Gerçek ekran bağımlılarıyla tanışın: 65 yaş üstü neden telefondan gözünü ayıramıyor?

Akıllı telefondan kafasını kaldırmayan gençleri eleştirmeye çok alıştık. Ekran bağımlılığının gençler üzerindeki etkisi, artık birçok ülkede toplumsal bir paniğe dönüşmüş durumda. Hayatı ekranların ardından izleyen ve dijital dünyanın içinde kaybolanların gençler olduğuna dair bir fikir birliği mevcut. 

Fakat artık Instagram, büyükanneler ve büyükbabaların paylaşımlarıyla dolup taşıyor. Son dönemlerde derlenen veriler de gençlerin ekran bağımlılığına yönelik yaygın kanının düşünüldüğü kadar doğru olmadığını gösteriyor. Yıllar geçtikçe daha da yalnızlaşan, çok daha fazla serbest zamana sahip olan, sosyal alanları daralan ve gündemi takip etmek için dijital platformlara tutunan 60 yaş üstü kuşak, ekran süresi en hızlı artan nesil hâline geliyor. Uzmanlara göre artık çocuklardan çok, büyükanne ve büyükbabaların ekran süresinden endişe duyulması gerekiyor.

Öte yandan: Çocukların ekran süresine yönelik toplumsal endişe, artık öyle boyutlara ulaştı ki bazı ülkeler, bu problemi yasal düzlemde ele almaya başladı. Avustralya, bu problemle ilgili önlem alan ilk ülkelerden biriydi. Aralık ayından itibaren 16 yaş altındaki çocuklar için sosyal medya kullanımını yasaklayacak olan Avustralya, ülke çapında çocuklara yönelik bir sosyal medya yasağı uygulayan ilk ülke oldu. 

• Danimarka hükümeti de yakın zamanda milletvekillerinin 15 yaş altındaki çocuklara sosyal medya yasağı getirecek bir yasa çıkarma konusunda anlaşmaya vardığını duyurdu. 

Benzer şekilde: Giderek artan sayıda ebeveyn, her gün çocuklarının akıllı telefonunu bırakıp kitap okuması veya futbol oynamasını sağlamaya yönelik hamleler yapıyor. Diğer yandan internet çağına da aşina olan 60 yaş üstü nesil, emekliliğe adım atarken akıllı cihazlarda geçirdiği süreyi de hızla artırıyor. Uzmanlar, toplumsal endişenin yanlış gruba odaklandığını vurgulayarak gözünü ekrandan ayıramayan asıl grubun yaşlılar olduğuna işaret ediyor. 

Uzun zamandır televizyon başında en çok vakit geçiren grup olarak kabul edilen ileri yetişkinler, artan boş zamanları, hareket alanlarının kısıtlanması ve sosyal olarak daha fazla izole olmaları nedeniyle televizyona gençlerden çok daha fazla vakit ayırıyor.

• Birleşik Krallık hükümetinin medya denetim organı Ofcom’un derlediği veriler de geçen yıl İngiltere’de 75 yaş üstü kişilerin günde ortalama 5,5 saat televizyon izlediğini gösteriyor. Bu rakam, yaşlı neslin 16-24 yaş arasındaki kuşaktan 5 saat daha fazla televizyon izlediği anlamına geliyor. 

Rakamlar: The Economist’e göre televizyona yönelik ilgi, diğer dijital cihazlarda da kendini gösteriyor. 2019’da faaliyete başlayan İngiltere Ulusal Oyun Hastalıkları Merkezi, bünyesindeki video oyunu bağımlılığı uzmanlarının şimdiye dek 40 yaş üstü 67 kişiyi tedavi ettiğini ve bunlardan en yaşlısının 72 yaşında olduğunu söylüyor. 

10 yıl önce 65 yaş üstü Amerikalıların yalnızca beşte biri, bir akıllı telefona sahipken bugün emekliler, yeni dijital cihazları en hızlı benimseyen kuşaklar arasında yer alıyor. GWI’ın yedi ülkede bu yılın ilk çeyreğinde yaptığı bir araştırma, 65 yaş üstü kişilerin 25 yaş altındakilerden çok daha fazla tablet, akıllı televizyon, e-kitap okuyucu, masaüstü bilgisayar ve dizüstü bilgisayar sahibi olduğuna işaret ediyor. 

• Yalnızca akıllı saatler ve oyun konsolları konusunda tersi bir durum söz konusu olsa da 65 yaş üstü kişilerin %17’sinin akıllı saati de olduğu görülüyor.

• Bunun yanında 55-64 yaş arası kişilerin neredeyse beşte birinin oyun konsolu bulunduğu belirtiliyor. 

Yine GWI’ın derlediği veriler, bugünün emeklilerinin uyanık olduğu saatlerin yarısından fazlasını ekran başında geçirdiğini ortaya koyuyor. Teknoloji şirketleri de kullanıcı tabanlarında ileri yetişkin segmentinde ciddi bir büyüme olduğunu kabul ediyor. Birçok şirket, bu büyüme doğrultusunda stratejiler geliştiriyor. 

• Örneğin Apple, AirPods kulaklıklarının işitme cihazı olarak da kullanılabilmesini sağlıyor. Benzer şekilde şirketin Apple Watch akıllı saatleri de artık EKG çekebiliyor ve kullanıcı aniden düştüğünde acil servisleri ve yakınları bilgilendiren bir düşme algılama sistemiyle geliyor. 

Önemli ayrıntı: Dijital cihazların benimsenme oranı arttıkça büyük yaştaki kullanıcıların ekran başında geçirdiği süre de artıyor. Yani telefon ve tabletler, esasında televizyon ve bilgisayar gibi daha geleneksel medya araçlarının yerini almıyor; aksine mevcut ekran süresinin üzerine ekleniyor. 

• Son 10 yılda 55-64 yaş arasındaki kişilerin radyo ve televizyonda geçirdiği süre sabit kalırken sosyal medya, oyun konsolu ve dijital müzik platformlarına harcadıkları süre istikrarlı bir biçimde artıyor.

Ofcom verileri de geçen yıl 65 yaş üstü kişilerin akıllı telefon, bilgisayar ve tabletler aracılığıyla günde 3,5 saatten fazla çevrimiçi zaman geçirdiğini gösteriyor. Bu süre, 18-24 yaş arasındaki kullanıcıların geçirdiği sürenin yarısı kadar olsa da televizyon ve diğer cihazlarla birleştirildiğinde emeklilerin ekran süresini genç yetişkinlerin ekran süresinin üzerine çıkarıyor. 

Bununla birlikte: Diğer ülkelerde de benzer bir eğilim mevcut. 2022’de Güney Kore’de yapılan bir araştırma, 60-69 yaş arasındaki kullanıcıların %15’inin telefon bağımlılığı riski altında olduğuna işaret ediyor. 

İleri yetişkinler hangi sosyal medya platformlarını kullanıyor? 

Pew Research Center’ın geçen yıl yaptığı bir araştırma, ABD’deki 65 yaş üstü bireylerin en çok kullandığı üç platformun %65 ile YouTube, %59 ile Facebook ve %22 ile Pinterest olduğunu gösteriyor. 50-64 yaş arasında ise YouTube ve Facebook ilk iki sıradaki yerini korurken Pinterest, Instagram ile yer değiştiriyor. 

GWI’ın bu yılın ikinci çeyreğinde derlediği veriler ise dünya genelindeki 55-64 yaş arası kullanıcıların favori iki platformunun WhatsApp ve Facebook olduğuna işaret ediyor. Aynı araştırmaya göre 55 yaş üstü kullanıcılar, sosyal medyayı en çok arkadaşları ve ailesiyle etkileşime geçmek, haber okumak, boş zamanını doldurmak, içerik izlemek ve satın alacak ürün bulmak için kullanıyor. 

Ek olarak: Platform bazında bakıldığında YouTube kullanıcılarının %20’sinin, Facebook kullanıcılarının %14’ünün, Instagram kullanıcılarının %8’inin, Pinterest kullanıcılarının %13’ünün, TikTok kullanıcılarının %6’sının, LinkedIn kullanıcılarının ise %4’ünün 55 yaş üstü olduğu görülüyor. 

• 50 yaş üstü kullanıcılar ise Snapchat’te %4, X’te %8 ve Reddit’te %15’lik bir kesimi oluşturuyor. 

AB: Avrupa İstatistik Ofisi’nin (Eurostat) 2020’de derlediği verilere göre de Avrupa Birliği (AB) bölgesinde 65-74 yaş arasındaki kişilerin %61’i internet kullanıyor. Bu yaş grubunda internet kullanım oranının en yüksek olduğu ülkeler Danimarka, Lüksemburg, İsveç, Hollanda ve Finlandiya olarak sıralanıyor. 

• En düşük oranlar ise Bulgaristan, Hırvatistan ve Yunanistan’da görülüyor. 

Türkiye: Türkiye’de de yaşlı nüfusun internet kullanımında son yıllarda dramatik bir artış olduğu görülüyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 2020'de 65-74 yaş arasındaki kişilerin %27,1’i internet kullanıcısıyken 2025 itibarıyla bu oran %53,2'ye çıkmış durumda. Bu, yalnızca 5 yılda %96,3’lük bir artış anlamına geliyor. 

Temel motivasyonlar ne? 

Yaşlı nüfusun ekran süresinde görülen devasa artışın arkasındaki nedenler çeşitlilik gösterse de uzmanlar, en yaygın sebeplerin emeklilik sonrası serbest zamanda görülen artış, rutinlerdeki değişim ve boş zamanı doldurma ihtiyacı olduğuna işaret ediyor. Ayrıca ileri yetişkinler, çoğu zaman hareket alanları da kısıtlandığı için telefonda daha fazla zaman geçirme ihtiyacı duyuyor. 

Tek başına yaşayan ileri yetişkinlerde dijital platformların sosyal bağlantı kurma işlevi de yalnızlıkla baş etmeye yardımcı oluyor. GWI’ın anketinin de ortaya koyduğu gibi 55 yaş üstü kişiler, sosyal medyayı en çok arkadaşları ve aile üyeleriyle iletişime geçmek için kullanıyor. 

Bunun yanında ileri yetişkinler, genç kullanıcıların sosyal medyada geçirdiği zamanı kısıtlayan sosyal bariyerlerden de mahrum kalıyor. Okul saatlerinde öğretmenler, çocukların ve gençlerin akıllı telefon kullanımını denetlerken akşam saatlerinde ebeveynler yönetimi devralıyor. Yaşlılar ise çoğu zaman bu tür bariyerlerle karşılaşmıyor. 

Avantajlar: Çevrimiçi platformlar, çoğu durumda giderek iş hayatından ve sosyal hayattan kopan ileri yetişkinlerin izole olmasının önüne geçiyor. Facebook’ta uzaktaki akrabaların hayatında olup biteni görmek, WhatsApp’tan aile üyeleriyle haberleşmek, Zoom üzerinden çevrimiçi kitap kulüplerine katılmak, Amazon’dan ürün satın almak, tahlil sonuçlarına dijital olarak göz atmak veya YouTube’da gençlik dönemlerinden kalma içerikleri izlemek, özellikle dışarı çıkmakla ilgili sorun yaşayan birçok 60 yaş üstü bireyin sosyal olarak izole olmasını engelliyor. 

Ayrıca bazı araştırmalar, dijital cihazların yaşlıların zihinsel olarak formda kalmasına yardımcı olabileceğine işaret ediyor. Örneğin Nisan ayında 400 binden fazla ileri yetişkin üzerinde yapılan bir analiz, dijital cihazları düzenli olarak kullanan 50 yaş üstü kişilerde bilişsel gerileme oranının kullanmayanlardan çok daha az olduğunu gösteriyor. 

Riskler: Diğer yandan birçok uzmana göre dijital cihazların eve getirdiği sosyal etkileşim fırsatı, birçok yaşlı bireyin fiziksel olarak çok daha az aktif kalmasına yol açarak sağlık sorunlarının kötüleşmesine neden oluyor. Ayrıca dijital cihazlarla geçmişi daha kısa olan ileri yetişkinler, çevrimiçi platformlarda yürütülen dolandırıcılık faaliyetlerine karşı gençler ve genç yetişkinlerden daha savunmasız bir pozisyonda kalıyor. 

• Bu nedenle 55-64 yaş arası kullanıcıların favori platformu olan WhatsApp, dolandırıcılık için diğer platformlardan çok daha fazla tercih ediliyor. 

Bazı durumlarda ekran süresi, daha belirgin sorunların da ortaya çıkmasına yol açabiliyor. Klinikler, tedavi ettikleri bazı yaşlı hastalarda uykusuzluğun temelinde çevrimiçi dolandırıcılık korkusu bulunduğunu, anksiyetenin arkasından ise sosyal medyadaki negatif haberlere maruz kalmanın çıktığını tespit ettiklerini söylüyor.

• Japonya’da yapılan bir araştırma, artan ekran süresinin yaşlılarda fiziksel aktivitenin azalmasıyla ilişkilendirilebileceğine işaret ediyor. Çin’de 60 yaş üstü kişilerle yapılan bir araştırma ise ekran süresindeki artışı kötü uykuyla ilişkilendiriyor.

Okuru alarma geçiren ve yanıltıcı nitelikte olan haberler de çevrimiçi haber platformlarını 25 yaş altı kişilerden iki kat daha fazla kullanan ileri yetişkinler için bir risk unsuru olabiliyor. Özellikle gelişen teknolojilere daha az aşina olan 60 yaş üstü bireyler, yapay zekayla üretilen veya manipüle edilen görüntülerin gerçek olduğu duygusuna kapılabiliyor. 

• Stanford Üniversitesi araştırmacılarının yakın zamanda yayımladığı bir makale, Facebook’u bırakmanın her yaştan kullanıcının ruh sağlığında iyileşmeye yol açtığını gösteriyor. Fakat ileri yetişkinlerdeki olumlu etkinin, gençlerden iki kat daha fazla olduğu görülüyor. 

• Üstelik ileri yetişkinler, yanıltıcı içeriklere çok fazla maruz kaldığında bu durum tüm toplumun problemi hâline geliyor. Zira bu grup, oy veren kitlenin önemli bir kısmını oluşturuyor. 

Benimsenme geniş kitlelere yayıldığında panik azalıyor

Elbette artan ekran süresi, gençlerde olduğu gibi ileri yetişkinler için de hem riskler hem de fırsatlar barındırıyor. Dolayısıyla uzun vadeli etki, şimdilik belirsizliğini koruyor. Fakat kesin olan bir şey var ki ekran bağımlılığı, artık yalnızca gençlerin değil, ileri yetişkinlerin de bir problemi. 60 yaş üstü kesim, dijital dünyadaki yerini sağlamlaştırırken toplumda dijital platformlara ilişkin kullanım alışkanlıkları da değişiyor. 

Perspektif: Yüzyıllardır en genç ve en yaşlı kuşak, birbirini anlamakta güçlük çekiyor. Nesillerdir politikacılar, rock müzikten şiddet içerikli video oyunlarına kadar gençlerin yaygın biçimde benimsediği eğlence içerikleri için yasaklama çağrısında bulunuyor. Bu benimseme, daha geniş kitlelere yayıldığında ise panik azalıyor. 

Dolayısıyla ileri yetişkinlerin ekran süresi istikrarlı bir biçimde artarken artık dünya, gençlerin ekran bağımlılığına ilişkin paniğin azaldığı bir eşikte duruyor. Tam da bu nedenle kendilerine ellerindeki tableti bırakmaları söylendiğinde birçok genç, tekli koltukta yakın gözlüğüyle telefonuna bakan büyükbabasına anlamlı bir bakış atıyor. 

• Editörün önerisi: Bir 'tekno nine'den 55 yaş üstüne özel sosyal ağ: Teknolojide nesil farkı nasıl kapatılır? | Quando, Doğa Yurduneri