Kimileri için manifesto, kimileri için başkaldırı: Teknonun görünürlükle imtihanı

Tekno müziğin hikayesi, 1980’lerin sonlarında Detroit’te başladı. "Motor City" olarak bilinen bu sanayi devinin çöküşü, fabrikaların susması ve sistematik dışlanmışlığın yarattığı o boğucu atmosfer, teknonun doğum sancılarıydı. 

Juan Atkins, Derrick May ve Kevin Saunderson gibi öncüler için bu yeni ses; siyah Amerikalı işçi sınıfının, çöken bir endüstri ve umutsuz bir gelecek karşısında kurduğu bir kaçış hattıydı. Onların yaptığı müzik, dönemin popüler melodilerine kıyasla soğuk, mekanik, mesafeli ama bir o kadar da fütüristikti. 

Derrick May tekno için "George Clinton ve Kraftwerk’in bir asansörde mahsur kalması gibi" der. Tekno tam da Derrick May’in söylediği gibi Kraftwerk’in robotik estetiği ile George Clinton’ın funk ritimlerini Detroit’in paslı dokusunda birleşimi gibiydi. Sesini çıkaramayan insanlar, artık makineler aracılığıyla konuşuyordu.

• Bu mekanik çığlık Avrupa’ya, özellikle de Berlin’e taşındığında bambaşka bir anlam kazandı. 1989’da Berlin Duvarı'nın yıkılışının ardından şehrin her iki yakasında da büyük bir boşluk hâkim olmuştu. Doğu Berlin’in terk edilmiş enerji santralleri, boşalan fabrikaları, izbe depoları ve kentin kendine has gri dokusu, tekno müziğin dünyadaki ana mabedine dönüştü.

Berlin’de tekno artık sadece bir müzik değildi; kimliksizliğin ve özgürlüğün, anonimlik ve ifadenin birlikte mümkün olabildiği yeni bir rejimdi. Toplumsal statülerin vestiyere bırakıldığı, kuralsız bir alandı. Ne giydiğinin (ya da ne kadar az giydiğinin), kim olduğunun ya da cinsel yöneliminin bir önemi yoktu; karanlığın içinde herkes eşitti. 

Bu alan, toplumun ötekileştirdiği herkes için güvenli bir sığınaktı. Dışarıdan bakan bazıları içinse tehlikeli, rahatsız edici, fazla gürültülü ve dışlayıcıydı. Ve belki de tam bu "tehlikeli" imajı yüzünden bu kadar güçlü ve çekiciydi.

Ancak günümüzde tekno çok daha farklı bir müziğe dönüşmüş durumda. Bugün aynı müziği, "business techno" adı altında, Zara’nın kampanya videolarında, bir araba reklamında, TikTok’ta 15 saniyelik trend loop'larında ya da Instagram hikayelerinde sadece cool bir fon müziği olarak görüyoruz. Tekno, günümüzde bir zamanlar karşısında durduğu kapitalist sistemin en güçlü görsel diline, hatta pazarlama stratejisine dönüşmüş durumda.

Yeraltı kültürlerin görünürlük tuzağı

Bu dönüşümün en çarpıcı, belki de en ironik sembolü şüphesiz Berghain. Bir dönem yalnızca "içeride olanların" bildiği, fotoğraf çekmenin kesinlikle yasak olduğu ve bu yasağın bir gizemden ziyade bir özgürlük alanı yarattığı bu mekan, teknonun küreseldeki en gösterişli vitrinine dönüşmüş durumda.

Berghain’ın efsanevi kapı görevlisi ve fotoğrafçı Sven Marquardt, bir röportajında kapıdaki o meşhur ve sert seçiciliği şöyle anlatır:

"Biz sadece doğru karışımı yaratmaya çalışıyoruz. Kapıdaki karar, içerideki enerjiyi korumak içindir. İnsanların kendilerini güvende hissetmeleri ve dış dünyanın yargılarından uzaklaşmaları gerekir."

Marquardt için o kapı bir yargılama alanı değil, içerideki özgürlüğü koruyan bir filtredir aslında. Ancak günümüzde bu filtre, bir meydan okumaya dönüşmüş durumda. Kapı politikası hâlâ çok sert, içeride telefon yasak, evet ama Berghain artık hiç gizemli değil. Hakkında binlerce TikTok videosu, "Berghain’a nasıl girilir?" başlıklı blog yazıları, kapı görevlilerini taklit eden filtreler ve "Nasıl giyinmeli?" listeleri var.

Eskiden kulübe sadece müziğin ve o anın bir parçası olmak için girilirdi. Şimdi ise "girebilmiş olmak", sosyal medyada paylaşılacak bir başarı, bir statü göstergesi. Bir yeraltı mabedinin bu kadar görünür, bu kadar erişilebilir olmaya başlaması ister istemez akıllara şu soruyu getiriyor:

"Görünürlük yeraltına güç mü kazandırır, yoksa onun ruhunu mu öldürür?"

Underground kültürler için görünürlük her zaman iki uçlu olmuştur. Bir yandan daha fazla insanla temas etmek, sesini kitlelere duyurabilmek demektir. Öte yandan, ana akımın dokunduğu her şey gibi sınırlar bulanıklaşır. İsyan ve ifade, yerini güvenli bir tüketime ve konfora bırakır. Teknonun alışılagelmiş "tehlikeli" ve "öngörülemez" imajı da tam olarak bu noktada eriyor.

• Artık tekno, çoğu zaman politik bir duruşu veya varoluşsal bir kaçışı değil; daha "cool" görünmek için siyah giyinmeyi, güneş gözlüğü takmayı gerektiren bir stil tercihini temsil ediyor. Müzik, dans pistindeki kolektif bir trans hâlinden çıkıp, DJ’in arkasındaki dev ekranlarda patlayan görsellere ve sosyal medyaya hapsolan bir gösteriye dönüşüyor.

Türkiye'deki tekno sahnesi

Türkiye’de de Avrupa’ya benzer, hatta belki daha hızlı bir süreç yaşanıyor. İstanbul ve Ankara merkezli tekno sahnesi uzun süre küçük, kapalı, birbirini tanıyan ve dayanışmacı bir komüniteydi. 90’ların sonu ve 2000’lerin başındaki o samimi atmosfer bugün yerini büyük festivallere, sponsorlu partilere ve tıklım tıklım dolu kulüplere bıraktı. 

Bugün tekno sahnesi çok daha görünür, çok daha kalabalık ve çok daha çeşitli. Böyle deyince kulağa ne kadar hoş gelse de bu genişleme beraberinde yine aynı soruyu getiriyor:

"Underground kalarak büyümek mümkün mü? Yoksa büyümek, kaçınılmaz olarak sıradanlaşmayı getirir mi?"

Bu sorunun kesin ve tek bir cevabı yok. Belki de teknonun bugün içinden geçtiği dönüşüm, doğasına en uygun hâliyle çelişmektir. Bir zamanlar var olabilmek için görünmez kalmak ve karanlıkta olmak zorundaydı. Şimdi ise görünürlükle sınanıyor. 

• "Underground" kavramı da zaman içinde oldukça dönüştü. Belki de günümüzde underground olmak, bodrum katlarında saklanmak değil; popüler kültürün içinde bile kendi sesini korumayı seçmektir.

Geldiğimiz noktaya rağmen, bir kulübün kapısından içeri girip, o ağır metal kapı kapandığında hâlâ aynı hissi yaşamak mümkün aslında. Dışarıdaki dünyanın gürültüsü kesildiğinde, ışıklar söndüğünde ve kendimizi sadece müziğin ritmine bıraktığımızda bizimle kalan sadece beden, hareket ve ses oluyor.

Dışarı çıktığımızda ise aynı sesin bambaşka bağlamlarda karşımıza çıktığını görüyoruz. Tekno günümüzde artık sadece karanlığın değil, aydınlığın, reklam panolarının, gündüz partilerinin de bir parçası. Bugün teknonun isyanı belki 90’lara göre daha sessiz, daha içe dönük olabilir ama tamamen kaybolmuş değil.

O isyan artık telefonların ve flaşların yasaklandığı, kimliklerin vestiyerde bırakıldığı nadir anlarda hâlâ bir yerlerde varlığını sürdürüyor. Her şeyin ifşa edildiği, her anın kaydedildiği ve "görünür" olmanın var olmakla eşdeğer tutulduğu bir zamanda yaşıyoruz ama bazı hisler ve anlar hâlâ karanlıkta, sadece o anı yaşayanlara özel kalıyor.

Not: Yazıda bahsettiğim dönüşümü daha net anlamak isteyenler için, bu yazıya iyi birer eşlikçi olacaklarını düşündüğüm üç parçayı da aşağıya ekliyorum.

• Model 500 "No UFO’s" (1985)
• Ben Klock "Subzero" (2008)
• DVS1 "Black Russian" (2014)