Bırakınız alışverişinizi yapsınlar, bırakınız birbirlerini yesinler: Ajan tabanlı ticaret neyi, nasıl değiştiriyor?

Lise ve üniversite yıllarım bir gözlükçü dükkanında geçti. İşe ilk başladığım yıllarda kalfa ve usta olmanın şartı belliydi: Gözlük camını çerçeveye uygun olarak kesmek ve monte ederken belli kriterlere (astigmat derecesi, odak noktası vb.) dikkat etmek. 

1990’lı yılların sonunda daha ben üniversitedeyken tam otomatik, yani bilgisayarlı makineler dükkanlara girmişti bile. Böylece gözlük camını çerçeveye göre kesmek bir ustalık kriteri olmaktan çıktı. Bir tarafa çerçeveyi, bir tarafa kesilmemiş camı koyuyordunuz; bilgisayar gözlük çerçevesini tarıyor ve camı bire bir kesip çıkarıyordu. 

• Ezcümle bırakın üretken yapay zekayı daha 2000’li yıllar başlamadan, üretken olmayan yapay zekaya bile yenilmiştim. El mecbur atölyeden çıkıp aynı dükkanın satış kısmına, yani tezgahtarlığa kaydım. Ara ara üniversitelere konuşma yapmak için gittiğimde, bu anıdan yola çıkarak pazarlama iletişimine dahil bildiğim şeylerin çoğunu, okuduğum üniversitede ya da reklam sektöründe değil, bir gözlükçü dükkanında, işimi bilgisayarlı makine kaptığı için mecburen kaydığım tezgahtarlıkta öğrendiğimi söylerim. 

Sonra bunun üzerine çevrimiçi alışveriş devrimi geldi ve tezgahtar da kısmen aradan çıktı. Ben o zamana kadar üniversiteyle birlikte gözlükçülükten de mezun olmuştum gerçi. 

Evet, yapay zeka bugün bir yazar olarak da işime göz dikmiş durumda ama konumuz alışveriş; dağılmayalım. Çünkü şimdi çevrimiçi alışverişin de bir adım ötesindeyiz. Yani bizim yerimize bir yapay zeka ajanının alışveriş yapması aşamasında. 

Şöyle düşünün: Aklınızda almak istediğiniz bir şey var, bir yapay zeka ajanını görevlendiriyorsunuz, o sizin yerinize bütün satış noktalarını tarıyor, en uygun ürünü nerede bulduysa oradan satın alıyor. Hatta rutin olarak aldığınız ürünlerde her seferinde talimat vermenize bile gerek yok. Ajanınız elinizdeki ürünün ne zaman biteceğini bildiği için kendiliğinden yeniden alıyor. 

Gelecekten söz etmiyorum. Bugün bu hizmeti veren platformlar var ve bir alışveriş deviyle bir yapay zeka kuruluşu bu yüzden davalık oldu. Davacı bildiğimiz Amazon. Davalı ise Perplexity AI. 

Amazon neden şimdi rahatsız oldu? 

Bu dava sıradan bir dava değil. İleride bir dönemin kapanışı ve yeni bir dönemin açılışı olarak kerteriz alınabilir. Bana kalırsa bu dönüşüm, yalnızca alışveriş deneyimini değil, reklamcılığı, veri egemenliğini, kullanıcı özerkliğini ve dijital ekonominin ahlaki zeminini de yeniden şekillendiriyor. 

Dava konusu özetle şu: Perplexity’nin “Comet” isimli yapay zeka tarayıcısı, kullanıcısı adına Amazon’a girip ürün seçiyor ve alışverişi otomatik olarak yapıyor. “Buy with pro” adı verilen bu özellik bir süredir devrede. İlk anda "Bu Amazon’u niye rahatsız etsin ki, satışı yapmış işte" diyebilirsiniz ama aslında bu satış, Amazon’un tüm iş modelinin altına dinamit koyan bir satış.

Dikkat ekonomisinden niyet ekonomisine

Çünkü nihayetinde Amazon veya benzer çaptaki e-ticaret siteleri, platformlarını devasa birer reklam panosu hâline getirmiş durumda. Markalar, aslında birer pazaryeri olan bu platformlarda öne çıkmak için, yani iyi yerden tezgah kapmak için milyarlarca dolar para ödüyor. Bu dikkat ekonomisinin bir kuralı. 

Öte yandan: Ajan tabanlı ticaretle birlikte dikkat ekonomisi niyet ekonomisine dönüşüyor. Bu da şu anlama geliyor: Bir yapay zeka ajanı sizin yerinize alışveriş yaparken reklamları görmez, kim öne çıkarılmış, kim geride önemsemez. O sadece veriye; yani fiyat, özellikler ve stok durumuna odaklanır. İşte bu durum, Amazon’un yıllık 50 milyar doları aşan reklam gelirini buharlaştırabilir.

Amazon’un iddiaları 

Amazon tabii ki davasını “Reklam gelirim buharlaşacak” gibi bir endişeye dayandırmıyor. Onlar bunun bir "bilgisayar dolandırıcılığı" olduğunu savunuyor. Perplexity’nin botlarının Amazon’a girerken kendilerini yanıltıcı bir şekilde gerçek insan gibi tanıtarak bot engelleme sistemlerini aştığını, böylece Amazon’un hizmet şartlarını ihlal ettiğini iddia ediyor. 

Amazon’a göre bu durum müşteri verilerinin güvenliğini de tehdit ediyor. Dahası yine Amazon’a göre söz konusu botlar, bu engelleme sistemlerini aşarken alışveriş deneyimini bozuyor, müşterilere yanlış ve eksik bilgi verilmesini sağlıyor. Çünkü bu ajanlar, Amazon’un dinamik fiyatlandırma ve teslimat seçeneklerini doğru işleyemiyor. İddiaların özeti bu. 

Perplexity’nin savunusu

Perplexity, hâliyle bu suçlamaları reddediyor. Amazon’un tutumunu “zorbalık” olarak nitelendirdikleri bir blog yazısıyla da bunu açıkladılar. Şirket, "Zorbalık İnovasyon Değildir" başlıklı blog yazısında, geliştirdikleri teknolojinin kullanıcıların dijital haklarını genişlettiğini savunuyor. 

Perplexity'nin savunma stratejisi, "kullanıcı temsiliyeti" (user agency) kavramı üzerine kurulu. Buna göre bir kullanıcı, bir ajanı kendi adına işlem yapması için yetkilendirdiğinde o ajan, kullanıcının dijital bir uzantısıdır ve kullanıcının manuel olarak yapabileceği her işlemi yapma hakkına sahiptir.

Davayla ilgili tartışmalar 

Bu davadan nasıl bir karar çıkacağıyla ilgili çeşitli tartışmalar var. Daha önce hiQ Labs ile LinkedIn arasındaki bir davada kamuya açık verilerin otomatik araçlarla toplanmasının bir suç teşkil etmediğine hükmedilmiş ve herkese açık verilerin toplanışının engellenmesinin bilgiye erişim özgürlüğüne aykırı olabileceği belirtilmişti. 

Bu emsal üzerinden bakınca Perplexity daha şanslı görünüyor ama Amazon’un iddiaları daha derin. Amazon, bir ajanın sadece veriyi görüntülemesi ile kullanıcının hesabına girip bir ürün satın almasının farklı şeyler olduğunu iddia ediyor. 

Şunu da bilmekte fayda var: Amazon bu işi sakıncalı bulurken Rufus adını verdiği kendi yapay zeka ajanını da geliştirdi. Yani aynı hizmeti kapalı devre olarak sunarak devasa veri setini kullanıcılar için bir yapay zeka satış asistanına dönüştürüyor. Anlayacağınız asıl dert, bunu başkalarının yapmaya çalışması ve müşteriyi başka bir siteye yönlendirmesi ihtimali.

Tüm bunlar tüketicinin yararına mı? 

Peki tüketici ya da internet jargonuyla son kullanıcı bu resmin neresinde? Bir kere kullanıcıların alışveriş gibi hassas bir görevi bir yapay zeka ajanına devretmesi, baştan bir mahremiyet riski yaratıyor zaten. Evet, işimiz epey kolaylaşıyor belki ama aldığımız risk buna değecek mi? 

Amazon’un ihtarnamesinde ayrıntılarıyla belirttiği veri güvenliği endişeleri, kendileri açısından rekabetçi bir hamle olsa da tamamen temelsiz değil. Nihayetinde ajanların “tarafsız” olduğu ve kullanıcı için en iyi seçeneği tercih edeceği vaadi sorgulamaya açık. Nitekim yapay zeka modelleri eğitildikleri verilerin önyargılarını taşıyabilir. 

Ayrıca Perplexity’nin Shopify ile ticari anlaşması gibi anlaşmalar tüketicilerin güvenini suistimale açık hâle gelebilir. Kullanıcı “Bana şu şu özelliklere sahip en iyi telefonu bul ve satın al” dediğinde, ajanın kriterleri yeterince şeffaf değilse bu bir tavsiye değil kandırmacaya dönüşebilir. Diğer taraftan Amazon’un e-ticaret üzerindeki etkisi ve satıcılara dayattığı koşullar da ayrı bir tartışma konusu.

Ne yani, alışveriş gündelik hayatımızdan çıkacak mı? 

Buradan sonrası karanlık. Bu benim öngörüm değil zira geleceğe yönelik tahminlerde “karanlık ticaret” (dark commerce) diye bir dönemden söz ediliyor. Bu senaryoda web trafiğinin büyük kısmı insanlar tarafından birbiriyle iletişim kuran ajanlardan oluşacak. 

• Böyle bir dünyada, insanlar için geliştirilen arayüzlerin çok da önemi kalmayacak. Onun yerine optimize edilmiş veri akışları ve bildiğimiz API’lar ticaretin ana yolu olacak. 

Daha da ileri aşamalarda her tüketicinin bir dijital ikizi olması bekleniyor. Bu dijital ikizlerimiz bize dair her şeyi bilecek. Beden ölçülerimiz, stil tercihlerimiz, bütçe durumumuz, etik değerlerimiz, artık aklınıza ne gelirse… 

İşte bu verilerle donatılmış ajanlarımız bizim yerimize çıkıp alışveriş yapabilecekmiş. Açıkçası bu kadarının biraz abartılı olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu projeksiyonlar, insanın alışveriş yaparken yaşadığı deneyimi ve hazzı biraz es geçiyor. 

Alışveriş önemli bir kısmımız için külfetten ziyade keyif anlamına geliyor. Hiçbir zaman tamamen ajanlara devredilmesini beklemiyorum o yüzden. Elbette bir kısmı devredilecektir ve bu kadarı bile bu e-ticaret devlerini sarsmaya yetebilir. 

Bırakmayınız yapmasınlar, aman ha geçmesinler

Adam Smith’in “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” (laissez faire, laissez passer) ilkesini duymuşsunuzdur. Liberal kapitalizmin amentüsü olarak bilinir.  Bu ilkeye göre, üretim faktörlerinin bir kesimden diğerine serbestçe geçebilmesi gereklidir ve bu geçişi sağlayan en önemli etken de fiyattır. Devletin ekonomik hayata müdahale etmemesi esas alınır. 

Şimdi kapitalizmin bu ileri aşamasında, adeta birer mega devlet hâline gelmiş Amazon gibi büyük kapitalistlerin diğerlerine karşı, “Bırakmayınız yapmasınlar, aman ha geçmesinler” diye duvar örmeye çalışması, bir yandan da ironik bir gelişme. 

Amazon-Perplexity çatışması, klasik platform düzeninin çözülmeye başladığına dair güçlü bir gösterge bu yüzden. Bu çözülme, özgürleşme potansiyeli kadar yeni bir tahakküm biçimi üretme riskini de barındırıyor. Nihayetinde filler tepişiyor. Ancak çimenlerin de ezilmekten başka bir seçeneği olmalı. 

Burada kritik bir soru aklıma geliyor: Kullanıcılar, birer dijital yurttaş mı yoksa sadece optimize edilecek birer davranış kümesi mi? Veri mahremiyeti, algoritmik önyargı, temsil hakkı ve karar şeffaflığı gibi kavramlar, bu sorudan çıkan temel siyasi dinamiklerimiz. 

Alışveriş artık bir tercih değil, yetki devri olacaksa bu yetkiyi kime, hangi şartlarda devrettiğimizi iyi bilmemiz gerekiyor. Çünkü bu basit bir yetki devrinin ötesinde yeni bir ideolojinin de inşası gibi görünüyor.