Engelli teknolojisi engelleri

WeWalk görme engelli insanlar için akıllı baston üreterek kullanıcılarının hareketliliğini artırmayı ve onları hayata daha fazla dahil etmeyi vizyon edinmiş yerli bir girişim. Günlük hayatımda bu ekiple çalışan şanslı bir kimseyim. Yeni bir ürün fikrimiz için bir araştırma yaparken bilim insanlarının yeni gen terapisiyle hiç görmeyen bir insanın görüşünü kısmen iyileştirdiği haberine denk geldim. Optogenetik adı verilen bir teknik kullanarak araştırmacılar, görme engelli bir insanın retinasına ışığa duyarlı proteinler ekleyerek ona nesnelerin bulanık bir görünümünü sağlamayı başarmış. Nature Medicine dergisindeki rapora göre de bu, tedavinin başarılı bir şekilde uygulanabilirliğini anlatmak için yayımlanan ilk çalışma özelliğini taşıyormuş.

Bilim insanları, engelleri genler yardımıyla düzeltebilmek için çalışırken tüm dünyada sayısı 1 milyarın üzerinde tahmin edilen engelliler için çalışan başka bir grup insandan bahsediyoruz bugün: Girişimcilerden.

Hayatları kolay değil

Erick Ponce, Kuzey Ekvador'da bir devlet departmanında çalışıyor. 26 yaşındaki Ponce sağır. Bu, çocukluğundan beri sahip olduğu bir engel. İş yerinde ya da süpermarket gibi kamusal alanlarda akıcı bir şekilde iletişim kurabilmek onun için oldukça zor.

Ponce 2017'de Ekvador merkezli bir girişim olan Talov tarafından geliştirilen SpeakLiz isimli bir mobil uygulamanın ilk kullanıcılarından biri oldu. Yazılı metni sese dönüştüren, konuşulan kelimeleri yazıya döken ve sağır veya işitme güçlüğü çeken bir insana ambulans, motosiklet, müzik veya ağlayan bebek gibi seslerin uyarısını sağlayan bir uygulama SpeakLiz.

SpeakLiz'i kullanmaya başladığından beri, Ponce’nin iş arkadaşları ve ailesi onunla daha kolay iletişim kurmaya başladı. Babası, uygulamanın geliştiricilerine "20 yıl sonra oğlunuzla konuşmanın nasıl bir his olduğunu hayal edemezsiniz" bile dedi. 

Şimdi Talov ekibinin bir parçası olan Ponce, piyasaya çıkmadan önce daha iyi hâle getirmek için yeni ürünlerin geliştirilmesine katkı sağlıyor.

Talov girişimi faturalarını ödeyebilmek ve sürdürülebilir bir iş modeli oluşturabilmek için ise iOS ve Android platformlarında iki ürünü için de abonelik uygulamaları başlattı: 2017'de işitme engelliler için geliştirilen SpeakLiz ve 2019'da görme engelliler için geliştirdikleri Vision. 

SpeakLiz ve Vision, birçok açıdan oldukça başarılı. Yazılımları 81 ülkede 7 binden fazla kişi tarafından kullanılıyor ve 35 dilde mevcut. Kurucular, MIT Technology Review ve History Channel tarafından düzenlenen bir yarışmadan ödül kazandı. Talov, 2019'da Latin Amerika'daki en yenilikçi 100 girişim arasında gösterildi.

Ancak şirket hayatta kalabilmek için mücadele ediyor. Yatırımcılar destek ya da ortak olmak için Talov'un kapısını çalmıyor. Kurucular uygulamaları sürdürebilmek için harcamaları çoğunlukla kendi ceplerinden karşılıyor ve şu anda ekibin geliştirmeye devam edebilmek için neredeyse hiç fonu yok.

Yatırım alamayan girişimler

Son birkaç yılda engelli insanlar için teknolojide ve yenilikte önemli ilerlemeler görülmesine rağmen uzmanlar bu pazarın değerinin az olduğunu söylüyor. Ekvador'dan Hindistan'a kadar gelişmekte olan ülkelerde diğer alanlardaki girişim kurucularının ve yenilikçilerin artan varlığı heyecan veriyor olsa da, Talov gibi, müşterilerinin hayatında bir etki yaratan şirketler için klasik Silikon Vadisi seviyesinde başarı yakalamak kolay değil.

Yardımcı teknoloji (AT), bir kişinin yaşamını ve bağımsızlığını iyileştirmeye yardımcı olan ürün ve hizmetler için kullanılan genel bir terim. Endüstri; tekerlekli sandalyeler, işitme cihazları, protezler gibi ürünlerin geliştirilmesini ve üretiminden, telefonlarda ve bilgisayarlarda sohbet robotları ve yapay zekâ arayüzlerine kadar giderek artan teknoloji tabanlı çözümleri kapsıyor.

Aslında bu teknolojilerin hedef kitlesi büyük. Bir milyardan fazla insanın engelli olduğu tahmin ediliyor ve bu insanların %80'i gelişmekte olan ülkelerde yaşıyor, aynı zamanda bu onları dünyanın en büyük azınlığı yapıyor. Bu azınlık her geçen gün büyüme potansiyeli taşıyor çünkü engellilik herhangi bir zamanda herhangi bir kişinin başına gelebilecek bir şey.

Ancak sunulan çözümler talebin gerisinde kalıyor. Dünya Sağlık Örgütü, 2030 yılına kadar iki milyardan fazla insanın en az bir yardımcı ürüne ihtiyaç duyacağını ancak bugün ihtiyacı olan her 10 kişiden yalnızca birinin yardımcı teknolojiye erişebileceğini tahmin ediyor. ABD dışında yaşayan birçok kişi için yüksek maliyetler, yetersiz altyapı ve resmî politikaların eksikliği erişimin önündeki kalıcı engellerden olmaya devam ediyor.

Engelli topluluğu için teknoloji tasarlarken kazanç elde etmenin zor olmasına rağmen Talov ekibi de inatla hayatta kalmaya devam ediyor. En son uygulamaları olan Vision, bir cep telefonu kamerasından alınan gerçek zamanlı çekim veya fotoğrafları telefonun hoparlöründen oynatılan kelimelere dönüştürmek için yapay zekâyı kullanıyor. Bu; görme engelli kişilerin çevrelerinde olan bir elma, bir kedi, 20 liralık bir banknot gibi birçok şeyi telefon kameralarını doğrultarak "duyabilmesini" sağlıyor. Uygulama aynı zamanda bir nesnenin ne kadar uzakta olduğunu söyleyip renklerinden bahsedebiliyor ve bir restoran menüsündeki metni veya bir sokak tabelasını yüksek sesle okuyabiliyor. Ponce'nin babasıyla konuşmasına yardımcı olan SpeakLiz'in geçtiğimiz nisanda gelen güncellemesi, cep telefonu kamerasıyla temel Amerikan İşaret Dili (ASL) tanıma özelliğini içeriyor. Bu, bir ekibin işaret dilini üçüncü taraf sensörler olmadan tanımaya yönelik ilk girişimi sayılabilir.

Ödüllerle sağlanan finansman

Talov ilk dış finansman kaynağı olan 50 bin doları, 2017 yılında Ekvador’un "Olağanüstü Girişimciler Ligi 3" yarışmasından aldı. Daha sonra Talov, 2019'da History Channel tarafından düzenlenen yarışmada 30 bin dolar kazandı. Bu ödülü, çevrim dışı çalışacak şekilde oluşturmaya özen gösterdikleri uygulamalarının arkasında yapay zekâ platformunu oluşturmak için kullandılar.

Bu ödüller girişimlerin arkasındaki vizyonu onaylasa da, yarışmalardan elde edilen para ödülüne güvenmek sürdürülebilir bir iş modeli olamıyor. Gelişmekte olan ülkelerde fintek uygulamalarının ve yemek dağıtım hizmetlerinin her ikisi de hızlı ve kârlı oluşları nedeniyle kolayca sermaye toplayabilirken engelli teknolojilerinin sermaye bulması kullanıcılarına uzun vadede bir etki yaratmaya odaklanması nedeniyle oldukça zor oluyor.

Bir yemek dağıtım hizmeti girişiminiz varsa sermaye toplamak için sunum gerçekleştirirken tüm insanlığın %100'ünü hipotetik olarak kullanıcı pazarınıza dâhil edebilirsiniz. Bu pekâlâ mümkündür. Çünkü her insanın ortak ihtiyacı yemek yemektir. Ancak engelli erişilebilirliği kıyasla daha küçük bir grubu hedefleyebiliyor. Ayrıca engelli topluluğunun ihtiyaçları tek tip de değil, bu nedenle her bir gruba göre uyarlanmış ürünler doğası gereği niş olmak durumunda kalıyor. Bu nedenle geleneksel risk sermayedarları bu gibi girişimleri desteklemeye çok istekli olmuyor.

Büyük teknoloji firmaları desteği?

Var ama yetmiyor.

• Kısa süre önce Google, Android kullanıcılarının yakınlarında bir insan olduğunu, bir köpeğin havladığını veya bir cihazın alarmının çaldığını bilmesini sağlayan "Ses Bildirimleri"ni tanıttı. Şirket ayrıca, hareketleri algılayabilen ve bunları akıllı telefon komutlarına çevirebilen giysiler üzerinde de deneyler yapıyor.
• Twitter, ses ve video kliplere otomatik alt yazılar eklemek için çalışıyor.
• Facebook, canlı video içeriğine İngilizce, İspanyolca, Portekizce, İtalyanca, Almanca ve Fransızca dillerinde otomatik alt yazı seçeneği ekledi.

Büyük teknoloji firmalarının çıkardığı özellikler birçok engellinin hayatını oldukça kolaylaştırıyor. Ancak büyük teknoloji firmalarının ana hedef kitlesi engelsiz insanlar oldukça ve para kazanma modeli de bu büyük kitlenin arzu ve isteklerine göre şekillendikçe engelli teknolojilerini geliştiren girişimlere her zamankinden daha fazla ihtiyacımız var.

Onların da desteğe ve sermayeye...