Dünya Kupası’na doğru: Kupalar tarihinde bir dönüm noktası

ABD, Brezilya ve Fas’ın önünde 1994 Dünya Kupası’na ev sahipliği yapma hakkını kazandığında içeride ve dışarıda tartışmalar büyüktü. 1974’te koltuğa “Ben futbol adı verilen bu ürünü pazarlamaya geldim” diyerek oturan dönemin FIFA Başkanı Joao Havelange’ın iktidarı süresince futbolu devasa Amerikan pazarına açmak için Dünya Kupası’nı kullanma fikri hep aklındaydı ve bu mantıklıydı da. 

Ancak Henry Kissinger’ın öncülüğündeki siyasi elit ve spor yatırımcıları ne kadar Havelange’la hemfikir olsa da Amerikan kamuoyunu ikna etmek kolay değildi. USA Today yazarı Tom Weir’ın “Futboldan nefret etmek annelerin elmalı turtasından, pikap sürmekten ya da cumartesi öğleden sonralarını elde kumandayla zap yaparak geçirmekten bile daha Amerikalı bir şeydir” cümlesi bu mesafeyi kusursuz şekilde özetliyor. 

Ama demişler ya “Vakti gelmiş bir fikir kadar güçlü hiçbir şey yoktur.” Çağımızda o vaktin geldiğini belirleyen şey, söz konusu fikrin ne kadar para kazandıracağıysa FIFA ve Kissinger kesinlikle haklıydı. Nitekim, FIFA’nın “profesyonel lig kurulmalı” şartıyla 1993’te oluşturulan ve yola 1996’da çıkan MLS, bugün dünyanın en iyi 10. ligi olma yolunda hızla ilerliyor. Dolayısıyla 1994’teki belirsizlikten, mesafeden hatta antipatiden bugün tarihin “en büyük” Dünya Kupası’na doğru geldiysek FIFA’nın planının “başarılı” olduğunu söylemek lazım. 

• Yine 1994 öncesi George Vecsey, New York Times’ta "ABD, futboldaki herhangi bir mahareti nedeniyle değil, burada dönecek büyük para yüzünden seçildi. Ülkemiz adeta dev bir stadyum, otel ve televizyon stüdyosu olarak kiralandı” demişti ve haklıydı. 

Ama artık ABD’nin elitleriyle FIFA’nın elitleri arasında daha simbiyotik bir ilişki var. Bu yüzden tarihin en tartışmalı, kapsamlı ve yoğun Dünya Kupası’na üç gün kala bu turnuvanın çağının bir epitomu, siyaset sahnesinin ve sosyal medyanın süper starı ve elbette küresel bir imparatorluğun lideri olarak Donald Trump’la özdeşleşmiş olması da şaşırtıcı değil. Bu paralelliğin çoğunlukla olumsuz tınılarının olduğu kesin ama buna dair ayrıntıları Alp Ulagay’ın yazısından okuyabilirsiniz ya biz, bizi bekleyen temaşaya odaklanalım.

• Kitap önerisi: Weir ve Vecsey’den yaptığım alıntıları Jonathan Wilson’ın bence bu yılın en iyi Dünya Kupası kitabı olan The Power and the Glory'den aktardım. Bu vesileyle kitabı da tavsiye etmiş olayım. Türkçeye de çevrilecektir diye umuyorum.

Maraton gibi turnuva

Her şeyden önce 2026 Dünya Kupası, kupalar tarihinde bir dönüm noktasını teşkil ediyor. Nasıl ki FIFA’nın bundan önceki “turnuvayı genişletme” hamleleri, teknolojik yenilikler ve futbol ekonomisinin büyüme dönemlerine denk geldiyse bugün de aynı şey söz konusu.

Futbolun ve medyanın etki alanının en geniş olduğu dönemde, turnuva 32 takımdan 48’e, maç sayısı 64’ten 104’e yükseltildi. Şampiyona tam 39 gün sürecek ve böylece futbolun yeni normu hâline gelen bitimsiz takvim, yoğunluk rekorunu kırmış olacak. Elbette bu, sakatlık riskinin dikkatli bir şekilde yönetilmesini elzem hâle getiriyor. 

• Eskiden Dünya Kupası’nın her maçı tarihîydi, rotasyon çoğunlukla akla dahi gelmezdi ama artık hem gruptan çıkmanın kolaylaşmış olması hem de özellikle şampiyonluk adayları için rahat fikstür sayısının artmış olması özellikle ilk iki haftada rölantide geçirilen dakika sayısını yükseltecektir.

Turnuvanın yaşadığı genişleme aslında “Dünya Kupası” isminin de getirdiği bir paradoks. Turnuva, gerçekten “dünya”yı kapsamalı elbette ama FIFA tarih boyunca bu genişlemeleri mali çıkarlarıyla örtüştürmeye özen gösterdi. 1966’daki Afrika boykotunu takip eden o ilk adımdan (Zaire) bugüne dünya futbolunun patronunun kapsayıcılığı hep hesapçı oldu, bu da söz konusu adımların sorgulanmasını beraberinde getirdi. Bu fikstür yoğunluğunun, artan maç sayısının acısının mutlaka çıkacağını ve hesabı ödeyenler arasında sürmenaja sürüklenen seyircilerin de olacağını not düşeyim.

Türkiye’nin üçüncü macerası

İki ülkenin beraber düzenlediği ilk dünya kupası 2002 Güney Kore-Japonya’da üçüncü olan Türkiye, üç ülkenin ev sahipliği yaptığı ilk turnuvada benzer bir başarı elde edebilir mi? Kadroda Uğurcan Çakır, Ferdi Kadıoğlu, Hakan Çalhanoğlu, Orkun Kökçü, Arda Güler ve Kenan Yıldız gibi saha içi rollerinde dünyanın elit seviyesinde yer alan oyuncuları olan bir ekipten bahsediyoruz. 

Ama yola yarı final gibi kısmen şansa da bağlı olan bir hedefle çıkmaya gerek yok. Bugünkü takımın da çok önemli oyuncuları var ama 2002’deki kadro bariz zaafı olmayan, komple bir takımdı. Bugün ise sahip olduğu tüm yeteneklere rağmen futbolun belki de en önemli rolünden yani bir golcüden yoksun bir takım var. Üstelik en önemli yıldızları Arda Güler ve Kenan Yıldız henüz 21 yaşında. A millîlerin önü açık ve bu turnuvada elde edilecek her türlü tecrübe önemli. Ancak maç maç, tur tur ilerlemekte; fazla uçmamakta fayda var.

Türkiye, D Grubu’nda ABD, Paraguay ve Avustralya ile karşılaşacak. Grupta turnuvanın favorileri arasında yer alan bir “dev” yok. Dolayısıyla güç farkı da dramatik boyutlarda değil. Mauricio Pochettino’nun çalıştırdığı ABD ev sahibi avantajına, kaliteli hücumculara ve atletizme sahip. Ancak savunmada ciddi zaafları var. Paraguay, savunma sertliği ve geçiş oyunuyla Avustralya ise fiziksel mücadelesi ve duran toplarıyla küçümsenmemesi gereken rakipler. Yine de Türkiye’nin gruptan en kötü 2. olarak çıkmasını beklemek abartı olmayacaktır.

'Zirve' İspanya’nın handikapları

Las Vegas’a göre son Avrupa şampiyonu İspanya ve son Dünya Kupası finalisti Fransa turnuvanın esas favorileri. EURO 2024’te futbolun zirvesine ulaştığını kanıtlayan İspanya, Dünya Kupası elemelerini de güçlü geçirdi ama son aylarda sakatlıklar takımın form durumu hakkında soru işaretleri doğmasına yol açtı. Özellikle hücumun kanatlarında Lamine Yamal ve Nico Williams’ın sağlık ve form durumları belirleyici olacak. EURO 2024’e bu isimlerle birlikte damga vuran Rodri de henüz kendisini bulabilmiş değil. Bunlara stoper hattının özellikle diğer güçlü rakiplere kıyasla daha mütevazı kalması eklenince İspanya’nın doğal oyun gücünün yeterli olmayabileceğini düşünenlerin sayısı artıyor.

21. yüzyılın en başarılı Dünya Kupası takımlarından Fransa bir kez daha hem tekniği hem gücü ve atletizmi birleştiren, kağıt üzerinde kusursuz bir kadroyla turnuvaya geliyor. Dünya Kupası tarihinin en golcü oyuncusu olması için 5 gole ihtiyacı olan 27 yaşındaki Kylian Mbappe, kötü geçen Real Madrid sezonu ve onsuz PSG’nin uçuşa geçmesi sebebiyle Dünya Kupası’nı eleştirileri dindirmek için bir fırsat olarak görüyordur.

• Ayrıca: Bu takımları, Fransa gibi çok yönlü ve atletik açıdan güçlü bir kadroya sahip olan İngiltere takip ediyor. İngilizlerin önemli avantajlarından biri Alman teknik direktör Thomas Tuchel’in turnuva ve büyük maç oynama becerisi olacak.

Savaşın gölgesi

2026 Dünya Kupası, her şeyden önce ABD ve Trump’ın politik hamleleriyle hatırlanacak ve bu hamlelerin başında da katılımcı ülkelerden İran’a açılan savaş geliyor. Bundan sadece üç buçuk ay önce ülkenin dinî lideri Ayetullah Ali Hamaney, ABD-İsrail ortak yapımı bir savaşla öldürüldü. Ve bu yönüyle turnuva şimdiden tarihe geçti. Daha önce hiç ev sahibinin, misafir ülke lideriyle birlikte aralarında sayısız sivilin de olduğu binlerce kişiyi öldürdüğü bir turnuvaya tanıklık etmemiştik. 

Savaşın daha sıcak seyrettiği dönemde turnuvayı boykot edeceğini açıklayan İran, Trump’a birkaç ay önce “Barış Ödülü” veren FIFA’nın arabuluculuğuyla ABD’ye gitmeyi kabul etti. Ama bu kez de Trump yönetiminin vize kısıtlamalarıyla uğraşmak zorunda kaldılar. İranlı yetkililer heyetten 15 kişiye vize çıkmadığı bilgisini verdi. Asya ülkesi maçlarını ABD’de oynayıp yatağa Meksika otelinde girmek gibi bir garabete de mecbur bırakıldı.

ABD’de devam eden ve Dünya Kupası sürecinde kıvılcımlarını artırması beklenen ICE protestolarının nasıl seyredeceği de merak konusu. Dünya Kupası gibi uluslararası mega organizasyonlar, hükümetler için “şok doktrini” uygulamanın meşrulaştırıcısı görevi görürler. Olası kitlesel protestolarda Trump güçlerinin şiddetin dozunu artırması muhtemel.

• Bir adım sonrası: Turnuvanın açılış maçı 11 Haziran Perşembe günü TSİ 11.00’de ev sahiplerinden Meksika ile turnuvaya gelirken vize krizi yaşayan ülkelerden Güney Afrika arasında oynanacak. Türkiye’nin ilk maçı 14 Haziran Pazar günü sabah 07.00’de.

Rakamlar rotayı gösteriyor

FIFA Başkanı Gianni Infantino, 2026 Dünya Kupası’nı “insanlığın gördüğü en büyük etkinlik” olarak tanımlamakta haksız değil çünkü 2024 Paris Yaz Olimpiyat Oyunları’nın 5.2 milyar dolarlık bir gelir ürettiği yerde FIFA, 13 milyar doları cebine koymaya hazırlanıyor ve bunun 11.67 milyar dolarının yeniden futbola yatırılacağını taahhüt ediyor. 

• Matt Hughes’un yaptığı karşılaştırmaya göre 2010’a kadar Olimpiyat Oyunları’ndan daha az gelir yaratan Dünya Kupası, artık bu tabloyu tersine çevirdi. 2018 Rusya, 2022 Katar ve 2026 ABD-Meksika-Kanada sonrası FIFA’nın 2026-2030 bütçesini 14 milyar dolara yükseltmesi bekleniyor. Bu artışta 2.8 milyar dolarlık sponsorluk gelirleri de, 4.3 milyar dolarlık yayın gelirleri de, 3 milyar dolarlık bilet ve konaklama gelirleri de önemli rol oynuyor. 

Netice itibarıyla FIFA’nın bu yoldan, yani 48 takımlı mega kupa formatından dönmeyeceği kesin. 2030’da yani Dünya Kupası tarihinin 100. yılında bizi Fas, İspanya ve Portekiz’le birlikte Uruguay, Paraguay ve Arjantin’in de birer maça ev sahipliği yapacağı ilginç bir format bekliyor. 2034’te ise FIFA bizi bu kez, “dev bir stadyum, otel ve televizyon stüdyosu olarak” Suudi Arabistan’a götürecek.