Fıstık Ağacı

Prof. Dr. Gülşen Aytaç

Her şey bundan 12.000 yıl önce başladı. Buzul çağının son dönemleriydi. Anadolu topraklarında avcı-toplayıcı insanlar ortak bir inanç uğruna bir araya gelerek devasa kutsal alanlar inşa etmişlerdi. Burası uçsuz bucaksız yeşil bir vahanın içinde yer alan Göbeklitepe’ydi. Günümüzün kurak ve çorak topraklarının aksine, o dönemde eriyen buzullar sayesinde plato su bakımından ve toprak mineralleri açısından zengindi. Eriyen buzul suları bu kireçtaşı platosunu yararak derin kanyonlar ve vadiler oluşturmuştu. Parçalanan engebeli arazide, mikroklimanın daha korunaklı olduğu bölgelerde ilk yaban fıstığı ormanları filizlenmişti. Avcı-toplayıcı topluluklar için bu fıstık ormanları yaşamın ve hayatlarını devam ettirmelerinin merkeziydi. Yabani fıstıklar yani menengiçler, yaban hayatı içinde de önemli bir besin kaynağıydı. Bugün Göbeklitepe’de ve Karahantepe’de bulunan dikilitaşların üzerinde, fıstık ormanları içerisinde dolaşan ceylan, yaban domuzu, tilki ve leopar gibi vahşi hayvanların kabartmaları yapılmıştı.

Göbeklitepe’nin keşfine kadar insanlık tarihinin gelişim sırası; "Önce tarım başladı, sonra yerleşik hayata geçildi, en son ise din ve tapınaklar doğdu" şeklindeydi. Göbeklitepe bu sıralamayı tamamen altüst ederek insanları bir araya getiren ve yerleşik hayata geçiren gücün tarım değil, inanç olduğunu kanıtladı. Belki de insanların tarımla bağ kurmadan önce tüm o T-biçimli dikilitaşları dikecek ve üzerlerini sanatla işleyecek zamanı bulabilmesi, tam da tarımla uğraşmamaları sayesindeydi. Bunun en büyük kaynağı ise bölgedeki bol av hayvanlarının yanı sıra, Göbeklitepe’yi sarmalayan verimli fıstık ormanlarının insanlara sunduğu hazır ve zahmetsiz besin olmasıydı.

Zaman geçti, buzullar eridi, iklim değişti ve o yemyeşil vaha zaman içinde yerini bugünün güneşle kavrulan çorak topraklarına bıraktı. Bu zamanda birçok medeniyet kuruldu ve yıkıldı; geldi ve geçti. Coğrafya yeşil renkten sarıya büründü. Henüz tarım yokken bu coğrafyada göz alabildiğine yer alan fıstık ağaçları yerini hiç bozmadı. Yabani fıstık ağaçları (Pistacia terebinthus) bu dramatik iklimsel dönüşüme ve bitki coğrafyasındaki değişimlere karşı muazzam bir adaptasyon göstererek varlığını sürdürdü. Bölge halkı yabani fıstığı aşılamayı öğrendi. Ne kadar susuz kalırsa kalsın derin kök yapıları sayesinde, kurak ve kayalık arazilerde yaşamaya devam etmesi onun ne kadar dirençli ve değerli olduğunu gösterdi. Buzul çağının sonunun yaşanması ve Göbeklitepe yerleşiminin burada kurulması, bu coğrafyanın kaderini değiştiren iki önemli dönüm noktasıydı.

Bir diğer önemli dönüm noktası ise 20. yüzyıl sonlarında yapılan Atatürk Barajı’ydı. Fırat Nehri üzerine yapılan bu baraj sayesinde neredeyse bir iç deniz oluşmuş ve topraklar tekrar suya kavuşmuştu. Urfa ovaları yeniden yeşermeye başlamıştı. Ancak su seviyelerinin yükselmesi beraberinde bazı antik kentlerin ve asırlık fıstık ağaçlarının suların altında kalmasına sebep olmuştu. İşte tam da bu kırılma sinemaya konu olmuştur. 1996 yılında Urfa Ovası’nda çekilen Eşkıya filminde geçen "Su geldi, her bir şeyi örttü." sözü filmden hafızalara kazınan belki de en güçlü cümledir. 

Fıstık ağaçlarının yolculuğu, 12.000 yıl önce buzulların erimesiyle başlamış ve bu uzun serüven, bugün yine suyun değiştiren ve dönüştüren gücüyle devam etmektedir. Bu yüzden ağaçların bir kısmı baraj sularının altında kalarak geçmişi saklayan sessiz birer anıt gibi durmakta; bir kısmı ise ova ve tepelerde, eski medeniyetlerin hikayelerini bizlere anlatmaya devam etmektedir.

Neolitik dönemde insanların toplayıp tükettiği fıstığın, Osmanlı döneminde ağırlıklı olarak tarımının yapılması kararı alınmış ve 20. yüzyılın ortalarında büyük bir ticari tarım ürününe dönüşmesi desteklenmiştir. Günümüzde de ülkemiz dünya genelinde fıstık üretiminde Amerika ve İran’ dan sonra üçüncü sırada yer almaktadır. Fıstık ağacı sayısı bakımından en üst sırada olmamıza rağmen üretimde üçüncü olmamızın en temel sebebi fıstık ağaçlarımızın dağlık, taşlık ve susuz alanlarda olmasıdır. Tarımda su arttıkça fıstık üretimi için verim de artmaktadır.

Bu ovada sarı renk, sanılanın aksine kuraklığı ya da negatifi çağırmaz. Çünkü burada her dönüşüm, hayata dair pozitif bir adımdır. Baharın gelişinin habercisi sarı renktir. Ovanın kalbinde fıstık ağaçlarının o donuk, gri-yeşil tonu ile hardal çiçeklerinin coşkulu, saf sarısı buluşur. Toprak bu iki renkle dile gelir: Biri sabırlı ve dirençli olanın, diğeri ise hayat dolu ve neşeli olanın kadim diyaloğudur.

12.000 yıl öncesine tanıklık ettiği gibi, günümüze de hâlâ tanıklık etmeye devam eden fıstık ağaçları; dikilitaşların üzerine şekilleri kazınan yaban hayvanlarının gezinirken haberleşmelerini mi, atalarımızın bir sonraki ritüel için hayallerini mi ya da günümüzde bereketli toprağı çapa ile işleyen Urfalının umutlarını veya köylerinin antik yerleşmelerin üzerinde olduğunu öğrenen köylülerin şaşkınlık içinde yorumlarını mı fısıldıyor acaba? Geçmişin hafızasını geleceğe fısıldadığı kesin.