Geçmişin hayaletleri, değişim ve melankoli: Adam Curtis, 'Shifty' ile geri döndü

Toplumsal olayları, dinamik ve muzip bir şekilde kurguladığı arşiv görüntüleriyle irdeleyen Adam Curtis, yeni belgeseliyle geri döndü. Yaklaşık birer saatlik beş bölümden oluşan Shifty, 1980’li yıllarda iktidara gelen Margaret Thatcher’dan hareketle, dönemin baskın politikası monetarizme ve bu politikanın Birleşik Krallık’ta yol açtığı değişimlere odaklanıyor. Güç ve iktidarın, siyasetçilerin elinden teknoloji ve finans sektörüne geçiş sürecini ele alan belgesel, geçmişle günümüz arasında paralellikler kuruyor.

Shifty’nin değerlendirmesine geçmeden önce Adam Curtis’e ve nevi şahsına münhasır belgesellerine yakından bakmak faydalı olacaktır. Zira kendisi anlattığı her yeni hikayede, geçmiş tezlerinin üstüne koyarak ilerleyen bir sanatçı. Oxford Üniversitesi’nde beşeri bilimler eğitimi alan Curtis, bir süre akademide çalışıp tatmin olamıyor. İçindeki araştırma hevesi onu BBC ile buluşturuyor. Kanalın dev arşiviyle büyülenen belgeselci, 1980’lerden bu yana BBC için belgeseller üretiyor.

Belgesel kariyerine geleneksel tarzda başlayan Curtis, 1992 yılında yayımlanan Pandora’s Box ile kendi sesini ve tarzını bularak yeni bir tür yaratıyor. Teknokratik rasyonalizmin etkilerini beklenmedik bağlantılarla keşfe çıkan belgesel, kolajı andıran tarzı ve dinamizmiyle çok ses getirerek BAFTA ödülünün sahibi oluyor. Bu başarı, Curtis’in cesaretlenmesine ve daha özgür üretim yapmasına alan açıyor. 

• Biraraya gelmesi beklenmeyecek görüntüleri buluşturarak yaptığı kurguları, ambient’tan tekno’ya müzik seçimleri ve dünya tarihinden hepimizin aşina olduğu olayların beklenmedik ilişkilerini ifşa eden ve kendi sesiyle yaptığı tespit ve esprileri harmanlayan Curtis belgesellerinin namı kulaktan kulağa yayılmaya başlıyor.

Curtis’in belgeselleri, tarihin bakılmayan yerlerine bakmayı seçiyor. Takdir edilesi bir gazetecilik ve ciddi bir arşiv tarama sonucu oluşturulan eserler, seyirciyi kışkırtmayı ve ona yeni sorular sordurmayı amaçlıyor. Geleneksel tarih belgesellerinin kurduğu sebep sonuç ilişkilerindense gösterilmeyen olayları görünür kılıp bir yargıda bulunmaktan kaçınan Curtis, kelebek etkisinin varlığına inandırmayı başarıyor. Belgeselcinin seçtiği özneler kendi yargılarına dair ipuçları oluştursa da her iyi belgeselde olduğu gibi üretilen iş, sonuçtansa olayları görünür kılmakla yetiniyor.

Psikanalizin popülerleşmesinin gündelik hayata ve tüketici davranışlarına etkisini ortaya koyan The Century of the Self (2002), tüketiciler olarak farkına varmamız gereken propaganda araçlarını ifşa ediyor. Freud’un yeğeni Edward Bernays’in buluşu halkla ilişkiler kavramının, bireyselleşen ve kendini tüketerek ifade eden toplumlar yaratmaktaki etkisi, tüylerimizi diken diken ediyor.

11 Eylül sonrası dünyanın nasıl yaratıldığını sorgulayan The Power of Nightmares: The Rise of the Politics of Fear (2004), radikal İslam ile Amerikan muhafazakarlığı arasındaki paralelliklere dikkat çekiyor. ABD'nin Leo Strauss’tan ilhamla, Sovyetler Birliği’yle başlayıp El Kaide’yle devam eden hayalî düşman yaratma amacının kitlesel bir silaha dönüştürülmesini izliyoruz. Usama Bin Ladin’in akıl hocasını yetiştiren Mısırlı yazar ve İslam teorisyeni Seyyid Kutub’un Amerika’da gördüğü eğitimden ilham aldığını ve toplumun ABD'deki gibi yozlaşmasından korktuğu için Müslüman Kardeşler’i kurup fikirlerini hayata geçirdiğini öğreniyoruz. Ortadoğu’da yaşananların sorumlusunun tek bir düşmana indirgenemeyeceği ve Batı liberalizminin de fazlaca sorumlu olduğu gerçeğiyle yüzleşiyoruz.

All Watched Over By Machines of Loving Grace (2011), makinelerin insanları kontrol ettiği bir dünya fikrinin nasıl doğduğunu ve Silikon Vadisi’nin nasıl kurulduğunu anlatıyor. Bu kez başrolde, bireyselliğin ön planda olduğu, herkesin kendi çıkarını düşündüğü bir tekno ütopya fikrini ortaya atan yazar Ayn Rand var. Rand’ın fikirlerinden hareketle başlayan perspektif, canlı ve cansız tüm karmaşık sistemlere mekanik bakmayı savunan sibernetik biliminin çıkışıyla kesişiyor. Stabil olmayan doğaya bir makine gibi yaklaşmanın absürdlüğünü gözler önüne seren belgesel, teknolojinin her şeyin çözümü olduğunu savunan tekno determinizmi de çürütüyor. Dâhi olarak pazarlananların yalnızca sınırlı ve fanatik bir dünya görüşüne sahip olduğunu anlıyoruz.

İşlemeyen bir sistemde olmamıza rağmen alternatif olmadığı için her şey normalmiş gibi davrandığımızı gösteren HyperNormalisation (2016) bize sunulan birçok gerçeğin sorgulanabilirliğini savunurken modern dünyanın sahteliğini vurguluyor. İntihar bombacılığı, Brexit, göç, Suriye iç savaşı gibi birçok konu, liberalizmin özgürlükçü vaatlerine rağmen nasıl bir kontrol aracına dönüştüğünü gösteriyor

Russia 1985-1999: TraumaZone (2022) Sovyetler Birliği’nin çöküş dönemiyle modern İngiltere arasındaki benzerliğe dikkat çekiyor. Demokrasiye olan inancın kırılması, eski ve yüce bir imparatorluğa duyulan nostalji ve zeminin yavaşça kaymasını anlatan belgesel, bizi sonrasında İngiltere’ye daha ayrıntılı bakacağımız Shifty’e hazırlıyor.

Bireysel hikayelere odaklanan bir zaman tüneli

Görülmemiş haber klipleri, siyasi röportajlar, ünlü söyleşileri, evde çekilmiş görüntüler ve müzik videolarından oluşan Shifty (2025), bireysel hikayelere odaklanan bir zaman tüneli gibi işliyor. Cinsiyet değiştiren köpek Bruno’nun hikayesiyle başlayan belgesel, Birleşik Krallık’ın her anlamıyla değiştiği döneme odaklanıyor ve ismini de "değişim" kelimesinden alıyor. Curtis, bir önceki belgeselinde de olduğu gibi, anlatıcı bir ses yerine görüntüler üstüne binen yazılarla kendini ifade ediyor.

^{Shifty, cinsiyet değiştiren köpek Bruno’nun hikayesiyle başlıyor.}

Thatcher’ın ekonomi politikası monetarizm, piyasadaki para teminini kontrol altına alarak enflasyonu düşürmeyi hedefliyor. 19. yüzyılda işe yarayan bu politika, yanlış zamanda kullanılınca Birleşik Krallık’taki birçok endüstrinin çöküşüne neden oluyor. Hemen ardından gelen özelleşme ve işsizlik dalgaları da durumu geri dönülmez bir yere getiriyor. Curtis’in odağındaki ana değişim, geçmişin emperyalist mitlerinin çöküşü. Hükümetin ısrarla korumaya çalıştığı mutlak güç olarak Birleşik Krallık algısı, art arda yapılan hatalarla yerini hükümete ve ülkeye güvensizliğe bırakıyor. İktidardakilerin gerçek bir gelecek vizyonuna sahip olmadığı gerçeği tüm ülkeyi sarıyor.

_Shifty'den.

Thatcher’ı iktidar yaptıkları için alt sınıfa öfkelenen liberaller, siyasetten uzaklaşıp sanata yöneliyor. İngiltere’nin görkemli zamanlarını geri getireceği vaadiyle Thatcher’ı destekleyen işçiler de kapanan fabrikalar, artan işsizlik dalgası ve maddi sıkıntılarla umutlarını yitiriyor. Bu güvensizlik ortamı, yeni medyanın da etkisiyle hemen herkesi hiper bireyselleşmeye yöneltiyor. Artan ırkçı saldırılar, güvenlik kamerası teknolojisinin ortaya çıkışı ve haberlerin yarattığı algı paranoyayı daha da besliyor. Herkes birbirinden korkmaya, kaygıları sebebiyle içine kapanmaya başlıyor. Böylece bir toplum gibi hissetmeyen, birbirleriyle bağ kuramayan farklı sınıflar, herkesin yalnızca kendini düşünmesi gereken bir geleceğe yelken açıyor.

Kolektif gerçekliğin çöküşü

Curtis’e göre Shifty’nin anlattığı dönemin ana teması melankoli. Bu melankolinin sebebiyse kolektif gerçekliğin çöküşü. Herkesin bir bitişin eşiğinde olduğunu hissettiği ancak değişimin bilinmezliğinden korktuğu bu dönem, kaçınılmaz bir efkar doğuruyor. Bireyselleşmenin etkisiyle her suçu kendinde gören insanlar hayatlarını anlamlandırmak için çeşitli arayışlara giriyor. İdeal tüketicilerini bulan şirketler de bu durumu kâra çevirmenin yollarını arıyor. Beceriksizliği kanıtlanan politikacılar, tahtlarını yeni zenginlere ve büyük şirketlere devrediyor. Yabancılaşma ve bireyselleşme kol kola ilerliyor. Belgeselde karşılaştığımız göç, ırkçı saldırı, işsizlik, gözetlenme ve siyasete dair tüm haberlerin günümüzle paralelliği dikkat çekiyor.

Mikro olayların makrodaki etkisinin yadsınamaz olduğunu kanıtlayan Curtis belgesellerinin tümü, bizi ayrıntılarıyla incelemeye, satır aralarını okumaya ve önemsiz sayılabilecek şeyleri irdelemeye davet ediyor. Shifty’de, her şeyi tek bir teoriyle açıklamaya çalışan Stephen Hawking’in başarısızlığının vurgulanması da bu amaca hizmet ediyor. İndirgemenin de tümevarım kadar tehlikeli ve anlamsız olduğunu anlıyoruz. Curtis’in detaylı arşiv taraması ve görünür kıldığı detaylar, ortaya çıkan sonuçtansa yaşanan küçük anlara, bir saygı ritüeli olarak da işliyor.

Hâlâ umut var

Shifty, finans sektöründen sosyal medya ve tüketime, bizi özgürleştireceği vaadiyle ortaya çıkan her gücün, günün sonunda ayrıştırıcı ve yalnızlaştırıcı olduğunu açığa çıkarıyor. Belgeselin geçmişin hayaletleri olarak nitelendirdiği eski kahramanlık mitlerinin bu hapsolmuşluk hissine katkıda bulunduğunu da görüyoruz. Curtis, tüm bunlara rağmen umudunu yitirmiş değil. İnsanların bir noktada nostaljiden bıkacaklarına ve telefonlarından kafalarını kaldırıp birlikte hareket etmeyi hatırlayacağına inanıyor.

• Curtis’in tüm belgeselleri BBC’nin çevrimiçi platformu BBC Player’da yayımlansa da hepsi hayranları tarafından (Adam Curtis’in de onayıyla) YouTube’a yükleniyor ve ücretsiz izlenebiliyor.