İklim iyimseri olmaya var mısınız?

Dilara Koçak

Biz insanlar, bu gezegende yaşayan diğer canlılardan üstün olmayan birer varlığız. Dünya, evimiz, yuvamız, yaşam alanımız. Peki, evimize gerçekten iyi bakıyor muyuz? Her birimizin dünyaya bıraktığı bir ayak izi var. Hiçbir canlıyı geride bırakmadan doğaya iyi bakmak, israfı azaltmak, geri dönüşümü artırmak, güvenli gıdayı, temiz suyu sağlamak hepimizin ortak sorumluluğu. Elbette burada ‘iklim iyimseri’ bakış açısıyla hepimizin yapabileceği şeyler var. İklim krizinin farkında olan ama “ah vah” demek ya da “korku, kaygı hissetmek” dışında küçük de olsa bir şeyler yapan herkes iklim iyimseri. Bazı yaşam tarzı alışkanlıklarınızı gözden geçirerek bile iklim ve gezegen için olumlu bir adım atabilirsiniz. Beslenme alanında atabileceğiniz 3 kıymetli adımdan bahsetmek istiyorum:

Sürdürülebilir Beslenme

Beslenmeyi sürdürülebilirlikle direkt olarak ilişkili bir kavram olarak görüyorum. FAO’ya göre sürdürülebilir beslenme; besleyici olduğu kadar güvenli, sağlıklı ve düşük çevresel etkiye sahip olmalıdır. Bu beslenme şekli kültürel olarak kabul edilebilir, adil, ekonomik, herkes için ulaşılabilir gıda güvencesine katkı sağlayan ve nesillerin devamı için olması gereken bir yaşam biçimidir. Tarım için kullanılabilir toprak alanlarının daralması, sera gazları salımının artması, biyoçeşitliliğin azalması ve su kaynaklarının nitrat kirliliğine maruz kalması, toprağa aşırı pestisit uygulanması, ekosisteminin dengesini kaybetmesine yol açıyor. Bir anlamda gezegeni hasta ediyor. Toprak, su, hava yani gezegen hasta olunca insanların da sağlıklı olması mümkün olmuyor.

Gezegeni iyileştirmek, bireyleri ve gelecek nesilleri beslemek ile aynı amaca hizmet ediyor. Çünkü dünyadaki açlık, gıda güvensizliğine maruz kalan bireyleri, besleyici ve yeterli gıdaya ulaşamayan dezavantajlı grupları doğrudan etkiliyor. İçinde bulunduğumuz Antroposen Çağı’nda, gezegenimize verdiğimiz zararları hesaba katarak gelişme yollarımızı yeniden tasarlamamız gerek. Bir beslenme uzmanı olarak gezegenimizi beslemenin sürdürülebilirlik yönüyle gelecek nesiller için önemini her fırsatta anlatıyorum: Herkes bu konuda daha fazla farkındalık sahibi olmalı. Beslenme, 17 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi’nin 12’siyle ilişkili. Tüm bunların bilinciyle seçimleri gözden geçirmek gerekiyor.

Bitki Bazlı Beslenme

Karbon ayak izini azaltmanın birçok yolu var, hatta sadece beslenme düzeninizdeki bazı küçük değişiklerle bile harika bir başlangıç yapmak mümkün. Bireysel faaliyetlerin ayak izinin yaklaşık yüzde 45’ine katkıda bulunduğu tahmin ediliyor. Araştırmalar dengeli, sağlıklı, sürdürülebilir ve bitki bazlı beslenme düzenini ilke edinmenin ise sera gazı emisyonlarını yüzde 70 oranında azaltabileceğini söylüyor. Öte taraftan sağlık için de bitki bazlı beslenmenin ağırlık kazanması gerek. Çünkü 2030 yılına kadar 20-30 yaş aralığında kolon kanseri vakalarında yüzde 80-90 artış bekleniyor. 

2024, bitki bazlı yemeklerin yükseliş yılı olacak demek mümkün. Raporlara göre 2024'ün en önemli gıda trendi, bitki bazlı gıdaların çeşitliliği. Hatta bu durum "Bitki Bazlı Gıda Rönesans’ı" olarak tanımlanıyor. Sizce bu noktada hem size hem de gezegene iyi gelen bir beslenme modeli var mı? Cevabı evet, Akdeniz diyeti. Peki, Akdeniz tipi beslenme neden bu kadar önemli? Çünkü bitki bazlı beslenme giderek daha kritik hale geliyor. Hem beden ve ruh sağlığımız hem de gezegenimizin geleceği için bitkileri merkeze koyan beslenmeyi benimsemek gerek. Akdeniz Diyeti’nin temeli de bitkilere dayanıyor. Tam tahıllar, meyveler, sebzeler, fasulyeler, otlar, baharatlar, kuruyemişler ve zeytinyağı tüketimini öneriyor. Hayvansal protein yerine bitkisel protein kaynaklarının artırılması da hem ekolojik ayak izinizi, hem de hastalık riskinizi azaltan adımlar arasında. Her yeni yıl başlangıcında US News & World Report tarafından açıklanan listede Akdeniz diyetinin bu yıl 7. Kez 1. Seçildiğini de hatırlatmakta fayda var.

İsrafsız Sofralar

BM Çevre Programı’nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi Raporu geçtiğimiz günlerde yayımlandı; 1,05 milyar ton gıdanın israf edildiği ortaya kondu. Dünyada 783 milyon insan açlıkla karşı karşıya ama aynı esnada üretilen gıdanın 5’te 1’i çöpe gidiyor. BM Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) tahminlerine göre hasattan satış noktasına kadar tedarik zincirinde kaybedilen gıda oranı yüzde 13. Dünyadaki gıda israfının büyük bölümünün sorumlusu evler. Yılda çöpe giden 1 milyar ton gıdanın yaklaşık yüzde 60’ından haneler sorumlu. Yani evlerde atılan yemeklerin etkisini küçük sanıyorsanız, yanılıyorsunuz. Her zaman yemeğinizi, sevginizi ve bilginizi paylaşın diye söylüyorum. Çünkü bu dünyada hepimize yetecek kadar gıda var ama hırsımıza ve egomuza yetecek kadar değil. Ben evde atığı azaltmanın, tıpkı sağlıklı yaşamda olduğu gibi mutfakta başladığına inananlardanım. 

"Toprak hasta, hava hasta, su hasta. Tüm bunlar hastayken bizim iyi olmamız mümkün değil." sözümü bir kez daha yinelemek istiyorum. Doğanın sizi beslemesine izin verin…