Faili meçhul gazeteciler Türkiye’nin siyasi tarihinin karanlık bir parçası. Cinayetlerin ardından açılan davalar, cevapsız kalan sorular, geride kalan eserler de… Ocak Metin Göktepe, Hrant Dink, Uğur Mumcu’nun öldürüldüğü ay. Yazar Onat Kutlar da Aralık ayında yaralandığı saldırının ardından 12 gün yaşam mücadelesi vermiş, Ocak ayında hayatını kaybetmişti. Şubat’ın hemen başında Abdi İpekçi cinayeti var.&nbsp;Bu seçkide hem siyasi cinayetlerde hayatını kaybeden gazetecilerin bazı eserlerini hem de onları anlatan kitapları bulacaksınız. Aradan geçen süre zarfında mesela Abdi İpekçi’nin kitapları eskisi kadar basılmasa da Türkiye gazetecilik tarihine yaptığı benzersiz katkıların unutulmaması için listede.Özgürlüğe Kurşun | Hıfzı Topuz | Remzi KitabeviCumhuriyetin yüz yıllık tarihini kaleme alan yazarlardan Hıfzı Topuz, Osmanlı döneminde işlenen ilk gazeteci cinayetinden başlayarak bugüne geliyor. İkinci Meşrutiyet döneminde sokak ortasında öldürülen Hasan Fehmi’den başlayarak öldürülen 61 gazeteciyi anan Topuz, ilk cinayetleri örgütleyen dönemin "derin devlet"ini ve yıllar sonra İzmir’de Atatürk’e yapılan suikastın perde arkasını da anlatıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Gazetecilerin neden tehlike altında olduğunu tarihsel gerekçeleriyle anlamak isteyenler.&nbsp;</li></ul>Canım Aliye, Ruhum Filiz | Sabahattin Ali | Yapı Kredi YayınlarıSabahattin Ali’yi bugün romanları ve hikayeleriyle tanıyoruz. Gazete yazılarıyla tepki çeken ünlü yazar, 2 Nisan 1948 tarihinde öldürülmeden önce üzerindeki baskının şiddetini hissediyor, karısı ve kızına bu konuda umut vermeye çalışıyordu. Bu kitap, büyük sıkıntıların yaşandığı çalkantılı dönemlerde bile ailesinin sorumluluğunu taşıyan bir yazarın eş ve baba olarak Sabahattin Ali’nin portresini çiziyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı?&nbsp;Kurgu eserleriyle tanınan Sabahattin Ali’nin yaşadığı zorlukların ayrıntılarına vakıf olmak isteyenler.&nbsp;</li></ul>Sabahattin Ali’yi Ben Öldürdüm | Gökçer Tahincioğlu | İletişim YayınlarıGazeteci Gökçer Tahincioğlu, Sabahattin Ali cinayetini farklı bir açıdan ele alıyor. Gazetecilik deneyimiyle edebiyatı bi araya getiren Tahincioğlu’nun romanı, gerçek bilgilere dayanıyor. Kurmaca ile gerçeğin iç içe geçtiği kitap, daha önce gün ışığına çıkmamış, cinayetle ilgili iddiaları doğrulayabilecek belgeleri de içeriyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Sabahattin Ali cinayetinin ayrıntılarını ve arka planını merak edenler.&nbsp;</li></ul>İnönü Atatürk’ü Anlatıyor | Abdi İpekçi | Kırmızı Kedi YayıneviMilliyet gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Abdi İpekçi, 1 Şubat 1979’da evinin önünde öldürülmüştü. Türkiye basın tarihinin en önemli isimlerinden biri olan İpekçi, başta Milliyet olmak üzere, ardında pek çok eser bıraktı. İsmet İnönü’yle görüşmelerinden oluşan İnönü Atatürk’ü Anlatıyor bu eserlerden biri. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda önemli bir rol oynayan İsmet İnönü’nün Atatürk’le ilişkisine odaklanan kitap, İpekçi’nin yaptığı söyleşilerden oluşuyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? İsmet İnönü’nün insani, askerî, siyasi hayatını merak edenler ve kendi ağzından dinlemek isteyenler.</li></ul>Gazeteci: Abdi İpekçi | Tufan Türenç-Erhan Akyıldız | Remzi KitabeviAbdi İpekçi’nin sıra dışı hayat hikayesini ve adım adım suikasta giden süreci mercek altına alan kitap, Türenç ve Akyıldız’ın gazetecilik mesleğine başladıkları Milliyet’te birlikte çalıştıkları Abdi İpekçi’den öğrendiklerini de ortaya koyuyor. Çalışma, ilk kez 1986 yılında yayımlandıktan sonra 2020 yılında yeniden basıldı. &nbsp;<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; color: rgb(94, 53, 177); box-sizing: border-box;">"Gazetecilik ilkelerinden hiçbir zaman ödün vermeyen Abdi İpekçi, geniş hoşgörüsü ve demokrasiye olan sonsuz bağlılığıyla en kritik dönemlerde bile ülkede bir denge unsuruydu. Doğru haberi, gazetecilik mesleğinin namusu sayan, bu konuda aşırı duyarlı olan İpekçi, Babıâli'de bir ekol yarattı. Türk basınına 'çifte kontrol' ve 'çağdaş haber yazma yöntemleri' başta olmak üzere sayısız yenilikler getiren Abdi İpekçi'nin adı hemen her dönemde, dürüstlüğün ve saygın gazeteciliğin simgesi oldu."</blockquote><ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Gazetecilik mesleğinin ayrıntılarını, temposunu, neden cesaret gerektirdiğini ve Abdi İpekçi’nin mesleğe kazandırdıklarını merak edenler.&nbsp;</li></ul>Uğur Mumcu Cinayeti | Kolektif | um:ag YayınlarıCemal Süreya, Uğur Mumcu'yu şu sözlerle anlatıyor: “Uğur Mumcu daha ilk yazılarında, ince mizahı ve yazma tutkusuyla kendisini kabul ettirdi. Bir başına bir adam. Bence başarıya mahkumdu.” &nbsp;Uğur Mumcu’nun 24 Ocak 1993 yılında öldürülmesi yalnız Türkiye’de değil, dünyada da infial yaratmıştı. Mesleği nedeniyle sık sık hedef hâline gelen gazetecinin o güne kadar yayımlanmış kitapları, cinayetten sonra da adına kurulan Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı tarafından basılmaya devam etti. Bu kitap, cinayete giden süreci, davanın ne koşullarda görüldüğünü anlatırken Mehmet Ağar’ın “Bir tuğla çekersek duvar yıkılır”&nbsp;diyerek ifade ettiği karanlıkta bırakılan konulara odaklanıyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Uğur Mumcu cinayetini anlamak isteyenler.&nbsp;</li></ul>Ağca Dosyası | Uğur Mumcu | um:ag Yayınları&nbsp;Uğur Mumcu’nun Abdi İpekçi cinayeti üzerine hazırladığı bu kitap, İpekçi’nin katili Mehmet Ali Ağca’ya ve Oral Çelik’e odaklanıyor, bu iki ismin yargı karşısına çıkarılması için bir hukukçu titizliğiyle toparlanan belgelerden oluşuyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Abdi İpekçi cinayeti sonrası Papa 2. John Paul suikastıyla gündeme gelen Mehmet Ali Ağca’nın ilişki ağını anlamak isteyenler. Kitap, Mumcu'un öldürülmesine giden süreçte ne kadar titiz ve dikkatli bir gazeteci olduğunu da ortaya koyan bir eser.</li></ul>Gündemdeki Konu | Onat Kutlar | Yapı Kredi YayınlarıTürk edebiyatında 1950 kuşağının önemli temsilcilerinden Onat Kutlar da hayatını terör saldırısında kaybeden bir kültür insanı. 30 Aralık 1994 yılında Opera Pastanesi’ne bırakılan bombayla ağır yaralanan ve 11 Ocak’ta hayatını kaybeden Kutlar, aynı zamanda gazete yazılarıyla da tanınıyordu. Gündemdeki Konu, Kutlar’ın Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan, ağırlıklı olarak medya, sinema temalı olmakla birlikte toplumsal meselelere doğru genişleyen, gündemin nabzını tutan, eleştirel denemelerinden oluşuyor.İlhan Selçuk onu yazarı şu sözle anıyor: “Onat, çağdaş Türkiye’nin bir ‘önsöz’üdür; çünkü sanatın, yazının, uygarlığın ‘sonsöz’ü yoktur… Onat yaşarken diriydi, öldükten sonra da diri kalacak.”&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Kutlar’ın ortaya koyduğu sinema tavrını ve yaklaşımını tanımak, dönemin sanat tartışmalarını izlemek isteyenler.&nbsp;</li></ul>Metin Göktepe 'Gazeteciyim' | Kolektif | Evrensel Basım YayımMetin Göktepe cinayeti, 8 Ocak 1996 yılında gözaltına alındıktan sonra işlendi. Basın tarihinde “mesleğini yaparken öldürülen gazeteciler” arasına adı yazılan Göktepe’nin davası, uzun zaman farklı illerde görüldükten sonra karar çıktı. Gazeteciyim kitabı kolektif bir eser. Göktepe’nin gazetecilik anlayışı, öldürülmesine tanıklık edenlerin ifadeleri, belgeler kitapta yer alıyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Metin Göktepe davasının ne koşullarda görüldüğünü, cinayetin nasıl işlendiğini ve gazeteciliğin nasıl hedef hâline getirildiğini anlamak isteyenler.&nbsp;</li></ul>Hrant | Tûba Çandar | Everest Yayınları<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; color: rgb(94, 53, 177); box-sizing: border-box;">“Evet, kendimi bir güvercinin ruh tedirginliği içinde görebilirim, ama biliyorum ki bu ülkede insanlar güvercinlere dokunmaz. Güvercinler kentin ta içlerinde, insan kalabalıklarında dahi yaşamlarını sürdürürler. Evet, biraz ürkekçe ama bir o kadar da özgürce...”</blockquote>Bu yazıyı kaleme aldıktan kısa bir süre sonra 19 Ocak 2007’de öldürülen Hrant Dink’in sıra dışı hikayesini Tûba Çandar, Hrant kitabında anlattı. 53 yılı çocukluktan başlayarak adım adım irdeleyen Çandar’ın çalışması yalnız Hrant Dink’i anlatması açısından değil, “İyi bir biyografi nasıl hazırlanır?” göstermesi açısından da kıymetli bir kaynak.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kimler okumalı? Hrant Dink’in “güvercin tedirginliği” diye tabir ettiği duyguya adım adım götürülmesini anlamak ve onu yakından tanımak isteyenler.&nbsp;</li></ul>

Aposto Kitap

Ocak ayı gazetecilere faili meçhulleri hatırlatan bir ay. Metin Göktepe, Uğur Mumcu, Hrant Dink ve Abdi İpekçi'nin öldürüldükleri günler arka arkaya gelirken biz de onları kendileri kaleme aldıkları kitaplar ya da onları anlatan eserlerle tanımak isteyenler için bir seçki hazırladık. 

Faili meçhul gazetecilerden bir kitap seçkisi

Toplumsal Tarih

Çeşitli Osmanlı bürokratlarının Arap bölgelerinin yukarıdan aşağıya uygulanacak ıslahatlarla acilen medenileştirilmesi gerektiğini savunduğu bir gerçektir. Ali Suat Bey'in Necid yolculuğu sırasında gördüklerine dair anlattıkları da bunun bir örneği, hatta uç denebilecek bir örneğidir.

Ali Suat Bey’in Suriye ve Irak Gözlemlerini Osmanlı Bürokrasisinin Islahat Anlayışı Perspektifinden Okumak

Evvelce Ramazanlarda diş kirası denilen bir âdet vardı. İftardan, nevi nevi nefis ve leziz yemekler yenildikten sonra diş kirası namıyla para verme ve alma usulü o zaman göre merdud (kabul edilmemiş) ve menfur (nefret edilen) değil, bilâkis makbul (kabul edilen) ve mergub (istenen) idi. Bu adet asırlarca devam edegelmiş, son demlerini ben yaşta bulunanlar zamanında geçmiş, 324 ilânı meşruiyetinden (1908-İkinci Meşrutiyet) sonra yavaş yavaş kalkmış, halen hiç kalmamıştır.(...)Diş kirasının en yüksek haddi bittabi sarayda görülürdü. Hünkarın vükela (bakanlar meclisi, kabine)&nbsp;ve vüzeraya (vezir)&nbsp;ne derecede diş kirası verdiği malûm değildir. Yalnız o tarihlerde halk arasında deveran eden (dolanan) şahinlere göre padişah sevgisine göre diş kirası ihsan edermiş. Hatta sarayına girip çıkan şehzade, sultan ve damatlara da bu namla büyükçe ihsanlar verilirmiş.(...)Yıldız, Nişantası civarındaki konaklarda, sair mahallelerdeki büyüklerin, zenginlerin konaklarında iftar sofrası pek muhteşem ve pek mutantan (görkemli)&nbsp;olurdu. Sofralar, havyar, balık yumurtası, sekiz on türlü enfes reçeller, çeşit çeşit iftarlıklar, nadide hurma, sureti mahsusada yaptırılmış sucuk, pastırma, peynir, (...), kokulu çörek, kazandibi ile tezyin edilirdi (bezenirdi). Muhakkak her sofrada zeytin bulunurdu.Bazı konaklarda iftar topu atıldığı vakit zemzem dağıtılır, zemzemle iftar edilir, oruç bozulurdu.&nbsp;Yemekler fevkalade nefis yapılırdı. Çorbadan başlamak ve pilavla hoşafta nihayet bulmak üzere et, mevsimine kuru kuzu, hindi, yumurta, börek, fıstıklı baklava, kaymaklı güllaç, sütlaç, muhtelif sebze vesaire olarak on beş nevi yemek yapan konaklar pek çok idi.(...)Akşam ezanına yarım saat kala konağın kapısından içeri girdiniz mi ağalar, hizmetkârlar, sanki sizi ötedenberi biliyor ve tanıyorlarmış gibi tebessüm ve iltifatla karşılaşırlar, buyurun ederler, riayet (saygı) gösterirler, şeklinize &nbsp;göre bir odaya götürürler, iftar vakti sofraya davet ederlerdi.Sokaklarda dolaşan, üstü başı perişan dilenciler bile bu kabil konaklara iftara gidebilirlerdi. Yalnız bunların oturacakları oda ve yemek sofraları ayrı idi.Nefis ve leziz yemekler yenildikten, reji idaresince Ramazaniyelik olarak imal edilen ve Beyazıd camisi avlusunda Ramazanlarda açılan şubede satılan kokulu sigaralarla kahve ve şerbetler içilip istirahat edildikten sonra konak sahibinin mutad (adeti) olan ihsan ve semahatine (cömerliğine) göre diş kirası verilirdi.Mesela, fukaraya gümüş para beşer, onar kuruş verilirdi. Diğer misafirlere birer, ikişer, üçer gümüş mecidiye verilir; bir, iki, üç altın lira diş kirası verenler de olurdu. Bazı kumaklarda gümüş kara kullanılmaz, çil altın lira çeyreği kullanılırdı. Diş kirası bir, iki ve daha fazla olarak çil altın lira çeyreği ile verilirdi.Her yerde ve her işte olduğu gibi, diş kirası işinde de açıkgözler, bir akşamda iki diş kirası almanın yolunu bulurlardı. Bir nezarette kâtib, hoşsohbet, nekre (şakacı), hazırcevap melhur (herkesçe tanınan)&nbsp;enfiyeci Tevfik Bey namında biri vardı. Bol bol enfiye çekerdi. Bu zat Ramazanın birinci gecesi ile sonuncu gecesi kendi hanesinde iftar eder, mütebaki (kalan)&nbsp;yirmi sekiz gün konaklara iftara gider, hatta bu yirmi sekiz günü kırk iftar ve kırk diş kirasına iblâğ ederdi (tamamlardı).&nbsp;(...)<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Kaynak: <a fr-original-style="" href="https://www.gastearsivi.com/gazete/son_posta/1940-10-29/6" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Son Posta, 29 Ekim 1940, Sayfa 6.</a>

Kupür

Kimler, nasıl ve ne kadar diş kirası alırlardı?

Diş kirası

Osmanlı’da başlayan modernleşme hamlelerinin en önemli adımlarından biri de kadınların daha görünür olabilmesiydi. 19. yüzyılın ikinci yarısında daha da belirginleşen bu değişim sonucunda Fatma Aliye ve Halide Edip gibi yazarlar dönemin önemli figürleri hâline geldi.&nbsp;Bu dönemin önemli isimlerinden biri olup zaman içinde hak ettiği değeri görememeye başlayan kadınlar da vardı. Bunlardan biri de Emine Semiye idi. Ahmet Cevdet Paşa’nın kızı ve Fatma Aliye’nin kardeşi olan Emine Semiye tıpkı ablası gibi roman türünde eserler kaleme almış; hatta dönemin üretken yazarlarından biri olmuştu.&nbsp;Cumhuriyetle birlikte kadının toplumdaki konumu geçmişe göre daha da iyileşmiş olsa Osmanlı’nın bu son dönemindeki önemli yazar ve yapıtları unutulmaya yüz tutmuştu.Emine Semiye'nin Sefalet'i: Yayın hayatına iki yıl önce başlayan Vakıfbank Kültür Yayınları neredeyse bir asır sonra Emine Semiye kitaplarını okurla yeniden buluşturmaya başladı. Yayınevi geçtiğimiz günlerde Emine Semiye’nin Sefalet adını taşıyan romanını okurla buluşturdu. Latin harflerine ilk kez aktarılan kitapta günümüz Türkçesinde artık kullanılmayan kelimeler de parantez içinde karşılıklarıyla kitabın sayfalarında yer alıyor.&nbsp;Yılmaz bir hak savunucusu: Osmanlı kadın hareketinin önemli bir ismi olan Emine Semiye Hanım, İkinci Meşrutiyet döneminden itibaren etkin bir biçimde siyasal mücadelenin de içinde yer aldı. Hatta o dönemde yazar, edebiyatçı kimliğinden ziyade siyasi duruşuyla ünlenmişti. Farklı okullarda öğretmenlik de yapan Emine Semiye, bu dönemde ekonomik zorluklar çeken ve fuhuşa zorlanan kadınların hak mücadelesinde yanlarında oldu.Gönüllü ve aktivist: Dönemin önemli siyasilerinden Ahmet Cevdet Paşa’nın kızı olması sebebiyle iyi bir eğitim alma imkânına sahip olan Emine Semiye, Fransa ve İsviçre’de psikoloji ve sosyoloji okuduğu dönemden de önce aslında aile ortamında modernite ve benzeri kavramlarla tanışmıştı. Türk edebiyatının ilk kadın romancısı olarak kabul edilen ablası Fatma Aliye gibi o da tefrika romanlar kaleme alırken bir yandan da aktivist kimliğiyle ön plana çıkmaya devam etti. İttihat ve Terakki’ye de zaman içinde üye olan Emine Semiye, 1912’de Balkan Harbi sırasında Şişli Etfal Hastanesi’nde gönüllü hemşirelik de yaptı.Feminizm ve kadın hareketleri: Gazete ve dergilerde yer alan yazılarında yer yer Emine Vahide takma ismini kullansa da kendi adının yer aldığı metinlerde de feminizmi referans olarak gösterdi. 1944 yılında 79 yaşında hayatını kaybeden yazarın, Sefalet romanında ikili ilişkilerinin yanı sıra dönemin batılılaşma atmosferi ve kadın hareketlerine dair güçlü izler bulunuyor. Bu yönüyle Sefalet, edebiyat severler kadar tarihçiler ve sosyologlar için de dikkatle incelenmesi gereken bir kitap olarak karşımıza çıkıyor.&nbsp;Sefalet: Romanın içeriğinden de bahsedecek olursak; varlıklı bir ailede yetişmesine rağmen evlendikten sonra zenginliğini kaybeden bir kadının sefalete uzanan erkek egemen dünyada ayakta kalma hikâyesi anlatılıyor.Vakıfbank Kültür Yayınları,14 kitabı bulunan Emine Semiye’nin diğer eserlerini de bu çerçevede Latin alfabesine aktarıp okurla buluşturmaya devam edecek. Bir döneme damga vurmuş böylesine önemli bir ismin eserlerinin yeniden okunabilir olması edebiyat severlerin yanı sıra tarih, sosyoloji ve siyaset araştırmaları yapanlar için de büyük bir kazanım.

Duende

Gölgede kalan bir kadın yazarın eserleri, Vakıfbank Kültür Yayınları tarafından yeniden okuyucuyla buluşturuluyor. 

Osmanlı’dan aydın bir kadın portresi: Emine Semiye ve Sefalet

İkinci Meşrutiyet

İkinci Meşrutiyet ile ilgili hikayeler