Bazı atları vurmazlar: Milyonlara umut olan sembol atlar

Mersin'in Yenişehir ilçesinde Büyükşehir Belediyesi'ne ait aşevinde yediği kavurmada sert bir cisim fark eden bir vatandaşın şikayeti, Türkiye'nin gündemine oturan bir skandalı ortaya çıkardı. Yapılan incelemede cismin, bir yarış atına ait elektronik kimlik çipi olduğu ortaya çıktı. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ekiplerince yapılan laboratuvar analizleri ise bu atın üç birinciliği bulunan Smart Latch isimli İngiliz yarış atına kayıtlı olduğunu tescilledi.

Atın sahibi Suat Topçu, bacağındaki kırık nedeniyle Smart Latch'in koşu hayatının bir süre önce sona erdiğini, onu önce damızlık yapmak istediğini ancak veterinerin verdiği “Hamile kalsa da sağlıklı doğum yapamaz” raporu üstüne kısrağını sahiplendirmek istediğini açıkladı. Topçu, Smart Latch'i Osmaniye'de çocukların hobi amaçlı at bindiği bir çiftliğe ücretsiz olarak bağışladığını ve eski bir jokeye teslim ettiğini söylüyor. Ancak at bir şekilde et tedarikçilerinin eline geçiyor ve "dana eti" olarak aşevine gönderiliyor. 

Mersin Büyükşehir Belediyesi ise etleri ihaleyle mevzuata uygun şekilde temin ettiklerini açıklayarak kurumu savunuyor. Yarış parkurlarından aşevine uzanan bu yasa dışı tedarik zincirinin sorumlularının tespiti için adli süreç devam ededursun haber, hem Türkiye'de hem de İngiltere'de tepki çekmeye devam ediyor.

Zira üç birincilikle kalplere taht kuran Smart Latch'in hazin sonunun aksine tarih, heykelleri dikilerek, romanlara ve filmlere konu olarak, binlerce insanın katıldığı cenaze törenleriyle tekrar tekrar atlarla insanlar arasındaki özel bağı kanıtlayan onlarca atı da yazdı. Bu asla unutulmayan sembol atlar, milyonlar için umut demekti.

Büyük Buhran yıllarının umut ışığı Seabiscuit

Amerika'da Büyük Buhran yıllarının sembollerinden biriydi Seabiscuit. Tüm gücünü “çalışmak isteyen herkesin mutlaka başaracağına” inanmaktan alan bir ulusun yoksulluğa sürüklendiği günlerdi. Ülkenin çoğunluğu işini, servetini, evini kaybetmişti. Çaresizlik ve korku içindeki milyonlar adeta tutunacak bir dal ararken bir at insanlara umut kaynağı olmuştu. 

^{Şampiyon Seabiscuit, sahibi Charles Howard ile birlikte.}

1933’te Kentucky’de dünyaya gelen tay, kimilerine göre tarihin en iyi yarış atı olarak kabul edilen Man o’ War’un torunuydu. Babasının karakteri nedeniyle bir koşu kariyeri olmamıştı. Wheatley Stable’ın sahibi olduğu Seabiscuit, James E. Fitzsimmons tarafından çalıştırılıyordu. Antrenörü, tembel bulduğu hayvanla pek ilgilenmiyor, tüm vaktini Omaha’ya ayırıyordu.

• Amerika'da Triple Crown (Üçlü Taç), yani üç yaş safkanların katılabildiği Kentucky Derby, Preakness Stakes ve Belmont Stakes koşularını aynı yıl içinde kazanmayı ifade ediyor. Bu apoleti 1930'da da Gallant Fox'la takan Fitzsimmons, 1935'te de Omaha'yla aynı mutluluğu tatmıştı. Oysa kaçan balık efsane olacaktı…

İlk 17 koşusunda birincilik görmeyen, genelde de sonuncu olan Seabiscuit, sonradan küçük yarışlarda başarılı olmuştu. Sessiz sakin bir tip olan antrenör Tom Smith, rakiplerine göre ufak tefek görülen hayvandaki potansiyeli fark etmişti. “Atlara fısıldayan adam”, çok inandığı bu at için araba bayiliğinden bir servet yapan patronu Charles Howard’a 8 bin dolar ödettirecek; jokey olarak da Red Pollard’ı seçecekti. Sonradan Kanadalı binicinin bir gözünün kör olduğu anlaşılsa da ortaklık bozulmayacaktı.

Kısa süre sonra pistlerde bir fırtına koptu. 1937’de katıldığı 15 koşunun 11’ini kazanan Seabiscuit, ABD’nin en çok para kazanan safkanı olurken yılın atı Triple Crown yapan War Admiral seçilmişti. İkisinin yarışması herkesin hayaliydi… 

Pollard kaza geçirince, 1938’in başında Seabiscuit’e deneyimli jokey George Woolf binmeye başlamıştı. Pollard tam düzeldi derken, başka bir atın altında kalmış; bacağından sakatlanmıştı. Kariyeri bitme noktasındaydı.

1 Kasım 1938, rüyaların gerçek olduğu gündü. O gün asrın koşusu Pimlico'da start alacaktı. Ülkenin dört bir köşesinden gelen 40 bini aşkın izleyici düelloya yerinde şahitlik ederken, yaklaşık 40 milyon kişi de radyolarının başında yerini almıştı. Bunlar arasında Başkan Franklin D. Roosevelt de vardı. Kabine toplantısını yarıda kesen deneyimli siyasetçi, Baltimore'daki yarışı merak eden sayısız insandan sadece biriydi.

Man o’ War’un oğlu War Admiral’le torunu Seabiscuit’in kıran kırana kapışmasında Pollard’ın tavsiyesine uyan Woolf, atların göz göze gelmesini sağlamış; son düzlükte yaptığı atakla “Cinderella” lakaplı Seabiscuit kazanmıştı! Yine manşetleri süslüyor, yılın en iyisi seçiliyordu.

Sonradan sakatlanan şampiyonun bir daha yarışması beklenmiyordu. Tıpkı asıl jokeyi Pollard gibi... Ön ayağındaki tendon yırtılmıştı. Ancak yavaş yavaş iyileşen atla binicisi tekrar buluşmuş; 1940’ta gelen Santa Anita zaferiyle Seabiscuit muhteşem bir jübile yapmıştı.

Aynı yıl emekliye ayrılan safkan, 1947'de ölmüştü. Jokeyi Pollard ise 1955'e kadar yarışmış; 1981'de hayatını kaybetmişti. Belgesellere, filmlere, kitaplara konu olan Seabiscuit'in heykelleri yapılmış; 2009'da ise pulu basılmıştı. Gary Ross'un yönettiği 2003 tarihli Seabiscuit'in de en iyi film dahil yedi dalda Oscar'a aday olduğunu hatırlatmakta fayda var.

Uçan at Secreteriat

Beyazperdede hikayesini izlediğimiz atlardan bir diğeri olan Secreteriat, Amerikan tarihinin en iyi ikinci safkanı kabul ediliyor. Time, Newsweek gibi seçkin dergilerin kapaklarını da süsleyen aygırın rekorları yaklaşık yarım asırdır kırılamıyor.

Babasının hastalığından sonra Meadow Harası'nın kontrolünü alan Penny Chenery, dört çocuklu bir ev kadınıydı. Kardeşleri atların satılmasını istese de o babasının hayalini gerçekleştirmek ve Kentucky Derby'sini kazanmak istiyordu. 1971'de Kanadalı antrenör Lucien Laurin'le anlaşması, bir destanın yazılmasına kapı açacaktı. 

• 2010 tarihli Randal Wallace imzasını taşıyan Secreteriat adlı filmde gösterilmese de, ikili ilk Kentucky zaferini 1972'de Riva Ridge'le kazanmıştı. 

1970'te dünyaya gelen Secreteriat, 1957'de Preakness zaferi elde eden Bold Ruler'ın oğluydu. Ona önce Big Red denmiş, sonra tüm dünyada ezberlenecek ismine kavuşmuştu. Sahibi Phipps Ailesi'yle Chenerylerin anlaşması uyarınca şampiyon, iki kısrakla çiftleşecek; yazı turayla tayların geleceği belli olacaktı. O gün atışı kazanan Ogden Phipps yanlış ata oynamıştı. Onun seçtiği the Bride yarış kazanamazken diğeri tarih yazacaktı...

^{Amerikan at yarışı tarihinin en iyi ikinci safkanı kabul edilen Secretariat, Time’a kapak olmuştu.}

İlk startını 1972’de alan Secretariat, o gün dereceye girememişti. Daha sonra jokeyi Ron Turcotte’la birlikte kanatlanan aygır üst üste birinciliklere imza atacak, iki yaşında ABD’de yılın atı seçilecekti. Tarihte yılın atı seçilen ilk iki yaş safkan da oydu. 

Emekli oluncaya kadar kariyerindeki 20 yarışın 16'sında finişi ilk gören şampiyon at, 1973'te Triple Crown yaparak döktürmüştü. Kentucky’de en yakın rakibine 2.5 boy fark atmış; 2 dakika altında koşarak rekor kırmıştı. Şampiyon, artık bir fenomendi. Belmont'ta gelecek birincilik, 25 senedir kazanılamayan Triple Crown unvanı demekti. En büyük rakibi Sham, onu geçebilecek miydi?

Startla birlikte uçmaya başlayan Secreteriat, 31 boy fark atarak tarih yazmış; 2 dakika 24 saniyelik derecesi akıllara durgunluk vermişti. Bu rekor, 2005'te ESPN  tarafından basketbol efsanesi Wilt Chamberlain'in 100 sayı attığı 1962'deki Philadelphia-New York maçından sonra spor tarihinin en iyi ikinci performansı seçilmişti. Listede insan olmayan tek varlık da oydu.

1989'da son nefesini veren şampiyonun kalbinin inceleyen veteriner, kalbinin normalin 2.5 katı büyüklüğünde olduğunu tespit etmişti. Pulu basılan, heykeli dikilen atın adına 2010'dan bu yana her sene Secreteriat Vox Populi Ödülü veriliyor; dünyanın birçok köşesindeki yarışseverlerin de katılımıyla yılın atı taçlandırılıyor.

Tarihin en iyisi Man o' War

Birinci Dünya Savaşı'nın hemen sonrasında pistlerde esen bir fırtınanın adıydı Man o' War. 21 yarışlık kariyerinde sadece bir kez geçilmiş, adı neredeyse bir ömür sonra kurulan heavy metal grubu Manowar'a ilham kaynağı olmuştu.

1917'de doğan tay, tek yenilgisini “şampiyonların mezarlığı” olarak anılacak Saratoga'da almıştı. 1920'de sahibi Samuel D. Riddle'ın Kentucky Derby'sine sokmadığı nam-ı diğer Big Red, böylece Triple Crown şansını ıskalamıştı. 

• Preakness'da kendisini geçebilen tek at olan Upset'i deviren kestane renkli aygır, Belmont'ta rakiplerine nal toplatıp 20 boy fark atmıştı. Son yarışında bir önceki senenin üçlü taç sahibi Sir Barton'la kapışan Man o' War, tarihin kaydedilen ilk koşusunda güle oynaya zafere ulaşmıştı. Yedi boy fark attığı düello, birkaç gün sonra sinemalardaydı.

1920'de The New York Times tarafından beyzbol efsanesi Babe Ruth'la beraber yılın sporcusu seçildiğinde yine tarih yazıyor; gazete tarafından süper at ilan ediliyordu. 

Man o' War, soyundan gelen oğlu War Admiral'le torunu Seabiscuit'in 1938'de Amerika'da hayatı durduran randevusunda hayattaydı. 1947'deki ölümüne kadar çiftlikte 1.5 milyon kadar insan onu ziyaret etmiş; kahramanlarını son bir kez görmek istemişti. Şampiyonunun cenaze töreni radyodan canlı yayımlanmıştı. 

Avustralya halk kahramanı Phar Lap

1926'da Yeni Zelanda'da doğan, Avustralya'da yetişen Phar Lap, 51 koşudan 37 birincilik çıkarmıştı. Sydney'de yaşayan, pek de başarılı bir at yetiştiricisi olmayan Harry Telford tarafından keşfedilmiş; Amerikalı David J. Davis tarafından satın alınmıştı. 

• Sahibi, hayvanı ilk gördüğünde gözlerine inanamamıştı. Uzun leylek bacaklıydı, garip bir yürüyüşü vardı. Para çöpe atılmış olmalıydı. Ama Telford ısrarcıydı; hiç para almadan atı çalıştıracaktı.

O “sırık bacaklı” kısa sürede şampiyona dönüşecek, ünü sınırları aşacaktı. Kimilerine göre mucizeydi, bazıları ona “kızıl terör” adını takmıştı. Phar Lap ülkesindeki önemli yarışlarda birincilikler kazandıktan sonra kıta değiştirmiş, Meksika'da Kuzey Amerika'nın en büyük ödüllü koşusunu rekor bir zamanla kazanmasını bilmişti. Her şey rüya gibiydi.

^{1926’da Yeni Zelanda’da doğan, Avustralya’da yetişen Phar Lap, 51 koşudan 37 birincilik çıkararak kıtanın yıldızı olmuştu.}

Elindeki altın yumurtlayan tavuğun farkındaki Davis, büyük ikramiyeli özel yarışları kovalıyordu. California'da özel bir çiftliğe yollanan Phar Lap'ten gelen haber bir anda şok etkisi yaratmıştı. 5 Nisan 1932'de ölen hayvanın yapılan otopside zehirlendiği ortaya çıkmıştı. Aradan geçen onca seneye rağmen bu konuda hâlâ kalem oynatılıyor, bazıları mafya tarafından öldürüldüğüne inanıyor.

Öte yandan Okyanusya Kıtası, medar-ı iftiharını asla unutmadı. Avustralya ve Yeni Zelanda'da bir ikona dönüşen atın pulu basıldı, heykeli dikildi. Uzun süredir Avustralya Millî Müzesi'nde kalbi sergilense de kimileri bunun ona ait olmadığını iddia ediyor. Simon Wincer tarafından çekilen 1983 tarihli film Phar Lap ise izleyenlerin gözlerini yaşartıyor.

Biricik Boldi

Halis Karataş'la özdeşleşen, Özdemir Atman'ın sahibi olduğu Bold Pilot, Türkiye'nin yetiştirdiği en iyi yarış atlarından biriydi. Yağmuru sevmez, ıslak zeminde sıradanlaşırdı. 30 defa start alan bu safkan, 21 birincilik, 4 ikincilik, 2 üçüncülük, 2 de dördüncülük almış; sadece bir kez tabela dışında kalmıştı. 11 yarışlık galibiyet serisi akıllara durgunluk vermiş, geriden gelip son düzlükte kazanmasıyla nam salmıştı. 

• 1996 yılının Gazi Koşusu'nda 2.26.22 ile kırdığı rekor hâlâ kırılamadı. O sene üçlü tacı takan nam-ı diğer Boldi, Enternasyonal Boğaziçi Koşusu'nda da Alman Galtee'yi geçmeyi başarmıştı.

O da bir yarış atından çok daha fazlasıydı. Start aldığında tüm bahisseverler onu tek geçerdi. Hemen hemen her yarışta starting box'a girerken nazlanan Bold Pilot için bir defasında tüm hipodrom susmuştu. 2013'te Gazi Koşusu öncesi Veliefendi'ye son kez ayak basıp jübile yapan şampiyonu binlerce yarışsever ayakta alkışlamıştı. 2015'te beklenen haber gelmiş, “garibanların sevgilisi” son nefesini vermişti. 

^{Halis Karataş, Gazi Koşusu’nda 2.26.22’lik dereceyle rekora imza attığı safkan “Bold Pilot”ın mezarının başında.}

Halis Kataraş ile Özdemir Atman'ın kızı Begüm'ün aşk hikayesinin de anlatıldığı Bizim İçin Şampiyon filminde oğlu Ganesh tarafından canlandırılan fenomenin adı akla gelince, kulaklarda o malum klişe çınlıyor: “En dış kulvardan Bold Pilot geliyor!” 

Hayatı tabaklarda sonlanan gariban Smart Latch’in öyküsü ise heykeli dikilen, filmleri çekilen bu örneklerin yanında gözleri dolduruyor.

^{*Bu yazının bazı bölümleri #tarih dergisinin Şubat 2019 tarihli 57. sayısında yayımlanmıştır.}