tekel gücünü tam anlamıyla kıramadığını, ancak teknolojik gelişmenin bu güce son noktayı koyduğunu görüyoruz.&nbsp;Tabi ki kamu otoritelerinin tekellerle mücadele etmesinin anlamı olmadığını imâ etmiyorum. Zira yıkıcı teknolojik gelişme ortaya çıkana kadar geçen sürede, tekelin ciddi toplumsal refah maliyeti ortaya çıkıyor. Ayrıca yeni teknolojinin pazara girmesi ve ticarileşmesi gecikiyor. Bu noktada rekabet otoriteleri, söz konusu toplumsal maliyeti azaltacak tedbirler alabilir elbette…&nbsp;Dolayısıyla tekellerle mücadele sürecinde kamu otoritelerinin şu hususlara dikkat etmesi gerekir:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Müdahale süreçleri basitleştirilmeli ve hızlandırılmalı,&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tekeli zayıflatacak teknoloji girişimlerinin önü açılmalı,</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tekelin dışlayıcı davranışlarına yönelik tedbir kararları cesurca alınmalı,&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tekelin, piyasa gücünü korumak üzere yeni teknolojiler geliştiren aktörlerle kurduğu finansal ve hukuki ortaklıklar yakından takip edilmeli.</li></ul>

Teknoloji ve bilim dünyasını şekillendiren trendlere yönelik analizler, sektörlerden içgörüler, güncel veriler ve etki yaratan raporlar.

Teknoloji dünyasını şekillendiren trendlere yönelik analizler, içgörüler ve etki yaratan raporlar.

Quando İçgörü

Güney Afrika’da 1888 yılında kurulan De Beers, 100 yıl boyunca küresel elmas piyasasını kontrol etti. Fakat şirketin tekelinin sonunu rekabet otoritelerinin açtığı davalar değil, teknolojik ilerlemeler getirdi. 

Son sözü her zaman teknoloji söyler: Elmas tekelini kim bitirdi?

Girişim sermayesi, şüphesiz ki teknolojik gelişim ve inovatif fikirlerin ticarileştirilmesinde kritik rol oynayan bir finansman modeli… Çok da yararlı. Peki bu her zaman geçerli mi? Bu soruyu yanıtlamadan önce rekabet hukukundaki “yıkıcı fiyatlama” kavramını kısaca anlatayım.&nbsp;Hâkim durumdaki güçlü bir girişim, fiyatları maliyetin altına çeker. Rakipleri ise zararına satışı kaldıramaz ve piyasayı terk eder. Rakipsiz kalan ve piyasaya girmeyi düşünenlere gözdağı vermiş olan şirketimiz,&nbsp;tekelci fiyatlama ile zararını ziyadesiyle telafi eder ve tekelci kârın keyfini çıkarır. Buna da “hasat” adı verilir.&nbsp;Özellikle ABD hukukunda&nbsp;yıkıcı fiyatlama için yapılan yargılamalar nadiren görülür. Bu tip bir fiyatlamanın ispatı da bir hayli zordur. Zira ABD yargısının Brook Group kararından türetilen yıkıcılık testi kapsamında öngörülen koşulların karşılanması pek güç… Bu test uyarınca yıkıcı fiyatlama hükmü verebilmek için fiyatın maliyetin altında olduğunun tespit edilmesi ve kuvvetli bir hasat ihtimalinin ortaya konması gerekir. Tahmin edileceği üzere kuvvetli hasat ihtimalini hukuken ispatlamak da pek zorlu bir iştir.&nbsp;Öte yandan:&nbsp;Avrupa Birliği (AB) hukukunda hasat ihtimalinin ispat edilmesi zorunlu değildir. Fakat fiyat-maliyet kıyaslaması konusunda ABD hukukuna göre oldukça ayrıntılı bir analiz talep edilir. AB Komisyonu’nun kamuoyu görüşüne açtığı Dışlayıcı Davranışlara İlişkin Kılavuz Taslağı’nda uzun uzun hangi maliyetlerin ele alınacağı ortaya konulur. &nbsp;ABD yaklaşımını benimseyenler, hasat söz konusu olmadıkça maliyet altı fiyatlamanın tüketici yararına yol açacağını, bu nedenle de rekabet hukukunun müdahaleden kaçınması gerektiğini ileri sürer. Aksini savunanlar ise maliyet altı fiyatlamanın, kısa vadede tüketiciye yarar sağlasa da etkin şirketleri piyasa dışına iteceğini ve böylece etkin olmama durumunu teşvik edilerek toplumsal refahın azalacağını savunur.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Girişimler, hasatsız yıkıcı fiyatlama yapabiliyor</h2>ABD’de Prof. Matthew Wansley ve Prof. Samuel Weinstein tarafından 2023 yılında yayımlanan “Venture Predition” başlıklı makale de girişim sermayelerinin hasada, yani rakipler piyasa dışına çıktıktan sonra uygulanan tekelci fiyatlamaya gerek kalmaksızın yıkıcı fiyatlama yapabildiğini öne sürüyor. Peki bu hasatsız yıkıcı fiyatlama nasıl oluyor?İlk etapta risk sermayesi şirketleri, girişimi fonluyor. Bu girişim, piyasaya ilk girdiğinde genellikle çok düşük ve maliyet altı fiyatlarla zararına faaliyet gösteriyor. Girişimin piyasa payı hızla artıyor ve iktisadi aktörlerde şirketin giderek büyüyeceği algısı yerleşiyor. Bu algı yerleşince yeni yatırımcılar, tekelci fiyatlama gücüne inandıkları şirketi anormal bedellere satın alıyor. Nihayetinde girişim de, ilk yatırımcı da, satın alma anındaki son yatırımcı da mutlu oluyor.&nbsp;Peki ya sonra? Girişim, tekelci fiyatlama yapabilirse son yatırımcı mutlu olmaya devam ediyor. Ancak elbette sıfır toplamlı bu oyunda birilerinin gün sonunda mutsuz olması kaçınılmaz… Dolayısıyla tekelci fiyatlama durumunda tüketiciler ve piyasa dışına itilen oyuncular, mutsuzlar kampında yer alıyor.“Girişim tekelci fiyatlama yapamazsa ne olur?” sorusunun yanıtını merak edenler ise WeWork’wün son yatırımcılarının başına gelenleri araştırabilir. Tahmin edilebileceği üzere bu durumda kabak, son yatırımcının başında patlıyor.Wansley ve Weinstein’a göre Uber, WeWork ve Bird, hasatsız yıkıcı fiyatlama stratejisini örnekleyen şirketler... Örneğin rakiplerine karşı belirgin bir etkinlik üstünlüğü bulunmayan Uber, maliyet altı fiyatlama yaparak pazar payını hızla arttırdı. Uber’in 2011 yılındaki ilk yatırım turunda topladığı 11 milyon dolarlık toplam yatırımın 9 milyonunu Benchmark VC yapmıştı. Şirket, sadece 8 yıl sonra, 2019’daki yatırım turunda 78 milyar dolar değerleme ile 24 milyon dolar yatırım topladı. Bu noktada 2011’deki yatırımcı Benchmark VC’nin kazancını bir düşünün…<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yıkıcı fiyatlama FTC’nin de gündeminde</h2>Yazarlar, girişim sermayeleri tarafından desteklenen yıkıcı fiyatlama stratejisinin son tahlilde tüketici zararına yol açtığını, piyasaya girişleri caydırdığını ve inovatif fikirlere yatırım olanaklarını kısıtladığını ileri sürüyor. Rekabet otoriteleri&nbsp;ise bu strateji karşısında çaresiz görünüyor. Zira risk sermayesi tarafından desteklenen girişim, maliyetin altında satış yaptığı dönemin en azından büyük bir bölümünde piyasada hâkim durumda bulunmuyor.&nbsp;Yani söz konusu stratejiyi yıkıcı fiyatlama kapsamında ele alabilmek için en önemli şart,&nbsp;stratejiyi uygulayan girişimin pazarda hâkim durumda olması. Üstelik ABD’de kuvvetli hasat ihtimalini ispatlama zorunluluğu söz konusu.Bu çaresizliğin aşılıp aşılamayacağını değerlendirmek için ABD’de Federal Ticaret Komisyonu (FTC), 2024 yılının Aralık ayında bir workshop düzenledi. Etkinliğin açılış konuşmasını FTC Başkanı Lina Khan, kapanış konuşmasını ise FTC üyesi Alvaro Bedoya yaptı.&nbsp;Bedoya, konuşmasında Wansley ve Weinstein tarafından yapılan çalışmaya atıfta bulunarak girişim sermayeleri vasıtasıyla yıkıcı fiyatlama stratejisi uygulanmasının piyasa dengeleri açısından ciddi bir risk teşkil edebileceğine vurgu yaptı. FTC’nin bu stratejiye ilişkin yukarıda bahsi geçen rekabet hukuku kısıtlarını hangi yöntem ve araçlarla aşmaya çalışacağını ise önümüzdeki günler gösterecek.Merak edenler toplantıya ilişkin tüm notları ve videoları <a fr-original-style="" href="https://www.ftc.gov/news-events/events/2024/12/competition-snuffed-out-how-predatory-pricing-harms-competition-consumers-innovation" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">buradan</a> inceleyebilir.&nbsp;

Risk sermayesi, teknolojik gelişim için önemli bir finansman modeli olsa da teknoloji girişimlerinin yıkıcı fiyatlama yapmasının önünü açarak piyasadaki dengeler için risk oluşturabiliyor. Bu risk, bir süredir ticaret ve rekabet otoritelerinin gündemini de meşgul ediyor. 

Teknoloji girişimleri rekabeti bozuyor mu?

Google’ın ABD yargısı tarafından bölünüp bölünmeyeceği konusu gündemdeki yerini koruyor. <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/bolunme-ya-da-bolunmeme-googlein-butun-meselesi-bu" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Bu yazı dizisinin ilki</a> kaleme alındığında ABD’de Adalet Bakanlığı,&nbsp;mahkeme tarafından rekabet yasasını ihlal ettiği tespit edilen Google’a yönelik ihlale son verecek olası tedbirlere ilişkin ilk görüşünü yayımlamıştı. Bu ilk görüşte bakanlık, davranışsal tedbirlerin yanı sıra şirketin bölünmesine yol açacak yapısal tedbirlerin de alınabileceği yönünde mahkemeye görüş sunmuştu.&nbsp;İlk yazıda Adalet Bakanlığı’nın başarılı sonuç vermeyen American Tobacco, United Shoe Machinery ve IBM gibi şirket bölünmeleriyle ilgili tarihsel tecrübeyi, temyiz sürecinin uzunluğunu ve ilk değerlendirmesinde altını çizdiği yapay zeka değişkeninin ilgili pazarı kökten değiştirme ihtimalini göz önüne alarak bir sonraki değerlendirmesinde Google’ın bölünmesi&nbsp;gerekliliğini bir ihtimal olarak yinelese de kuvvetli bir biçimde dile getirmeyeceğini öngörmüştüm. Yanılmışım!Adalet Bakanlığı, çok daha ayrıntılı bir biçimde hazırlanan ikinci görüşünde davranışsal tedbirlerin yanı sıra yapısal tedbir taleplerini de kuvvetli bir vurguyla mahkemeye sundu. Bölünme talebi, mahkeme tarafından kabul görürse Google Chrome derhal, Android ise belirli koşullara bağlı olarak bir süre sonra elden çıkarılacak.Kısaca özetlemek gerekirse Adalet Bakanlığı’nın tedbir talepleri şu şekilde:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Uygulamaları ön yüklü hâle getirme gibi tercihli davranışlar ve ödemeler yasaklanacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google, kendi ürünlerinin iOS cihazlarda ön yüklü hâle getirilmesi karşılığında Apple’a milyarlarca dolar ödeme yaptığı için Apple’a parasal değer katan herhangi bir anlaşma önerilemeyecek.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Web yayıncıları ve Google’ın arama piyasasındaki rakiplerini dışlamaya neden olan herhangi bir anlaşma yapılamayacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google Play ya da diğer ürünlere koşullu erişim yasaklanacak. &nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google ürünlerini varsayılan olarak sunan mobil operatörlerle bu ürünlerden elde edilen gelirin paylaşımının önünü açan anlaşmalar yasaklanacak. &nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google’ın rakiplerine yatırım yapması yasaklanacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google’ın tarihi incelendiğinde farklı hizmetler için Doubleclick ve ADX gibi kritik rakipleri satın alarak yoluna devam ettiği görüldüğü için şirketin rakiplerini devralması yasaklanacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google Chrome, kesin bir biçimde elden çıkarılacak. &nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">5 yıllık bir izleme sürecinin sonunda rekabet hâlâ tesis edilmediyse Android elden çıkarılacak. &nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google’ın arama sonuçlarında kendi hizmetlerini üst sıralarda gösterme gibi kendini önceleme pratikleri yasaklanacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rakiplerin marjinal maliyet fiyatlandırmasıyla arama endeksine erişimine izin verilecek.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İçerik üreticilere kolaylıkla arama endeksinden çıkış olanağı sağlanacak.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rakiplerin kullanıcı ve reklam verilerine ücretsiz erişmesine olanak tanınacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rakiplere marjinal maliyet fiyatlandırmasıyla sendikasyon lisansı sağlanacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Reklamverenlere belirli aralıklarla arama sıralama raporu sunulacak. &nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Reklamverenlere anahtar kelime eşleşme opsiyonu sunulacak.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Arama reklam ihaleleri ve veriye erişimle ilgili aylık raporlar sunulacak.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tarayıcıya kullanıcılar için tercih ekranı konulacak.</li></ul>Bunun yanında yukarıda özetlenen koşullara uyumun takibi için bir teknik komite kurulacak ve iç uyumluluk görevlisi atanacak. Adalet Bakanlığı’nın görüşünde uyumun teknik takibiyle ilgili de son derece ayrıntılı düzenlemeler mevcut.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tedbirler çok ağır&nbsp;</h2>Doğrusunu isterseniz Adalet Bakanlığı’nın tedbir taleplerini çok ağır buldum. Bu tedbirler Google’ın genetiğinin değiştirilmesi anlamına gelir. Peki bu talepler karşısında Google’ın önerileri neler?&nbsp;Google da yakın zamanda kendi tedbir önerilerine ilişkin görüşlerini açıkladı. Görüşte paylaşılan ayrıntılara göre mahkeme kararı, herhalükârda temyize götürülecek. Bununla birlikte söz konusu rekabet davası, Google’ın sözleşmeleriyle ilgili olduğu için sözleşmelere ilişkin tedbir talepleri dikkate alınacak. Ancak Google, sözleşmelerle ilgisi olmayan yapısal tedbirlerin davanın kapsamını aştığı kanaatinde...<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’de yapısal tedbir kararları alınabilir mi?</h2>Bu davaya ilişkin akla gelen sorulardan bir diğeri de ülkemizde şirket bölünmeleri için yapısal tedbir kararları alınıp alınamayacağı… Esasında “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun” uyarınca Rekabet Kurumu’nun böyle bir yetkisi mevcut. Ancak bu yetki, elbette koşullara tâbi.&nbsp;Kanunun 9’uncu maddesine göre rekabet kurallarının ihlal edilmesi hâlinde ilgili teşebbüslere rekabetin tesisi için yerine getirilmesi ya da kaçınılması gereken davranışlar ve teşebbüslerin belirli faaliyetlerini, ortaklık paylarını ya da mal varlıklarını devretmeleri şeklindeki yapısal tedbirler nihai kararda bildirilebilir.&nbsp;Fakat davranışsal ve yapısal tedbirler, ihlalle orantılı ve ihlalin etkili biçimde sona erdirilmesi için gerekli olmalıdır. Yapısal tedbirlere, ancak daha önce getirilen davranışsal tedbirlerin sonuç vermediği durumlarda başvurulur. Davranışsal tedbirlerin sonuç vermediğinin nihai kararla tespit edilmesi hâlinde ilgili teşebbüs veya teşebbüs birliklerine yapısal tedbire uyması için en az 6 ay süre verilir. Görüldüğü üzere&nbsp;rekabet kanunu, yapısal tedbirleri ancak davranışsal tedbirlerin sonuç vermediğinin tespiti hâlinde başvurulacak bir araç olarak tanımlar.&nbsp;Hakimin Google hakkındaki nihai kararını ise merakla bekliyoruz.

ABD’de Adalet Bakanlığı, Google’a karşı açtığı rekabet davasında mahkemeye ikinci bir görüş sunarak kendi tedbir taleplerini açıkladı. İkinci görüşte davranışsal tedbirlerin yanı sıra Google’ın bölünmesine yol açacak yapısal tedbirlere de kuvvetli bir vurgu yapıldı. 

Bölünme ya da bölünmeme: Google’ın bütün meselesi bu (2)

Yaşamın göz kamaştırıcı mucizelerinden biri, canlıların genomlarını neredeyse hatasız bir şekilde kopyalayabilmesi… “Neredeyse hatasız” diyoruz zira DNA replikasyonunda “mutasyon” denen kopyalama hataları, oranı milyarda birin altında olsa da mevcut. Genetik şifre sıfır hatayla kopyalansa, bir diğer ifadeyle nadir görülen mutasyonlar ya da sadakatsizlik olmasa yaşamın evrimleşmesi ve değişen koşullara ayak uydurması mümkün olmayacak ve kuvvetle muhtemel canlılar varlığını sürdüremeyecekti.Jim Al-Khalili ve Johnjoe McFadden'ın popüler kitabı Life on the Age: The Coming of Age of Quantum Biology’de yer alan ifade oldukça çarpıcı:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(39, 46, 113); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(39, 46, 113); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Azıcık sadakatsizlik, yeterli zaman tanınırsa büyük işler başarır.”&nbsp;</blockquote>Bu olgu, tüzel kişilikler, yani şirketler için de geçerli olabilir. Bu argümanı desteklemek için sadakat ve sadakatsizlik tutumları içeren&nbsp;iki örneği kıyaslamak yerinde olacaktır.&nbsp;Sadakat örneğimiz, Intel olacak. ABD merkezli işlemci üreticisi Intel’in eski CEO’su Paul Otellini, 2005 yılında şirketin yönetim kuruluna NVIDIA’yı satın alma talebini sunar. O tarihlerde Intel’in piyasa değeri, 100 milyar doların üzerinde... NVIDIA’nın, şirkete yaklaşık 20 milyar dolara mâl olacağı tahmin ediliyor.CEO’nun NVIDIA’yı satın almak istemesinin nedeni, Intel’in zayıf olduğu ekran kartı üretimi konusunda NVIDIA’nın uzmanlaşmış olması. O yıllarda işlemci pazarı baskın durumda; ekran kartı pazarı ise yeni yeni filizleniyor. Ekran kartlarını kanatlandıracak yapay zeka çalışmaları dikkat çeker durumda, ancak henüz bir devrimden söz edilmiyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">CEO’nun teklifi reddedildi</h2>CEO Otellini’nin teklifini Intel’in yönetim kurulu reddeder. Kurula göre hem satın alım pahalı olacaktır, hem de iki şirketin entegrasyonu kolay olmayacaktır. Yani “İyi bildiğimiz, oturmuş işimizi yapmaya devam edelim” diyerek tipik bir sadakat örneği gösterirler. NVIDIA’yı satın almak yerine Intel, mevcut operasyonlarını tehlikeye atmayacak biçimde kendi ekran projesi Larabee’yi hayata geçirir. x86 mimarisinden güç alan bir tür hibrit çip olan Larabee, ne yazık ki başarısızlıkla sonuçlanır.&nbsp;2016 yılı başlarında ise NVIDIA’nın piyasa değeri&nbsp;20 milyar doların biraz üzerindeyken Intel’in piyasa değeri, 140 milyar dolar seviyesindedir. Bu tarihlerde Intel’in yaklaşmakta olan yapay zeka devrimi ve olası sonuçlarını öngörmeye başladığını tahmin ediyoruz. Nitekim şirket, 2016 yılında ekran kartları üzerine çalışan Nervana System ve Movidius’u satın aldı; 2019 yılında ise Haban Labs’i bünyesine kattı.Ancak bu satın alımlarla NVIDIA’nın performansını yakalamak mümkün olmadı. Sadakat, Intel’i hayatın gerisinde bıraktı. 2019 yılının ortalarına gelindiğinde Intel’in piyasa değeri, 200 milyar doların biraz üzerindeydi. NVIDIA’nın değeri ise 80 milyar dolar seviyelerine gelmişti.&nbsp;NVIDIA’nın bugünkü piyasa değeri, 3,3 trilyon dolar civarında. Intel’inki ise 100 milyar doların altında. Şirket, 2024 yılının ortalarında başlattığı 10 milyar dolarlık tasarruf paketini uygulamaya çalışıyor ve bu kapsamda 15 bin Intel çalışanının işine son verilmesi planlanıyor.&nbsp;Eski ABD Başkanı Joe Biden’ın imzaladığı çip kanunun yeni başkan Donald Trump tarafından yürürlükten kaldırılacak olması nedeniyle muhtemelen Intel’in ticari sorunları daha da büyüyecek. Zira şirket, kanun üzerinden elde ettiği 7-8 milyar dolarlık devlet desteğinden mahrum kalacak.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sadakatsizlik örneği: Shell &amp; Turcas Petrol</h2>Sadakatsizlik örneği ise Türkiye’den… Akaryakıt dağıtımcısı Shell &amp; Turcas Petrol’ün Türkiye çapındaki 1170 istasyondan oluşan Shell markalı ağı, akaryakıt terminalleri, madeni yağ üretimi ve pazarlama faaliyetleriyle 2023 yılında 246 milyar lira net satış hasılatına ulaşmış. Fakat şirket, hayatın akışını, varlıklarının değerini ve akaryakıt satışına ilişkin giderek sıkılaşan kamusal düzenleme rejimini hesaba katarak içten yanmalı motora sahip geleneksel araçlara yönelik perakende akaryakıt satışı işine iki noktada sadakatsizlik örneği göstermiş.&nbsp;Bunlardan birincisi, elektrikli otomobil devrimini dikkate alarak geleneksel bir akaryakıt istasyonundan elektrikli araçlara da şarj olanağı sağlayan hibrit istasyonlara dönüşüm. Bu, esasında son derece anlaşılabilir küçük bir sadakatsizlik örneği…Asıl sadakatsizlik ise şirketin akaryakıt dışı satışlara odaklanması. Şirket, seyahatleri sırasında yolcuların akaryakıt ihtiyaçlarını karşılamanın yanı sıra onlara kahve deneyimi yaşatma, sıcak fırın ürünleri sunma ya da Shell tarafından ürettirilen ve başka lokasyonlarda bulamayacakları içecekleri satma misyonunu da üstlendi.&nbsp;Bu misyon netice vermiş olacak ki şirket CEO’su, basına verdiği demeçlerde istasyonların, toplam gelirlerinin yaklaşık yarısını&nbsp;akaryakıt dışı satışlardan elde edebildiğini söylüyor. Select markalı premium market konsepti, patentli yiyecek-içecek markası deli2go’nun ürünleri ve Shell istasyonlarının Türkiye’nin üçüncü en büyük kahve satıcısı unvanını elde etmesi, söz konusu sadakatsizliğin olumlu çıktıları arasında yer alıyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şirketler, yaşamın temel kurallarına tâbi</h2>Ünlü bilim insanı Erwin Schrödinger, 1944 yılında Cambridge Üniversitesi’nin yayınevi Cambridge University Press tarafından basılan What is Life adlı kitabında mutasyonların genler içinde bir tür kuantum sıçramayı temsil ediyor olabileceğini ileri sürmüştü. Bilindiği üzere Schröndinger bir fizikçi... DNA keşfi ile Nobel ödülüne layık görülen Francis Crick ise bu yapıtı “DNA’nın keşfinden önce genetik depolama sistemini anlatan en iyi kitap” olarak nitelendirmişti.&nbsp;Sonuç olarak biraz sadakatsizliği göze alıp kuantum sıçraması yaşayan Shell &amp; Turcas Petrol, değişime güçlenmiş bir biçimde uyum sağlıyor. İşlemci üretimini kodlayan ve şirket genlerini hatasız biçimde kopyalayabilen, ancak ihtiyaç duyduğu mutasyonu hayata geçiremeyen Intel ise yaşam mücadelesi veriyor. Yani yaşayan bir organizma olan şirketler de son tahlilde yaşamın temel kurallarına tâbi…

Canlılar, genomlarını neredeyse hatasız bir şekilde kopyalayabiliyor. Fakat genetik şifre sıfır hatayla kopyalansa, diğer bir ifadeyle sadakatsizlik olmasa kuvvetle muhtemel hiçbir canlı varlığını sürdüremeyecekti. İşte bu türden bir sadakatsizlik, yaşayan bir organizma olan şirketlere de lazım. 

Biraz sadakatsizlik şirketlere de lazım

Rekabet ve regülasyon otoritelerinin varlık nedenlerinden biri, rekabetçi düzeyin üzerinde bir fiyatlama yapılmasının önüne geçmek. Şirketler, rekabet etmek yerine iletişim dahilinde birlikte hareket ederek fiyat belirlerse bu davranış, yasalara aykırı olur.&nbsp;Diğer yandan şirketler enflasyon ve ücret gibi piyasa parametrelerine bakarak aralarında herhangi bir iletişim olmadan benzer fiyatlama davranışı sergilerse bu davranış, “iletişimsiz paralellik” olarak nitelendirilir. Söz konusu davranış, bilinçli veya iletişimli paralellik ile aynı sonuçları doğursa da rekabet kanunlarına yönelik bir aykırılık oluşturmaz.İletişimsiz paralelliğin insanlar tarafından hayata geçirilmesi kolay değildir. Zira insan hafızası ve zekasının sınırlarından ve piyasa yapısından kaynaklanan kısıtlamalar mevcuttur. Bu nedenle iletişimsiz paralellik, genelde az sayıda şirketin faaliyet gösterdiği ve giriş engellerinin yüksek olduğu piyasalarda gözlemlenir.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Peki veri tarama, işleme ve öğrenme bakımından insanın tâbi olduğu sınırlamalara tâbi olmayan makineler, herhangi bir iletişim olmadan rekabetçi düzeyin üzerinde fiyatlama yaparsa ne olur?&nbsp;</li></ul>Makinelerin malum üstünlükleri dikkate alındığında fazla sayıda aktörün faaliyet gösterdiği rekabetçi piyasalarda dahi, iletişimsiz birliktelik mümkün hâle gelebilir. Bu noktada makineleri, standart algoritmalı makineler ve yapay zeka desteğiyle öğrenebilen makineler olarak ikiye ayırmak gerekir. Standart algoritma, tamamen kaynak koduna, yani yazılıma bağlı olarak hareket eder. Bu nedenle bu algoritmalar, fiyatlama sürecinde elde ettiği verilerden sonuçlar çıkararak stratejik değişikliğe gitmez.&nbsp;Konuyu basitleştirilmiş bir örnek üzerinden anlatmak yerinde olacak. Makinelerin kaynak kodlarında “rakibin fiyat düzeyinin altına düşmeme” şeklinde bir komut varsa makine, olumsuz gelişmelerden herhangi bir sonuç çıkarmadan her durumda fiyatları rakip fiyatlarla eşit veya rakip fiyatların üstünde tutacaktır.&nbsp;Öte yandan: Eğer piyasadaki tüm aktörler, aynı algoritmalara sahip makineyi kullanıyorsa fiyatlar sürekli artar. Bu algoritmaları kullanmayan ya da kullanmaktan kaçınan aktörler ise fiyatlarını düşürerek pazar paylarını hızlıca artırabilir. Makineler, makineyi kullanan aktöre zarar veren bu davranışa tepki vermeyecektir. Bu nedenle kullanılan kaynak koduna “Rakip, fiyat indirirse buna karşılık ver” komutunun da dahil edilmesi beklenir. Bu durumda ise fiyatın tam rekabetçi düzeye gerilemesi riski doğar.&nbsp;İşte bu riskleri bertaraf etmek için Harrington’un “ödül-ceza mekanizması” olarak adlandırdığı mekanizmayı kullanmak gerekir. Yani piyasa aktörleri, ödül-ceza komutları içeren aynı veya çok benzer kaynak kodlarını kullanmalıdır. Bu ortak tavır da iletişim olmadan başarılamaz. İletişim, söz konusu olduğunda ise rekabet otoriteleri devreye girer. Zira yukarıda ifade ettiğim üzere bu davranış, rekabet yasasına aykırıdır.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yapay zeka, tekelci fiyatlamayı öğrenebilir mi?</h2>İkinci grupta topladığımız öğrenebilen makineler, temelde yapay zekayı ifade eder. Yapay zeka, kaynak kodlarına bağlı olarak fiyatlama sürecinde elde ettiği bilgileri kullanma yoluyla stratejisini değiştirebilir. Ancak yapay zekaya ilişkin kritik soru şudur:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(39, 46, 113); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(39, 46, 113); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Öğrenebilen algoritmalar, birbiriyle iletişim kurmadan tekelci fiyatlama yapmayı öğrenebilir mi ve bu tutumu sürdürebilir mi?” &nbsp;</blockquote>Şayet bu mümkün olursa rekabet otoriteleri, tekelci fiyatlama ile aynı sonuca ulaşan davranışa iletişimsiz paralellik teşkil ettiği için mevcut yasal mevzuat kapsamında müdahale edemeyecektir. Zira makineler, iletişim kurmadan fiyatlama yapar ve bu sürece insanın veya şirketlerin herhangi bir dahli olmaz.&nbsp;Yani insan eliyle iletişimsiz paralellik zordur. Ancak veri toplama, işleme ve öğrenme hızı bakımından insanla karşılaştırılamayacak kadar büyük bir kapasiteye sahip olan yapay zeka kullanımı ile çok sayıda aktörün faaliyet gösterdiği birçok rekabetçi piyasada tekelci fiyatlama yapmak mümkündür. Çünkü yapay zeka, ödül-ceza mekanizmasını insan müdahalesi olmadan öğrenerek kendi kendine tasarlama ve uygulama yetisine sahip…&nbsp;Dahası:&nbsp;Yapay zekanın iletişimsiz paralellik davranışı gösterip gösteremeyeceğini test eden çok sayıda deneysel akademik çalışma mevcut. Bu çalışmaların sayısı, özellikle son birkaç yılda hızla arttı. Söz konusu çalışmaların çoğu, bu tip bir senaryonun ciddiyetini ortaya koyuyor ve yapay zeka kullanarak tekelci fiyatlama yapmanın mümkün olduğunu gösteriyor.&nbsp;Örneğin John Asker, Chaim Fershtman and Ariel Pakes tarafından 2021 yılında yapılan çalışmada “Asynchronous Q-learning (Senkronize olmayan Q öğrenimi)” prensibi ile çalışan, diğer bir deyişle sadece belli koşullara bağlı olarak aldığı aksiyonun sonuçlarına göre öğrenen yapay zekanın, fiyatları yükselttiği saptanmış.&nbsp;Martino Banchio ve Giacomo Mantegazza tarafından 2023 yılında yapılan başka bir çalışma da aynı sonuca ulaşılıyor ve hatta yapay zekaların kendi aralarında piyasaları bölüşebileceğine işaret ediyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Makine fiyatlaması, ABD Adalet Bakanlığı'nın odağında</h2>Bu sıralar fiyatların makineler tarafından belirlenmesi konusu, ABD’nin de gündeminde. Nitekim ABD Adalet Bakanlığı (DOJ), ev kiralarındaki anormal artışla ilgili RealPage’e dava açtı. RealPage, emlak piyasası odaklı yazılım pazarında tekelci bir güce sahip. ABD Adalet Bakanlığı da davada RealPage’in ev kiralarındaki yüksek artışlardan sorumlu olduğunu iddia ediyor.&nbsp;DOJ, esasında makine fiyatlaması konusunda genel bir ilke arayışı içinde. Kurum, kısa bir süre önce Las Vegas’taki otellerin makine fiyatlaması yoluyla oda fiyatlarını belirlemesine ilişkin bir davada görüş de verdi. Görüş, makine fiyatlamasının ortaya çıkan sonuç ne olursa olsun rekabet kurallarına aykırı olduğuna işaret etti.&nbsp;Davada otellerin makine fiyatlandırmasını farklı tarihlerde kullandığı ve makinelerin belirlediği fiyatları her zaman uygulamadığı da belirtildi. Buna rağmen DOJ, makine fiyatlandırması konusunda mutabakat sağlanmasının dahi rekabeti kısıtlayan bir davranış olduğunu ileri sürüyor. Makine fiyatlandırması ve bunun hukuki sonuçlarına ilişkin tartışmalar, bir süre daha gündemi işgal etmeye devam edecek gibi görünüyor.&nbsp;

Teknoloji arenasında bir süredir yapay zeka fiyatlaması ve bu uygulamanın hukuki sonuçlarına ilişkin tartışmalar gündemi meşgul ediyor. Bazı rekabet otoriteleri, bu tip bir uygulamanın rekabet kurallarını ihlal edebileceğine dikkat çekiyor. 

Fiyatları yapay zeka belirlerse ne olur? 

Şu aralar teknoloji gündeminin hararetle tartışılan konularından biri ABD Adalet Bakanlığı’nın açtığı davada mahkeme tarafından tekelleştiğine hükmedilen Google’ın mahkeme tarafından rekabetin yeniden tesisi amacıyla bölünüp bölünmeyeceği. &nbsp;Bir adım geriden: ABD'de Google ile ilgili üç rekabet (antitrust) davası yürütülüyor. Epic Games tarafından açılan Google uygulama mağazası davası, DoJ (Adalet Bakanlığı) tarafından açılan çevrimiçi arama piyasası ve dijital reklam piyasası davaları.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bunların üçünde de hâkimler Google aleyhine karar verdi. Bu tür kararların ardından ilgili mahkeme, taraflardan aldığı görüşleri de hesaba katarak ihlale son vermek üzere alınacak tedbirleri tespit ediyor.&nbsp;</li></ul>Epic tarafından açılan davada, uygulama mağazası (playstore) ile ilgili tedbirler geçen hafta açıklandı. Bu kapsamda Google; uygulama geliştiricilerin rekabetçi teklif verebilmeleri için Playstore kataloglarını açacak; uygulama geliştiricilerine, kendi mağazasında münhasıran uygulama sunmaları için teşvik primi veremeyecek; mobil cihaz üreticilerine (Samsung gibi) Google uygulama mağazasını özel bir lokasyonda (cihazın ana ekranı gibi) ön yüklü olarak sunmaları için teşvik ödemesi yapamayacak.Arama hizmetleriyle ilgili ikinci davada hâkim, Adalet Bakanlığı ve Google’dan ilk görüşlerini talep etti. Adalet Bakanlığı tedbirle ilgili ilk değerlendirmesini kamuoyuyla paylaşınca yer yerinden oynadı. Başta Bloomberg ve Reuters olmak üzere neredeyse tüm haber mecraları, Adalet Bakanlığı’nın Google’ın bölünmesini ya da bazı varlıklarını elden çıkarmasını hedeflediğini duyurdu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Adalet Bakanlığı’nın değerlendirmesine dayanarak durumu farklı bir şekilde yorumlamak da mümkün. Sebebine gelmeden önce, ABD’de antitröst kapsamında şirketlerin bölünmesine ilişkin çok kısa bilgi vermek yerinde olacak.&nbsp;</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">ABD'de şirket bölünmeleri</h2>Öncelikle ABD’de şirket bölünmesi kararları nadiren alınıyor. Bu da genellikle oldukça uzun bir temyiz sürecinin sonucunda uygulamaya konuyor. En yakın örnekler olan AT&amp;T, Standart Oil, American Tobacco, United Shoe Machinery, IBM gibi kararların üzerinden neredeyse 50 yıl geçti. Bunlarla ilgili literatür taraması yapıldığında, AT&amp;T örneği dışında bölünmenin rekabeti artırarak tüketici refahına anlamlı katkı sağladığını&nbsp;net bir biçimde ortaya koyan çalışmalar bulmak mümkün değil.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan: AT&amp;T bölünmesinin sonucunda tüketicilerin hem yerel hem de uzun menzilli telefon görüşmeleri için ödedikleri bedellerde (sınırlı da olsa) azalma kaydedildiğini ortaya koyan çalışmalar mevcut.&nbsp;</li></ul>Bölünme kararlarının sonucuna ilişkin yaygın kanı şu: Ya bölünen şirketler oligopolistik bir yapıya evriliyor ya da uzun sürecin sonunda yeni bir teknolojinin devreye girmesi ya da piyasa dinamiklerinin değişmesi neticesinde şirket işlevselliğini yitiriyor. Dolayısıyla bölünme kararları olumlu etki yaratmıyor. &nbsp;Örneğin: ABD’de, 1954 yılında mahkeme, ayakkabı imalat makineleri pazarında hâkim durumda bulunan United Shoe Machinery'nin kiralama faaliyetlerini bitirmesine hükmetti. Temyiz süreci sonunda, 1969’da Yüksek Mahkeme kararı onadı. Ancak bu tarihlerde ABD ayakkabı endüstrisinde imalat makinelerine yönelik ciddi bir talep daralması baş göstermiş, talep ithalata kaymıştı. United Shoe Machinery’nin pazar payı ve gelirleri hızla düştü. Şirket satıldı.&nbsp;Benzer bir durum, IBM davasında da gözlemlendi. 1952 yılında IBM’in, o tarihlerde yoğun olarak kullanılan tablolama kartları (tabulating card) piyasasında tekelleştiğine hükmedildi. 1956 yılında şirket, Adalet Bakanlığı ile uzlaşmaya giderek, kart üreten bazı makinelerini elde çıkarmayı taahhüt etti. 1962 yılında daha fazla imalat makinesini elden çıkarması talep edildi. Lakin bu talep anlamını yitirmişti çünkü IBM tablolama kartı üretiminden bilgisayar üretimine geçiş yaptı. Tablolama kartı piyasası hızla irtifa kaybetti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İlk yazılı değerlendirme</h2>ABD Adalet Bakanlığı’nın Google’a yönelik tedbirlere ilişkin ilk yazılı değerlendirmesine gelelim. Öncelikle şunu ifade edelim; bu 11 sayfalık görüş (doküman 32 sayfa ama değerlendirme 11 sayfa) nihai değil. Daha kapsamlı bir değerlendirme Kasım ayında mahkemeye sunulacak.&nbsp;Mevcut değerlendirmesinde Adalet Bakanlığı, iki hususun altını çiziyor. Birincisi, mahkeme tarafından tespit edilen her bir rekabet ihlali için etkili tedbirler&nbsp;almak. İkinci husus ise tedbir tasarımının geleceğe yönelik, dinamik bir bakış açısıyla şekillendirilmesi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu konu ile ilgili olarak her ne kadar mevcut hâlinde arama hizmetlerini ikame etmese de yapay zeka devrimine de dikkat çekiyor.&nbsp;</li></ul>Adalet Bakanlığı, tedbir tasarımı için dört temel kategoriyi esas almış: Aramada gelir paylaşımı, arama sonuçlarının yaratılması ve gösterilmesi (burada algoritmaya işaret ediliyor); reklam ölçeği ile parasallaştırılması ve verilerin toplanması/kullanılması.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">'Yapısal tedbirler' ifadesi</h2>Yazılı görüşte bunlardan birincisi ile ilgili olarak münhasırlık ya da gelir paylaşımı&nbsp;biçimindeki anlaşmalara son verilebileceği hususunun altı çiziliyor. Bunlara ilaveten Google’ın arama hizmetlerinin sunumunda Play ve Android gibi ürünleri rakiplerine karşı kullanmasını engellemek üzere davranışsal ve yapısal tedbirler düşünülebileceği ifade ediliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüm bu “Google bölünecek mi?” tartışması bu “yapısal tedbir” ifadesinden çıkıyor. Zira diğer kategoriler için önerilen tedbirlerin davranışsal tedbir niteliği taşıdığı görülüyor. Lakin metinden, ilk kategori için dile getirilen yapısal tedbir ihtimalinin güçlü bir biçimde vurgulanmadığı, içinin doldurulmadığı anlaşılıyor.</li></ul>Elbette Kasım ayında sunulacak değerlendirmede yapısal tedbir, yani bölünme ya da bazı varlıkları elden çıkarma gibi bir tedbir önerisi daha güçlü bir vurguyla, içi doldurulmuş biçimde sunulabilir. Ancak, bu ilk yazılı görüşte yapısal tedbirle ilgili güçlü bir irade ortaya konmadığı açık.&nbsp;Kanaatimce Adalet Bakanlığı, şirket bölünmeleri ile ilgili tarihsel tecrübeyi, temyiz sürecinin uzunluğunu ve ilk değerlendirmesinde altını çizdiği yapay zeka değişkeninin ilgili pazarı kökten değiştirme ihtimalini göz önüne alarak bir sonraki değerlendirmesinde Google’ın bölünmesi gereğini, bir ihtimal olarak yinelese de kuvvetli bir biçimde dile getirmeyecek.&nbsp;

Şu aralar teknoloji gündeminin hararetle tartışılan konularından biri ABD Adalet Bakanlığı’nın açtığı davada mahkeme tarafından tekelleştiğine hükmedilen Google’ın mahkeme tarafından bölünüp bölünmeyeceği. Öte yandan Bakanlığın ilk yazılı değerlendirmesi, yapısal tedbir ihtimalinin o kadar da güçlü olmadığını gösteriyor.

Bölünme ya da bölünmeme: Google'ın bütün meselesi bu

Kredi kartı ile yapılan her işlem için bir ücret ödenir. Tüketiciler genellikle bu ücretin (değişim komisyonu) farkında olmazlar zira satın alınan mal veya hizmetin fiyatı, içinde gömülüdür. Söz konusu ücret tüketici kredi kartını basan banka, satıcının bankası ve kart şebekesi sahibinden oluşan üç aktör arasında bölüşülür.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kart şebekesi işleten çok sayıda aktör bulunmakla birlikte Visa ve Mastercard, birçok ülke pazarında hâkim konumdadır.&nbsp;</li></ul>Bu aktörlerin elde edeceği komisyon oranları bazı ülkelerde regülasyonlarla tespit olunurken, bazı ülkelerde piyasa içinde rekabet koşullarına göre belirlenir.&nbsp;ABD’de kart kullanıcıları işlem bedelinin %1,73’ü kadar değişim komisyonu öderken, bu oran Almanya, Fransa, İrlanda, İspanya’da %0,30; İtalya’da ise %0,27 seviyesindedir.&nbsp;Neden? Avrupa ülkelerine kıyasla ABD’deki olağandışı yüksek oranın nedeni, Avrupa’da (2015 yılından beri) komisyon oranları ile ilgili sıkı bir düzenleme rejimi söz konusuyken ABD’de görece esnek, rekabeti gözeten bir düzenleme rejiminin uygulanmasıdır.ABD’de 2008 küresel finansal kriz öncesinde değişim komisyonunun tespitine ilişkin herhangi bir kamusal düzenleme bulunmamaktaydı. Bir diğer ifadeyle komisyonlar piyasada belirlenmekteydi. Bu tarihten sonra adil olmayan uygulamalara son vermek üzere&nbsp;bir yasal düzenleme yapıldı. (<a fr-original-style="" href="https://www.congress.gov/111/plaws/publ203/PLAW-111publ203.pdf" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act</a>)Düzenleme, ABD Merkez Bankası FED tarafından 2011 yılında uygulanmaya başlandı. Yeni düzenleme bazı kesimlere yarar sağlarken, bazı kesimlerin zararına sonuçlar üretti.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Okuma notu: Merak edenler S. Constantin’in, “The Role of the FTC in the Payment Card Industry: An Examination of Regulatory Shortcomings and Suggestions for Improvement” başlıklı makalesinden ayrıntıları <a fr-original-style="" href="https://scholarship.law.unc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1582&context=ncbi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">öğrenebilir</a>.</li></ul>Esasen ABD Rekabet Otoritesi DoJ, söz konusu düzenleme yürürlük kazanmadan hemen önce, 2010 yılında Visa, Mastercard ve AmEx hakkında&nbsp;rekabeti kısıtlama iddiasıyla dava açmıştı. Hâkim aktörler Visa ve Mastercard, rekabeti tesis edecek davranışlar taahhüt ederek DoJ ile uzlaşma yoluna gitti. Verdikleri taahhütlerin başında ticari kullanıcıların, tüketicilere daha ucuz alternatif ödeme sistemleri önerme özgürlüğü ile farklı kartlar için istedikleri oranda indirim yapabilme hakkı tanınması gelmekteydi. &nbsp;&nbsp;Dodd-Frank düzenlemesi yürürlükte iken 2022 yılında, bu kez diğer rekabet otoritesi FTC, Mastercard’ın ticari kullanıcıları kendisiyle çalışmaya zorlayarak rekabeti ortadan kaldırdığı iddiasında bulundu ve ihlale son vermeye yönelik bir emir (FTC Consent Order) yayımladı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İlginç olan, FTC’nin söz konusu emir kapsamında Mastercard’ın, Dodd-Frank hükümlerini de ihlal ettiğini ileri sürmesiydi. Dodd-Frank düzenlemesini uygulamakla yükümlü olan kurum FED olmasına rağmen... Mastercard tarafı, FTC’nin emri doğrultusunda gerekli tedbirleri alacağını ilan etti.</li></ul>Bir parantez:&nbsp;Son yıllarda rekabet otoriteleri, rekabet kanunları dışındaki düzenleyici kanunlara dayanarak hüküm verme yoluna gidiyorlar. FTC’ye benzer biçimde Almanya Rekabet Otoritesi Bundeskartellamt, Facebook hakkında veri mahremiyeti (GDPR) düzenlemesini ihlal ederek rekabeti kısıtladığına hükmetmişti. Facebook bu kararı AB yüksek mahkemesine (CJEU) taşısa da Mahkeme, Bundeskartellamt lehine karar almıştı. &nbsp;&nbsp;Konumuza dönersek, FTC’nin kararından bir yıl kadar sonra, muhtemelen kart komisyonları ile ilgili rahatsızlığın artmış olmasının ve ABD’de çok sık görülmeyen enflasyonist dönemin acı tecrübelerinin etkisiyle, bir grup senatör, Senato’ya Visa-Mastercard düopolünü kırmak, rekabeti artırmak ve komisyon oranlarını düşürmek üzere bir yasa teklifi verdi: “Credit Card Competition Act of 2023”.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu senatörlerin arasında ilgi çekecek bir isim de mevcut, J. D. Vance. Malumunuz kendisi Başkan Adayı Trump’ın Başkan Yardımcısı adayı olarak duyurduğu bir isim.</li></ul>Bu arada Cumhuriyetçilerin Başkan Yardımcısı adayı Vance’in, şaşırtıcı biçimde, ABD’de mevcut Demokrat Başkan Biden tarafından seçilen ve tarihin en şahin FTC başkanlarından biri olarak anılan Lina Khan hakkında son derece olumlu beyanlar&nbsp;verdiğini de belirtmek gerek. &nbsp; &nbsp;&nbsp;Yeni yasa teklifi bekleyedursun, geçen hafta DoJ, piyasa lideri Visa hakkında tekelleşme iddiası ile dava açtığını duyurdu. DoJ, Visa’nın, dışlayıcı davranışlarla dijital ödeme sistemlerinde alternatiflerini engellediğini, inovasyona mâni olduğunu ve tüketicilere aşırı komisyon maliyeti yüklediğini iddia etti.&nbsp;DoJ’un dava dilekçesinde yer alan bilgilere göre ABD toplam banka kartı işlemlerinin %60’ı Visa şebekesinden yapılıyor. Bu sayede Visa yılda 7 milyar dolar komisyon geliri elde ediyor. Şirketin işletme kârlılığı ise 2023 yılında %82 seviyesinde.&nbsp;Doj’a göre Visa tekelleşme yolunda iki temel strateji uyguluyor:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ticari işletmelerle yaptığı bağlayıcı anlaşmalarla rakip ödeme sistemi şirketlerini kısıtlamak ve&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kendisine rakip olabilecek&nbsp;büyük teknoloji şirketleri ile yaptığı anlaşmalar kapsamında yüklü ödemeler yaparak bunları rekabet dışında tutmak.&nbsp;</li></ul>Bu kapsamda, büyük risk olarak gördükleri Apple’a, kendileriyle rekabet edecek ödeme sistemlerini devreye almamak şartıyla yüz milyonlarca dolar tutarında ödeme yapmışlar.Neticede: AB’de ödeme sistemlerine yönelik sıkı düzenlemeler uygulanırken, ABD tarafında düzenlemeler zaman içinde sıkılaştırılıyor, mümkün mertebe sorunun rekabet ile çözülmesi için çaba sarf ediliyor. Bunun mümkün olmadığı hâllerde rekabet otoriteleri devreye giriyor. Lakin söz konusu süreç içinde tüketiciler ve ticari kullanıcılar yüksek oranda komisyon ödemeye devam ediyor.Son söz olarak şunu ifade edelim, ABD başkanlık seçimi sonucu ne olursa olsun Visa ve Mastercard’ı zor günler bekliyor.

Finansal teknolojilerde son gelişmeler, sektörün gündemindeki maddeler, siber güvenlik, yapay zeka, dijitalleşme ve fintech yatırımları, dönüşüm trendlerine yönelik analizler ve uzmanlarla söyleşiler.

Finansal teknolojilerden son gelişmeler, analizler ve görüşler her hafta e-posta kutunda.

Pareto FinTech

ABD'de başkanlık yarışının sonucu ne olursa olsun küresel ödeme devleri Visa ve Mastercard’ı zor günler bekliyor.

Ödeme sistemlerinde regülasyon mu, rekabet mi?

Dev teknoloji şirketleri arasındaki yeni eğilim rakiplerinin ya da potansiyel rakiplerinin kritik çalışanlarını transfer etmek. Bu davranış literatürde acqui-hire olarak anılıyor.Bir adım geriden:&nbsp;Mart 2024’te Microsoft, yapay zeka startup'ı Inflection şirketinin kurucusu ve ekibini transfer etti. Haziran 2024’te Amazon, AI startup'ı Adept ekibinin çoğunu; Ağustos 2024’te Google, AI startup'ı CharacterAI'ın kurucularını transfer etti. Bu transferler esnasında söz konusu şirketlerin yatırımcıları (ağırlıkla melek yatırımcılar) mağdur olmasın diye "lisans bedeli" adı altında ciddi tutarlarda ödemeler yapıldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Birkaç yıl öncesine kadar dev teknoloji şirketleri rakiplerini ya da potansiyel rakiplerini satın alarak ilerliyorlardı. Ne oldu da acqui-hire stratejisine döndüler?</li></ul>Nedeni açık. Rekabet ve regülasyon otoriteleri, eskisinden farklı olarak şirket devralmalarına izin vermeme eğiliminde.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Google örneği</h2>Bu aralar ABD’de dijital reklam pazarında rekabet hukukunu ihlal ettiği gerekçesiyle yargılanan Google’ı ele alalım. 2007 yılında Youtube’u satın alarak dijital reklam pazarında büyük avantaj elde etti. 2008 yılında ise reklam alanlar ile reklam verenleri buluşturan iki büyük teknoloji şirketi olan DoubleClick ve AdX’i satın alarak dijital reklam değer zincirinin neredeyse tüm halkalarında kontrolü ele geçirdi.&nbsp;Bu işlemlerin tamamına hem ABD hem AB rekabet otoritesi izin verdi. İzin kararlarının gerekçeleri okunduğunda söz konusu devralmaların teknolojik yenilikçiliği tetikleyeceği görüşünün esas alındığı görülmekte. &nbsp;Şimdilerde hem ABD hem AB tarafında izin verilen işlemler sonucunda ortaya çıkan yapı yargılanıyor, hatta şirketin bölünmesi tartışılıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Benzer hikayelere Facebook, Amazon ve Microsoft gibi şirketlerin gelişim süreçlerinde de rastlamak mümkün.</li></ul>Özellikle son birkaç yılda rekabet kurumları ve düzenleyici kamu otoritelerinin teknoloji alanlarında tekelleşme ya da oligopolistik yapılardan büyük rahatsızlık duyduğu ve bunlara karşı sert tedbirler aldığı aşikar.&nbsp;Öyle ki yaklaşık bir ay önce ABD, AB ve İngiltere rekabet otoriteleri, ortak bir bildirge&nbsp;yayımladılar. Söz konusu bildirgede üç temel risk alanı tanımlandı: Çip ve kişisel veriler gibi yapay zeka girdileri, mevcut teknoloji şirketlerinin diğer piyasalara yayılımı ve işbirliği anlaşmaları. Yeni teknolojiler bakımından tekelci/oligopolistik yapılara karşı eşgüdüm içinde hareket edileceği ilan edildi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşte bu sıkılaşan kamu düzenleme rejimi içinde şirket satın almalarına onay alamayacaklarını düşünen teknoloji şirketleri, bir hukuki inovasyon yöntemi olarak niteleyebileceğimiz acqui-hire stratejisine başvurmaya başladı.&nbsp;</li></ul>Buradaki hassas soru şu: Rakibin kritik çalışanlarını transfer etmek hukuki anlamda bir devralma işlemi değil midir?Bu konuda ilk tepki, geçen hafta İngiltere rekabet otoritesi CMA’dan geldi. CMA, Microsoft tarafından Inflection’ının kurucusu ve kritik önemdeki çalışanlarının transfer edilmesi işlemini birleşme/devralma olarak niteledi. &nbsp;Bunu mümkün kılan Enterprise Act adlı kanunda yer alan, “Enterprises ceasing to be distinct” ifadesi. Yani teşebbüslerin (işlem sonrasında) farklı olmaktan çıkmaları.&nbsp;CMA diyor ki, burada teşebbüsten kasıt, sadece bağımsız bir hukuki varlık değil, ticari işin bir faaliyeti ya da faaliyetin bir parçası. Bu durumda Microsoft'un, (know-how’larıyla birlikte) Inflection'ın kritik çalışanlarının transferi sonrasında teşebbüsler farklı olmaktan çıkmaktadır.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Teşebbüs ya da girişime hukuki varlık olarak değil, bir işi devam ettirebilmek için gerekli olan faaliyet olarak baktıkları için Microsoft/Inflection işlemini devralma olarak değerlendirebiliyorlar. Bu olayda devam ettirilecek iş, AI tabanlı chatbot'ların geliştirilmesi ve arzı.</li></ul>CMA’ya göre kritik çalışanların yanı sıra ticari veriler ya da ticari marka, isim veya alan adı gibi unsurların devri de bir devralma işlemi olarak nitelenebilir. Bu hususu, en son bu yılın Nisan ayında revize ettikleri “Birleşme Rehberi”nde açıkça ifade etmişler.AB Komisyonu tarafında ise AB Adalet Divanı’nın bir kararı nedeniyle (şimdilik) aktif bir tutum alınamıyor. Bu, başlı başlına ayrı bir yazının konusu olabilecek gayet dramatik bir hukuki mesele. Bu noktada, Komisyon'un elinin kolunun bağlanmış olmasından büyük rahatsızlık duyduğunu ifade etmekle yetinelim. Çiçeği burnunda AB Komisyonu Adalet Divanı kararından kaynaklanan engeli aşmak için alışılmadık yöntemler üzerinde çalışacaktır.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye'de durum</h2>Peki ülkemizde durum nedir? Rekabet Kurumu, acqui-hire stratejisine nasıl yaklaşır?Hem rekabet yasası hem de ikincil düzenlemelerde bir işlemin devralma olarak nitelenebilmesi kontrol (şirket kararları üzerinde belirleyici etki) değişikliğine bağlı kılınmış.&nbsp;Öte yandan: Bir açık kapı da mevcut. Rekabet Kurumu’nun ilgili kılavuzunda, pazar cirosu atfedilebilen varlıkların bir kısmının devrinin de birleşme/devralma sayılabileceği ifade ediliyor. Rekabet Kurulu’nun, henüz bir çalışan transferinin ciro atfedilebilecek varlık olarak değerlendirildiği bir kararı mevcut değil. Birkaç kararda depo, üretim tesisi gibi varlıklar bu kapsamda değerlendirilmiş.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ancak Rekabet Kurulu’nun bir çalışanın transferinin ciro atfedilebilecek bir varlık devri olduğu şeklinde değerlendirme yapmasının önünde hukuki bir engel görünmüyor.</li></ul>Ezcümle şirketler hukuki inovasyon yapabiliyorsa, kamu otoriteleri de yapabilir.

Dev teknoloji şirketleri arasındaki yeni eğilim, rakiplerinin ya da potansiyel rakiplerinin kritik çalışanlarını transfer etmek. Bu davranış literatürde acqui-hire olarak anılıyor.

Bülent Gökdemir

Son sözü her zaman teknoloji söyler: Elmas tekelini kim bitirdi?