Dikkat tekelleri ile platform savaşları arasında: Sinema varlığını sürdürebilecek mi?

Geçen hafta sinemanın kolektif bir ritüel olarak doğduğu şehirde, Paris'te, kalabalık bir metro peronunda bekleyen birinin telefonundan bir filmi bitirdiğine tanık oldum. Aynı akşam baktığımda bir sinema bileti yemekten daha pahalıydı. 

• Bu iki sahne, uzun zamandır sinema dünyasında dolaşan ama artık kaçınılmaz biçimde yükselen bir soruyu somutlaştırıyordu: Sinema varlığını sürdürebilecek mi? 

Pandemi sonrası yaşanan kitlesel teknolojik ve sosyal dönüşüm, hayatın neredeyse tüm alanlarını kökten değiştirdi aslında. Bazı meslekler yok oldu, yerlerine yenileri ortaya çıktı, tüm alışkanlıklarımız dönüştü. Sosyal medya artık yalnızca bir paylaşım alanı değil, yaşamlarımızı sürdürdüğümüz yer hâline geldi. Kim bilir, belki de bugün yaşadıklarımız, gelecekte zihnimize yerleştirilecek çiplerin kültürel bir prototipi bile olabilir.

Bu süreçten sinema da kaçınılmaz olarak nasibini aldı. Bir salonda, telefonlarımızdan uzakta, başkalarıyla birlikte film izleme deneyimi alışkanlık olmaktan çıkarken hikaye anlatıcılığı ve deneyim tasarımı da hayatın her alanına yayıldı. 

Öte yandan bu yayılma, beraberinde derinleşmeyi değil, yüzeyselleşmeyi getirdi. Film izleme deneyimi önce streaming platformlarına, oradan da telefonlarımızın dikey evrenine taşındı. Anlatılar dikkat dağıtıcılarla çevrili 1 dakikalık ya da 15 saniyelik fragmanlara sıkıştı. Hikayeler artık her yerdeydi ama hiçbir yere de tam olarak yerleşemiyordu.

Tüm bu dönüşümün ortasında, sinemanın geleceği de doğal olarak spekülasyon konusu hâline geldi.

Platform etkisi ve dikkat tekelleri

Bu yeni düzende sinematik anlatıyı değerlendirmek için temel alınan kıstaslar da değişmeye başladı. Platformlar için belirleyici olan artık düşünsel derinlik, anlam ya da alınan estetik riskler değil, algoritma verilerinin sonuçları.

Bu aşamalı dönüşüm sürecinin kaçınılmaz sonucu ise giderek tembelleştirilen bir seyirci. Zira veriler basit içeriklerin rağbet gördüğünü gösterdikçe "karmaşık olmamak" bir prodüksiyon şartına dönüştü. Platformlar filmleri tekdüzeleştirdikçe algımız daha da yüzeyselleşti. Veriler algımızın yüzeyselleştiğini gösterdikçe platformlar daha da basit içeriklere yöneldi. Kendi kendini tüketen, sektörel bir sorun olmaktan çıkıp varoluşsal bir boyuta ulaşan bir kısırdöngüden söz ediyoruz.

Netflix’in Warner Bros’u satın almak istemesi, Paramount'un agresif bir karşı teklifle gelmesiyle ilgili haberlere de bu objektiften bakmak gerek. Haber manşetlerinde bu satınalma, bir güç gösterisi olarak ele alınsa da aslında arka planda konuştuğumuz iki şirket arasındaki rekabet değil, dikkatlerimiz için verilen bir panik savaşı. 

Zira bu şirketler artık film üreticisi değil, riskleri elimine etmeye çalışan dikkat tekelleri. Satın alınan ise vizyon değil, arşivler, IP'ler ve tekrar edilebilir formüller. Bir sektörde herkes birleşmeye çalışıyorsa bu, büyümeden çok korkunun işaretidir. 

Peki bir yandan ekonomik krizle birlikte gündelik hayat daralır, sinemaya gitmek bir alışkanlıktan lükse dönüşürken, öte yandan dikkatimiz parçalanırken sinemayı, bildiğimiz “geleneksel” hâliyle sinemayı ayakta tutacak olan ne olabilir?

Sinematik deneyimin kökleri 

Bu sorunun yanıtını belki sinemanın tarihinde aramak gerekir. Her ne kadar yaklaşık 150 yıllık bir sanat olarak tanımlansa da sinematik deneyimin kökeninde yatan hikaye anlatıcılığı aslında insanlık tarihi kadar eski. Karanlık bir gökyüzüne bakıp yıldız kümelerinden hikayeler üreten insanların varlığı, bugün sinemayla ilgili umutsuzluğa kapıldığımızda da bize yol gösteriyor.

Mağara resimlerinden tapınaklara, Antik Yunan tiyatrosunun erken dönem teknolojilerinden illüzyon tekniklerine, sinema bir anda ortaya çıkmış bir mecra değil, yüzyıllara yayılan gelişmelerin son halkası. Lumière Kardeşler'den bozuk parayla izlenen tek kişilik gösterimlere, 1920’lerdeki ilk üç boyut denemelerinden fantasmagoria geleneğinin uzantısı koku ve duyulara hitap eden deneyimlere uzanan bir tarih var önümüzde.

• Yani bugün “yeni” olarak adlandırılan pek çok teknoloji aslında yeni değil, güncellenip farklı biçimlerde yeniden pazarlanan eskinin bir tekrarı. Dolayısıyla sinema için zaten mutlak bir “geleneksel yapı”dan söz etmek neredeyse imkansız. 

Öte yandan film izleme deneyiminin hâlâ son derece işlevsel olmasının da bir nedeni var. Sinema yalnızca görsel ve işitsel bir mecra değil, aynı zamanda zihinsel bir sanat. Karanlık ve kolektif bir alanda deneyimlenen filmin üçüncü bileşeni, seyircinin zihninde boşlukları doldurma süreci. Bu da bir tür zihinsel kurgu ve yalnızca filmin yapım aşamasında değil, izleme anında da devam ediyor.

Küçük ekranlardan dikkatimizi talep etmeksizin izlenen, giderek basitleşen içeriklerin sinema salonunda film izleme deneyiminin boşluğunu dolduramayacak olmasının nedeni, tam da bu zihinsel emek alanını koruması.

Bu zihinsel süreç için büyük ekranlar, ses sistemi ve kolektif deneyim de önemli olmakla birlikte anlatısal risk ve düşünsel yoğunluk olmadan bu alanı korumak mümkün değil. Bunun örneğini, deneyim tasarımı ve “immersive” alanlarda da görüyoruz. İçerik ve derinlik sunamadıkları, sinemanın düşünsel boşluk açma kapasitesini taklit edemedikleri sürece kısa ömürlü bir moda olmaktan öteye geçemiyorlar. Seyircinin istediği—kabul edelim ya da etmeyelim—hâlâ içerik.

Dolayısıyla yapay zekanın ve algoritmaların etkilerini endişeyle takip ettiğimiz bu dönemde sinemanın geleceğini tartışırken nihayetinde teknolojinin değil, onunla ne anlattığımızın belirleyici olacağını da hatırlamak gerek belki. Ve burada asıl soru işaretleri sinemadan çok platformların geleceği etrafında yoğunlaşıyor.

Sıkılmaktan sıkılma ihtimali

Ortak dikkatin kaybolduğu, tüketimin en önemli parametre olarak sunulduğu bu dijital akış çağında bile bu eşiği aşma ihtimali sürüyor. Çünkü sıkılan bir tüketici yaratılırken sıkılmaktan sıkılma ihtimali pek hesaba katılmıyor.

• Sonuç olarak mecrası değişse de hikaye anlatımı hep vardı, hep de var olacak. Eşiği aştığımız noktada ise onu ne kadar basit olduğu değil, yoğunluğu, anlamı ve aldığı riskler ayakta tutacak.

Sinema ise ölmedi. Ama bir bedel ödüyor: Süreklilik derinliğin, hız duraklamanın, konfor riskin yerini alsa da bu bir son değil. Bu, sinemanın karşılaştığı ilk kriz de değil. Her tarihsel kırılmada olduğu gibi bugün de mesele format, teknoloji ve mecra değil; zaman, emek ve cesaret.

Zira algoritmalar izleyiciyi metrikler üzerinden tanımlamaya çalışırken sinema hâlâ izleyicinin içinde açılan boşluklara güveniyor. Ve tam da bu yüzden hâlâ rahatsız edici, hâlâ yavaş, hâlâ dirençli. Karanlık bir salonda, telefonun sustuğu bir anda, bir görüntünün seyirciden sabır ve mevcudiyet talep ettiği o eşik henüz kapanmadı. Belki seyreldi, belki pahalılaştı, belki kenara itildi; ama yok olmadı.

• Yok olmaz da çünkü sinema yalnızca izlenen bir şey değil; izleyeni dönüştüren, film bittikten sonra da zihinde süren bir deneyim. Bugün ise küçülen sinema değil, hayatın ta kendisi. 

Sinema hâlâ daha fazlasını isteyenlere sesleniyor: Hızdan yorulanlara, basitlikten sıkılanlara, dikkatini geri almak isteyenlere... Ve belki de tam bu yüzden, bu çağda bir kitle sanatı olmaktan çıkıp yeniden bir eşik sanatına dönüşüyor: Herkes için değil ama vazgeçemeyenler için.