Kitap imha tartışmasının görünmeyen yüzü: Yok edilen kitaplar sahiden hâlâ var mıydı?

“Kitapların yakıldığı distopyalardan her şeyin kendiliğinden yok olduğu yeni dünyaya.”

Arkadaşım Can Öz ile altı yıldır birlikte hazırlayıp sunduğumuz Yeni Medya 451 podcastini bu önerme üzerine kurmuştuk. Referansımız edebiyattandı. Ray Bradbury’nin kitapların yakılarak insanlığın ortak hafızasının yok edilmesini konu alan Fahrenheit 451 romanındaki dünyanın uzağındaydık ama bir biçimde aynı şeyleri yaşıyorduk. 

• Bizim bu önermeyle yola çıkmamızdan sonra geçen altı yıl boyunca bile her şey baş döndürücü bir hızla değişti. Özellikle matbu kitapların öyle kendiliğinden yok olmadığına ilişkin güncel bir gelişme distopik düşünme sınırlarımızı zorluyor. 

Project Panama’yı duymuş olabilirsiniz. Washington Post’un 27 Ocak 2026 tarihli haberinden bu yana çeşitli vesilelerle gündeme geliyor. Duymayanlar için özetle olay şu: Yapay zeka devi Anthropic, milyonlarca ikinci el kitabı satın aldı. Ciltlerini hidrolik bıçaklarla kesti, sayfaları yüksek hızlı tarayıcılardan geçirerek dijitalleştirdi ve kağıt kopyaları imhaya gönderdi. 

Yazarlar Andrea Bartz, Charles Graeber ve Kirk Wallace Johnson’ın Anthropic’e karşı açtığı dava olmasaydı, bu olaydan haberimiz olmayabilirdi. Eylül 2025’te 1,5 milyar dolarlık tarihî bir uzlaşıyla sonuçlanan Bartz v. Anthropic davasının sansürsüz belgelerinin yayımlanmasından bu yana da tartışılıyor. 

Son olarak Kanada merkezli ikinci el kitapçı Zoom Books ve Avrupa sahaf piyasasındaki olağandışı hareketlilik nedeniyle tartışma konusu. Türkiye’de de epey bir mecrada haber oldu biliyorsunuz. 

Skandal için konforlu çerçeve

Çıkan haberlerin neredeyse tamamı aynı dramaturji üzerine kurulu. Gizli kapaklı bir teknoloji devi, kendi hâlinde savunmasız sahaflar, giyotinler, imha, hamur makineleri ve elde var öfke. 

• Bu dramaturji yanlış değil elbette. Nihayetinde belgeler ortada. Fakat skandalı böyle çerçevelemenin de bir konforu var. Failin kim olduğunu baştan açık seçik bildiğimiz için olgunun; neden şimdi, neden bu biçimde gerçekleştiğinin ve bunun neden hukuken mümkün olduğunu sorgulamak zorunda kalmıyoruz. 

O soruların peşine düşünelim istiyorum. Baştan söyleyeyim kesinlikle Anthropic’in yaptığını savunmayacağım ama olaya kolaycı bir perspektiften bakmayı da kabul etmiyorum. Çünkü olaya yakından baktığımızda hukukun, ekonominin ve kültürel bellek siyasetinin birbirine düğümlendiği bir paradoksa ulaşıyoruz. 

Tarihten imha örnekleri

Tarihle başlayalım. Kitap imhası yapay zeka çağına özgü bir şey değil elbette. Bildiğimiz üzere modernite, bilgi taşıyıcılarını düzenli aralıklarla öğüten bir süreç. Her seferinde de kendine göre bir gerekçesi var. Hızlıca iki örneği hatırlayalım. İkinci Dünya Savaşı Britanya’sındayız. Hükümetin kağıt kurtarma seferberliği başlıyor ve 1939-1950 arasında milyonlarca cilt kitap, mühimmat kutusu ve harita üretmek için hamura çevriliyor. 1942’den itibaren atığını ayrıştırmayan yurttaşlara 2500 sterline kadar para ve iki yıla kadar hapis cezaları da geliyor. 

Daha yakın tarihe ama bu olayın 40 yıl sonrasına gidelim. Nicholson Baker’in 2001 tarihli Double Fold kitabında anlatılır. 1980’ler ve 90’lar boyunca aralarında Kongre Kütüphanesi’nin de bulunduğu büyük kütüphaneler, yer tasarrufu gerekçesiyle bazı kitapları ve gazete arşivlerini mikrofilme çekerek orijinallerini de imha ediyor. 

• Hatta Nicholson Baker bu olay hakkında kitap yazmakla da kalmadı. Kendi emeklilik fonunu bozarak British Library’nin elden çıkardığı Amerikan gazeteleri koleksiyonunu satın alarak korumaya aldı. 

2004 yılında Google Books, Harvard’dan Oxford’a en büyük koleksiyonları taramaya başladığında ise davayla karşılaşacaktı. Ancak mahkemeler 2013 yılında bu taramayı dönüştürücü bulup adil kullanım saydı. 2016 yılında temyiz başvurusu da reddedildi. 

İmhanın amacı geçmişten farklı

Tarihin bize söylediği iki şey var. Birincisi imha yoluyla format dönüştürme işi hiç yeni bir uygulama değil. İkincisi bu olay yeni olmayabilir ama bu kez amaç oldukça farklı. Savaş sırasındaki imha seferberliği ulusal savunma gibi bir amaca dayanıyordu. ABD’deki Kongre Kütüphanesi'nin matbu materyali mikrofilme geçirme hamlesi ise kusurlu da olsa koruma ve kolay erişim içindi ve kamuya açıktı. Google Books’un taramaları da çok tartışıldı ama nihayetinde Google taradığı kitapları kütüphanelere iade etti ve bunun bir koruma hamlesi olduğunu savundu. 

Project Panama’da farklı olan şu: İlk kez imha kamusal hiçbir dönüşüm vaadi olmadan, tamamen özel ve kapalı bir ticari modelin girdisi yani eğitimi için yapıldı ve hukuk bunu kısmen de olsa meşru buldu. 

Hukuk bu olayı nasıl teşvik etti?

Bana kalırsa bu olayın en rahatsız edici kısmı hukukun gri alanları ve sağladığı teşvik. Haziran 2025'te Yargıç William Alsup, Bartz v. Anthropic davası kararında iki keskin çizgi çekmiş. Korsan gölge kütüphanelerden (LibGen, Books3, Pirate Library Mirror vb. toplamda yedi milyonu aşkın kitap) indirilen içeriğin kalıcı kütüphane olarak saklanması ihlaldi. Anthropic bu yüzden, davacı avukatının deyişiyle "muhtemelen tarihin en büyük telif tazminatı" olan 1,5 milyar dolarlık uzlaşmayı imzaladı. 

Ama yasal olarak satın alınmış fiziksel kitapların taranıp eğitimde kullanılması "olağanüstü dönüştürücü" bulundu. İmhayı hukuken meşrulaştıran cümle buydu: “Anthropic'in yaptığı, basılı nüshaları daha kullanışlı, yer kazandıran ve aranabilir dijital nüshalarla değiştirmekten" ibaretti; yeni kopya eklenmemiş, mevcut kopyalar dağıtılmamıştı. 

Nihayetinde, yalnızca en zengin şirketlerin karşılayabileceği pahalı bir aklama ritüeli yaratılmış ve fiziksel asılların ortadan kaldırılması teşvik edilmişti.

Yapay zeka cephesinin savunma argümanları

Burada konunun nispeten az yazılıp çizilen tarafı yapay zeka cephesinin savunması. Bir defa onlara göre bu bir aklama değil, bu bir hukuki uygunluk arayışı. İlk argüman oldukça kafa karıştırıcı. Onlara göre, kitap sayfalarının dijitalleştirilip model eğitiminde kullanılması dönüştürücü bir işlem. Çünkü dil modelleri bu kitapları taklit etmek veya aynen yayımlamak için değil, iyi yazmayı öğrenmek için kullanıyor. 

• Bunu iyi yazmak isteyen bir insanın çok kitap okumasına benzetiyorlar. Tabii hiçbir insan altı ayda iki milyon kitabı okuyamayacağı için bu argüman epey sallanıyor. 

İkincisi; şirketler, fiziksel olarak sadece kısıtlı bir azınlığın erişebileceği veya kütüphane raflarında çürümeye terk edilmiş bilgileri dijitalleştirerek evrensel olarak anında erişilebilecek bir formata çevirdiklerini savunuyorlar. O çerçeveden bakınca, bu hamle "bilginin demokratikleştirilmesi" olarak da okunabilir. 

• Burada biraz duraksıyorum açıkçası ama nihai ürün yani yapay zeka modelleri kamuya açık değil yüksek abonelik fiyatlarıyla pazarlanan birer ürün olduğu için bu da ikna etmiyor.  

Diğer yandan yine şirketler, sahaflarda unutulmuş ve depolara terk edilmiş artık basımı yapılmayan, ekonomik ömrünü tamamlamış milyonlarca kitabı yani bir ölü sermayeyi canlandırdıklarını iddia edebilir. Dahası bunlar zaten çöpe gidecek, dönüşüm sırası bekleyen atık kitaplardı biz bunların dönüşümünü hızlandırdık denilebilir. Yani bu bir çevre dostu dönüşüm projesi olarak sunulabilir. 

Aşağı yukarı böyle diyorlar zaten. Kitaplar normal yoldan geri dönüşüme gitse açıkçası kimsenin umurunda olmazdı. Zaten bazı kitapların sonu bu oluyor ama bunu bir yapay zeka şirketi yapınca işler değişiyor. Her başlıktan tek nüsha toplayan, İspanyol İç Savaşı gazetelerinden jeomekanik monografilerine uzanan ISBN listeleriyle çalışan bir satın alım örüntüsünü, çöp kurtarma operasyonu olarak görmek çok zor. Çünkü tek nüsha hedeflendiğinde o nüshanın son nüsha olabileceği ihtimali tamamen tartışma dışında kalıyor. 

Yine de dürüst olmak gerekirse, toplu alımların hedefindeki kitapların çoğunun gerçekten dolaşımdan çıkmış metinler olduğu ve sahafların bir kısmının da bundan memnun olduğu biliniyor. Madrid'deki Mautalos sahafı Carlos Hernández son bir ayda Zoom Books'a yaklaşık 200 kitap sattığını, erittiği stokun büyük kısmını insanların atmak istediği kitaplar olduğunu ve bu konuda karamsar olmadığını söylemiş.

Türkçe basılı metin bir sonraki dalganın hedefi olabilir

Bu konu özelinde Türkiye’ye özel bir parantez açmakta fayda var. Türkiye’den sahaf tanıklığı henüz yok. Ancak bilinen bir gerçek var: Türkçe, NLP literatüründe açıkça düşük kaynaklı dil sayılıyor; en yaygın Türkçe model olan BERTurk, İngilizce külliyatın yanında cüce kalan, yaklaşık 4,4 milyar token'lık bir boyuta sahip. 

Bu kıtlık, henüz dijitalleşmemiş Türkçe basılı metinleri bir sonraki dalganın cazip hedefi yapabilir. Ancak bu kıtlık, o dalga geldiğinde imhayı "Türkçenin yapay zekada temsili için fedakarlık" şeklinde meşrulaştırabilir mi, bunun üzerine düşünmek gerek. 

Yapay zeka temsilinde Türkçe külliyatın zenginleşmesini istemek ile bunun sahaf raflarının boşaltılması pahasına olmasına razı olmak arasındaki ikilemi Türkiye hukuku aşabilir mi? Bunun yasal altyapısının henüz olmadığını biliyoruz da o tartışmaya hazırlıksız yakalanmamak için en azından sahafların anormal toplu sipariş örüntülerini şimdiden izleyip kayda geçirmesi ve nadir nüshaların satış öncesi kütüphane kaydının bir refleks hâline gelmesi gerekebilir. 

Aynı sonuçta birleşen iki farklı okuma

Bu tartışmada ilk bakışta görülmeyen bir paradoks var: Kitaplar yok oluyor belki ama metin yaşıyor hem de milyonlarca insanın sorularına cevap veren bir sistemin içinde. Yok olan şey çoğu zaten kimsenin açmadığı ve açmayacağı bir kağıt yığınından ibaret olabilir mi? 

Ancak bir de karşı okuma var ki, birincisini çürütüyor. İlginç olan şu ki, her iki durumda da toplum, aslına başvurma imkanını kaybediyor. Bilgiye erişim tek bir aracıya, bir veri madencisinin şirketine veya bir sansürcü devlete devredilmiş oluyor. 

Bu iki okuma arasındaki mesafe, tartışmanın gerçek sorusunun ilk akla gelen soru olmadığını gösteriyor. Çünkü yok olan kitaplar belki çoktan dolaşımdan çıkmıştı. Asıl soru şu: İnsanlığın en az 200 yıllık kolektif entelektüel birikimi özel modellere aktarılırken, ne kadarı kamuya geri dönecek ve buna kim karar verecek? Tarihin tekerleği hızla dönerken, fiziksel kitapların akıbetinden daha hayati bir soru bu. Sorunun cevabı ise henüz yazılmamış yasalarda gizli.  

• Sahaflara gelen gizemli ve toplu gece yarısı siparişleri, giyotinler, hamura dönüşmüş kağıtlar evet, çok sembolik ve fotojenik kareler ama tarih böyle sahnelerle değil, neyin ödüllendirilip neyin cezalandırılacağını belirleyen kurallar sonucu şekilleniyor. Bu kuralları kimin, nasıl koyacağı da önemli. 

Unutmayalım ki, Fahrenheit 451’de kitapları yakanlar kendilerini kötü adamlar olarak görmüyorlardı. Nihayetinde onlar da insanları rahatsız edici bir yükten kurtardıklarına inanıyorlardı.