Kendi kuyruğunu yiyen yılan: Gazetecilik mi yapay zekadan, yapay zeka mı gazetecilikten çıkar?

Ouroboros'u duymuş olabilirsiniz. Şu meşhur kendi kuyruğunu yiyen yılan miti. “Ouro” Yunanca kuyruk demek. Yeme fiilindeki “boros” ile birleşiminden de bu yeni sözcük türer. İsmi Yunanca olsa da bir form olarak kökeni Eski Mısır’a kadar gidiyor. Özünde yeniden doğuşu ve sonsuz döngüyü simgeliyor ama popüler kültürde genellikle kısırdöngüleri anlatmak için kullanılıyor.  

Bana kalırsa, yapay zeka ile gazetecilik arasındaki ilişki için de bugünlerde en uygun bir metafor bu. Üstelik her iki anlamıyla da… Tabii bazı çekincelerim de var. 

‘Medyanın Matrix ânı’ 

Hatırlayanlar olacaktır, Eylül ayında “Yapay zeka devleriyle anlaşmak haberciliği nereye götürür?” sorusu çerçevesinde bir yazı yazmış ve bu ilişkiyi “medyanın Matrix ânı” diye tanımlamıştım. Çünkü nasıl Matrix filminde enerjisiz kalan robotlar insan vücudunu batarya olarak kullanıyorsa, yapay zeka da gazeteciliği hem eğitim verisi hem de güncel bilgi kaynağı olarak öyle kullanıyordu. 

Bu ilişkinin gazeteciliğin zaten sosyal medya ile birlikte büyük darbe almış ekonomik varlığına indirilen son darbe olma ihtimali vardı. O yüzden medya devleriyle yapay zeka devleri arasında alelacele bol sıfırlı lisanslama anlaşmaları yapılıyor veya New York Times örneğinde olduğu gibi yeni davalar açılıyordu. 

Şimdi elimizde bu ilişkiyle ilgili yeni ve etkileyici veriler var. Bir fikr-i takip sorumluluğuyla, üzerine biraz daha düşünelim isterim. 

Yapay zeka çıktılarının dörtte biri gazetecilikten

PR veri tabanı Muckrack’in 15 milyon bağlantıyı baz alarak yaptığı son araştırmaya göre yapay zeka yanıtlarında alıntıların dörtte biri gazetecilikten geliyor. Hatta yine Muckrack’in daha eski verilerine göre daha güncel haberler söz konusu olduğunda bu oran %49’a kadar çıkıyor. 

• Burada kestirmeden söylenecek bir şey var: Üretken yapay zeka devrimi dediğimiz şey önemli oranda gazetecilik içeriği üzerinde yükseliyor. Buna karşılık gazeteciliğin varoluş krizi derinleşmeye devam ediyor. Nihayetinde bu döngüye göre bir taraf diğerini besliyor ancak aynı zamanda ekonomik temelini de oyuyor. 

Kuşkusuz yapay zeka araçları haber odalarını verimlilikle besliyor ama gazetecilik de bu aracın akıl yürütme yeteneklerini temel bir hammaddeyle ve çoğunlukla doğrulanmış veriyle besliyor. Yine aynı araştırmada görülen şu ki, yapay zeka modelleri en çok Reuters, Forbes ve The Guardian gibi nesnellik ve veri odaklılık kriterlerini karşılayan kurumları referans alıyor. Haliyle modellerin güncelliğini koruması için de gazetecilik en güçlü dayanak olarak karşımıza çıkıyor. 

Haber kuruluşları yan sanayiye dönüşmemeli

Her şeyden önce şu gerçeği bilmek gerek: Yapay zeka bilgi üretmiyor. Adı üzerinde bunlar birer dil modeli. Yaptıkları iş, var olan bilgiyi yeniden düzenlemek. Bu yüzden, önceki yazıda “Gazetecilik yapay zeka devlerine hammadde üreten bir yan sanayiye dönüştürmeden önce medya kuruluşlarının atması gereken bazı adımlar var” demiş ama ayrıntısına tam olarak girmemiştim. 

Bu adımlardan biri gazetecilik kurumlarının kendilerini yapay zeka aracına dönüştürmenin yollarını aramasıydı. Burada söz ettiğim, gazetecilerin haber süreçlerinde AI araçlarını kullanmaları değil. Bahsettiğim, öncelikli olarak okuyucu etkileşiminde bir AI arayüzü sağlamaları. 

Bununla ilgili ilk aklıma gelen örnek The Washington Post’un "Ask the post AI" özelliği. Bu sekmede, tıpkı yapay zeka sohbet botlarıyla sohbet eder gibi gazetenize gelişmeler hakkında sorular sorabiliyorsunuz. Bu özellik 2024 yılında sadece iklim değişikliği üzerine sohbet edebileceğiniz bir chatbot olarak başlamıştı ama şu anda tüm haber kategorilerini kapsayacak şekilde genişletildi. 2026 yılı itibarıyla bu aracın “on milyonlarca” sorgu aldığı ve okuyucuların haber tüketim biçimini değiştirdiği biliniyor. 

Bunun şöyle bir avantajı var: Sadece gazetenin kendi verilerini ve arşivini kullandığı için halüsinasyon riski azalıyor. Dahası, eğer arşivinde yeterli bilgi yoksa “Bu konuda yeterli bilgi sahibi değilim” demesini biliyor. Oysa yapay zeka dil modellerinin bu konuda hayli sorunlu olduğunu sık sık deneyimliyoruz. Bilmiyorum demek yerine uydurmayı tercih ettikleri örnek çok. 

Haber kuruluşları bir AI aracına dönüşmeli

Yine Washington Post AI entegrasyonu yoluyla okuyucunun ilgi alanına göre kişiselleştirilmiş podcastler oluşturarak sesli hizmet de verebiliyor. Kuşkusuz bu tarz uygulamaları deneyen başka yayınlar da var ama tüm örneklere yerimiz yetmez. 

Bu yazıyı okuduğunuz Aposto’nun web sayfasında makalelerin girişine getirdiği özetleme özelliği de iyi bir başlangıç. Bunun Aposto için geliştirilen Merkhet AI uygulamasıyla yapıldığını öğrendim. 

Tüm bu örnekler gidilen yönü netleştiriyor. Sık tekrarladığım üzere, haber kuruluşlarının birer yapay zeka aracına dönüşmekten başka bir kurtuluşu yok. Yoksa okur ya da izleyici, nasıl şimdi sosyal medyadan haber alır hâle geldiyse, çok yakın gelecekte de yapay zeka sohbet botlarından haber almaya başlayacak. Gazetecilik sosyal medya karşısında önceden kaybettiği bu yarışı, üretken yapay zeka karşısında da kaybetmek istemiyorsa hızlı ve kararlı adımlar atmak zorunda. 

Gazetecilik yapay zeka karşısındaki gücünü hafife almamalı

Bu noktada kim, kime daha fazla muhtaç diye sorulabilir. Yapay zeka bir altyapı teknolojisi olduğu için medya kuruluşları artık ona elektriğe ya da internete ihtiyaç duyduğu kadar muhtaç. Bu konuda bir tartışma yok. 

Fakat yapay zeka modellerinin medyaya muhtaçlığını hiç hafife almayalım. Yapay zeka modelleri, her şey bizim olsun mantığı ve sıfır tık ekonomisiyle gazeteciliği öldürmeye karar verirse bu işten çok daha zararlı çıkabilirler. 

Çünkü internetteki insan yapımı içerik (bunun önemli ve doğrulanmış bölümünü gazetecilik içeriği oluşturuyor) ne kadar azalırsa, modeller o kadar sentetik veriye mahkum oluyor. Bu da kalitenin hızla bozulmasına yol açıyor. Hatalar pekiştiriliyor, nadir bilgi giderek azalıyor ve sistem kendi çıktılarıyla beslenen akraba evliliği ürünü bir mutanta dönüşüyor. 

Habsburg AI fenomeni

"The Machine Kills" podcast serisinin yapımcısı Jathan Sadowski önceden “Model Çöküşü” diye tanılanan bu sendrom için isabetli bir şekilde “Habsburg AI” tabirini kullanıyor. Göndermenin kaynağı Habsburg Hanedanı ve onların aile arasında yaptıkları evliliklerdi. Nitekim genetik havuz dışarıya kapalı olduğu için aile üyelerinde “Habsburg dudağı” gibi belirgin fiziksel bozukluklar ortaya çıkmıştı. 

• Yapay zeka dünyasında da "dışarıdan" (yani gerçek insanlardan) taze veri gelmediğinde, yapay zeka kendi içinde "akraba evliliği" yapmış oluyordu ve dijital genetik kaçınılmaz olarak bozuluyordu. 

Dolayısıyla gazeteciliğin burada yapay zekanın kendisine ne kadar muhtaç olduğunu iyi anlaması ve anlaşmalarını da buna göre yapması şart. Şu ekonomik ortamda, "Sıcak para gelsin de ne olursa olsun" diye yapılan acele lisanslama anlaşmaları varoluşsal bir krize dönüşebilir. Özellikle arşivi uzun yıllara dayanan ve bu arşivi çoktan yapay zeka devlerine eğitim verisi olarak kaybetmiş olan basın kuruluşlarının (New York Times gibi) dava yoluna gitmesi daha akla yatkın görünüyor. 

Sadece kurumları değil gazetecileri de korumalı

Bu ilişkide erken fark edilmesi gereken asıl hakikat şu: Yapay zeka ve gazetecilik arasındaki bu döngü, tarafların birbirini yok ettiği sıfır toplamlı bir oyun olmak zorunda değil. Burada her iki tarafın da varoluşsal olarak birbirine muhtaç olduğu kırılgan bir simbiyoz var.

Önceki yazıda atılması gereken bir başka adımın gazeteleri var eden gerçek gazetecileri ve yazarları koruması olduğunu belirtmiştim. Bu konuda Le Monde’un yaklaşımı çok iyi  bir örnekti. Yapay zeka lisans anlaşmasından elde edilen gelirin %25’inin doğrudan gazetecilere dağıtılacağını açıklamıştı. 

Bana kalırsa, bunu patronların insafına bırakmayan yasal yaptırımların da sağlanması şart. Gazeteci sendikalarının da bu konuda hazırlıkları olmalı. 

Bu döngü ne üretiyor, neye dönüşmeli? 

Bugünden bakılınca bu döngünün üç sonuç ürettiğini görüyoruz. Haber üretiminde verimlilik, sıfır tık ekonomisi nedeniyle haber kuruluşları için kırılganlık ve yapay zeka modelleri için sentetik veriye muhtaç kalma riski. 

• Önümüzdeki dönem bunu değiştirmek için bir fırsat olabilir. Taraflar bu ilişkiyi bir sömürü modeli olarak mı görecek, yoksa sürdürülebilir bir ortaklık olarak mı? 

Bu sorunun cevabı yazının girişinde bahsettiğim kendi kuyruğunu yiyen yılan mitinde saklı. Bu yılan yeniden doğuşu da simgeleyebilir, bir yok oluşu yani kısırdöngüye de. Gazeteciliğe düşen daha çok saha haberciliği, orijinal soruşturmalar ve gerçek insanı odağına alan hikayelerle kendini dönüştürmek. 

Yapay zeka devlerine düşense, kendilerini besleyen bu ekosistemi göstermelik, geçici çözümlerle değil, gerçekten desteklemenin yollarını bulmak. Ezcümle, bu döngü ancak ortak hareket edilirse sağlıklı bir varoluşa yol açabilir.