Kıyamet iyimseri olmak: AI’a yönelik endişe optimizmle buluşabilir mi?

Daniel Roher'in yeni belgeseli, orijinal ismiyle The AI Doc: Or How I Became an Apocaloptimist, baba olmaya hazırlanan bir yönetmenin yapay zeka uzmanlarıyla yüz yüze yaptığı söyleşilerden bir kolaj. Belgeseldeki samimiyet oldukça yüksek olsa da önerdiği bu yeni konum, yani kıyamet endişesiyle iyimserliğin barıştığı nokta, henüz ikna edici değil. Hele bu kavramın en güçlü savunucularının aynı zamanda bu işten en çok para kazanan liderler olduğunu görünce…

Seyirciye iki uç tarafı da gösteren belgesel, bir yüzü kıyamete, bir yüzü iyimserliğe bakan Janus gibi. Bir tarafta yapay zekanın işsizliği büyütmesi, insani bağları çözmesi, yaşamımıza anlam katan unsurlardan bizi koparması duruyor. Diğer tarafta ise kanser ve Alzheimer gibi hastalıkların tedavisi ile evrensel temel gelir zenginliğinin tüm topluma dağıtılması fikri, bir röportaj masasında kötümserlikle çarpışıyor.

Belgeselin New York’taki ön gösterimi için heyecanla yerimi aldım ve her kelimesini duymak, anlamak, sık sık not almak istedim. Yanımda oturan kişinin bir macera filmi izlercesine dur durak bilmeden büyük boy patlamış mısır yemesi ilgimden pek bir şey götürmedi. Fakat bu, sonrasında kafamda başka bir analoji olarak belirdi. 

• Dünyanın bir bölümü, yapay zekanın bize gösterdiklerini, şirket liderlerinin güç savaşlarını bir Marvel filmi gibi sanki onları etkilemiyor ya da etkilemeyecekmişcesine izliyor.

Belgeselin asıl sorusu da galiba bu: Yapay zekayı bir gösteri olarak mı izleyeceğiz, yoksa bizi de içine alan bir sürecin notlarını mı tutacağız? Ve daha da önemlisi bu notlarla ne yapacağız?

Bir babanın korkusu

Oscar ödüllü Everything Everywhere All at Once filminin yapımcılarından gelen bu belgesel, yönetmen Daniel Roher'in baba olmaya hazırlanırken kendine sorduğu basit ama yakıcı bir soruyla başlıyor: Çocuğum nasıl bir dünyaya doğacak? 

^{Daniel Roher}

Roher, bu sorudan yola çıkarak iki cephenin önde gelen isimleriyle tek tek görüşüyor. Görüşmelerde yapay zekayı inşa edenler ve iyimserler tarafında OpenAI CEO'su Sam Altman, Anthropic CEO'su Dario Amodei ve kurucu ortağı Daniela Amodei, Google DeepMind CEO'su Demis Hassabis, LinkedIn kurucusu Reid Hoffman, OpenAI’dan tartışmalı olarak ayrılan eski baş bilim insanı Ilya Sutskever ve Singularity kurucusu Peter Diamandis var. 

• Sam Altman'ın gelecekte çocuklarımızın hiçbirinin yapay zekadan daha akıllı olamayacağı konusundaki yorumları, belgeselin başlangıç sorgusuna tokat gibi bir yanıt oluyor.

Eleştirenler ve kötümserler tarafında ise Turing ödüllü Yoshua Bengio, Sosyal İkilem belgeselinden hatırladığımız eski Google çalışanı Tristan Harris, Distributed AI Research Institute (DAIR) kurucusu Timnit Gebru, Washington Üniversitesi'nden dilbilimci Emily M. Bender, gazeteci Karen Hao ve tarihçi Yuval Noah Harari var. Ortak payda ise hepsinin yapay zekanın bugünkü gelişim hattından, farklı sebeplerle de olsa son derece rahatsız olması. 

Belgeselin "el yapımı" estetiği, kağıt animasyonları ve oldukça samimi kamera dili, meseleyi soyut bir teknoloji tartışmasından alıp doğrudan insan ölçeğine indiriyor. Bu oldukça kıymetli bir hareket. Peki bu samimiyet, belgeselin önerdiği konumu meşrulaştırmaya yetiyor mu? Bunun cevabı için belgeseli izlemenizi tavsiye ederim.

Apocaloptimist kavramı neye işaret ediyor?

Belgeselin başlığındaki “apocaloptimist” kavramı, kıyamet ile iyimserliğin birleşimini anlatıyor. Yani en basit anlamıyla “kıyamet iyimserliği” demek. Hem korkmak hem de inşa etmeye devam etmek bir nevi…

Yazının başında değindiğim Janus'u mitolojik bir kahraman olarak burada yeniden anarsak bu karakter, Roma mitolojisinde iki yüzü olan bir tanrı. Bir yüzü geçmişe, diğer yüzü geleceğe bakıyor. Kendisi başlangıçların, kapıların ve eşiklerin tanrısı. İngilizcede Ocak ayı anlamına gelen “January” kelimesi de Janus’dan geliyor. Zira Ocak ayı da bir dönemi kapatır ve yenisini başlatır. 

• Belgeseldeki yapay zeka tartışması da tam olarak böyle. Yapım, teknolojinin iki zıt yönünü gösterirken geleceğe dair cevaplanması zor sorular da soruyor. 

İlk bakışta makul bir denge gibi görünen “apocaloptimism”, bu yüzden sorgulanmayı hak ediyor. Çünkü bu sentezin en güçlü savunucuları, aynı zamanda bu işten en çok para kazananlar. Hatta bu kişilerin yüksek kârlar elde etmeleri sebebiyle de şu an tüm dünyanın izlediği bir mahkeme süreci yaşanıyor. 

• OpenAI'ın 1 trilyon dolara yakın değerlemesi, Anthropic'in 380 milyar dolarlık seyri, NVIDIA'nın trilyonlarca dolarlık piyasa değeri ve bu şirketlerin liderlerinin yaydığı iyimserliği düşünürsek “apocaloptimism”, esasında bu dev sermayenin kendine bulduğu konforlu orta yol olabilir mi? 

Dario Amodei'nin paradoksu 

Belgeselin en çarpıcı isimlerinden biri Claude sohbet robotunun yaratıcısı Anthropic’in CEO'su Dario Amodei. Giriş seviyesi beyaz yakalı işlerin %50’sinin 2030'a kadar ortadan kaybolabileceğini öngören Amodei, yeni mezunlar arasında panik yaratabiliyor. 

Ancak Amodei'nin uzun vadeli endişeleri, salt iş kayıplarından çok daha derine iniyor. Amodei, Ocak ayında kişisel blogunda yayımladığı ve yapay zekaya ilişkin riskleri ele aldığı yaklaşık 20 bin kelimelik makalesinde yapay zekanın "düşük zihinsel yeteneğe sahip" insanlar için "işsiz veya çok düşük ücretli bir alt sınıf" yaratabileceği uyarısında bulunmuştu. Anthropic CEO’suna göre yapay zekanın yetenekleri arttıkça bu sınıf, nüfusun daha geniş bir kesimini içine alacak ve risk altında olan sadece ücretlerimiz değil, demokrasinin kendisi olacak. 

Amodei'nin Axios'a verdiği demeçte bu konudaki söylemleri oldukça net: 

"Demokrasinin güç dengesi, ortalama bir insanın ekonomik değer yaratarak etki gücüne sahip olmasına dayanır. Bu mevcut değilse işler korkutucu hâle gelecektir." 

Fakat Amodei, bunları söylerken zaten sorun yaratacağına son derece inandığı bir teknolojiyi geliştirmeye devam ediyor ve sorumluluğu da politika yapıcılara yüklüyor gibi görünüyor. 

Akademik tarafta farklı görüşler var 

Virginia Üniversitesi'nden ekonomist Anton Korinek’in de aralarında bulunduğu bazı analistler, yapay zekanın her alanda insanlardan daha iyi performans gösterebildiği bir dönemde hiçbir insan işinin uzun vadede güvende olmayacağını öne sürüyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) ekonomisti David Autor ise bunun tam tersini savunuyor. Autor, nasıl ki atalarımız uçuş görevlisi ya da yazılım mühendisi gibi mevcut meslekleri hayal edemediyse sürekli evrilen tüketici talebinin de bugün hayal edemeyeceğimiz yeni iş alanları yaratacağına işaret ediyor. 

Autor, yıkımın boyutunun otomasyonun ne kadar hızlı geleceğine ve ne kadar derine ineceğine bağlı olacağını savunuyor. 

Evrimleşmemiş insanlık 

Belgeselde beni en çok etkileyen isimlerden biri de Tristan Harris oldu. Geçmişte Google’da tasarım etiği üzerine çalışan Harris, Sosyal İkilem belgeselini de sırtlamıştı. Kendisi bugün Center for Humane Technology'nin eş kurucusu. 

• Bu arada Sosyal İkilem belgeseli, kesinlikle izlemeye değer. Eski Facebook, Google, Twitter ve Instagram çalışanlarının sosyal medya algoritmalarının satın alma davranışı ve daha kötüsü insan psikolojisini nasıl ele geçirdiğini ilk elden anlattığı belgesel, küresel ölçekte 100 milyondan fazla izleyiciye ulaştı. The AI Doc'u izlemeden önce ya da sonra mutlaka Sosyal İkilem belgeselini de izlemenizi tavsiye ederim.

Sosyal İkilem’de de Harris şöyle diyordu: 

"Tarih boyunca ilk kez 50 tasarımcı, iki milyar insanın psikolojisini etkileyecek kararlar aldı." 

Aynı belgeselde Center for Humane Technology'nin kurucu ortağı Randima Fernando, buna bir başka anahtar cümle ekliyor: 

“1960'lardan bu yana işlemci gücü yaklaşık bir trilyon kat arttı. Ama insan beyni hiç değişmedi. Bizim fizyolojimiz, milyonlarca yıllık bir biyolojik mirasla Silikon Vadisi’nde oturan bir mühendisin tasarladığı bildirim ekranıyla ve beğeni butonuyla başa çıkmaya çalışıyor.” 

The AI Doc belgeselinde Tristan Harris'in yaptığı yorumlar, bu perspektifin yapay zeka dönemine taşınması gibi. Sosyal medyayı sadece daha çok satın alım yaratacak bir reklam endüstrisi hâline getirme ve kullanıcıların içeride daha fazla vakit geçirmesini sağlayan bağımlılık yapıcı tasarımlar üretme kültürü devam ederken şimdi yapay zekayı kim, hangi tasarım kararlarıyla şekillendiriyor? 

Bu konu belgeselde de daha az masaya yatırılan gerçeklerden biri oluyor. 

Hack’lenebilir hayvan 

Yuval Harari, belgeselde belki de meseleyi en geniş çerçeveye oturtan isim. Yıllardır yaptığı işin tutarlılığı da bu bağlamda hatırlatılmaya değer. 2016’da yayımlanan Homo Deus'ta ve 2018’de yayımlanan 21. Yüzyıl İçin 21 Ders’te insan biyolojisini "biyokimyasal algoritmalar" olarak tanımlayan Harrari, “dataizm” adını verdiği yeni bir dünya görüşünün şekillendiğini de öne sürmüştü.

Ünlü yazar, bu ifadeyle yetkinin insandan algoritmalara geçtiği bir düzeni tasvir ediyordu. 2021’de CBS'e verdiği röportajda Harari, bunu daha sert bir cümleyle özetlemişti: 

"Bir insanı hack’lemek, o kişiyi kendisini tanıdığından daha iyi tanımak demektir." 

Aynı röportajda Harari, bir tarayıcıdaki örüntü analizinin ergen bir kişinin cinsel yönelimini kendisinden önce tespit edebileceğini söylüyordu. Bu cümle, bugün bile son derece sarsıcı. The AI Doc belgeselinde de Harari aynı çizgiyi ve uyarılarını sürdürüyor.

Belgeselin kör noktası 

Rotten Tomatoes'taki eleştirmenlerden birinin işaret ettiği gibi The AI Doc, yapay zekanın nasıl çalıştığına dair teknik merakı atlıyor. Bu, Sosyal İkilem belgeselinde çok daha iyi açıklanıyordu ve konuyu kaynağından anlamamıza yardımcı oluyordu. O yüzden bu eleştiri pek de haksız değil. 

Ancak belgesel, yine de daha fazla sorumlu içerik ve her iki tarafı da anlatan anlatıları görmemize olanak sağlamış durumda. Kaldı ki belgeselde soruları cevaplayan liderler geleceğe de silinemeyecek bir not düşmüş oluyorlar. Bu açıdan da belgeselin iyi bir kaynak olacağına dair şüphe yok. 

Türkiye penceresinden bakınca

Belgesel, şimdilik Türkiye'de gösterimde değil. YouTube ve dijital platformlardan erişilebilse de sinema salonunda izlemeniz bambaşka bir deneyim olurdu. 

Rakamlar: Belgeseldeki mesele ise oldukça evrensel. Coface ve Tehdit Altındaki Meslekler Gözlemevi'nin (OEM) 2025 sonu raporuna göre Türkiye'de istihdamın %12’sine yakını, yapay zeka otomasyonuna müsait. Bu oran Birleşik Krallık'ta yüzde %20 bandında. 

• İlk okumada Türkiye "korunaklı" görünüyor. Ama esasında durum farklı. Türkiye’de bilgi yoğun mesleklerin payı düşük olduğu için bu oran düşük kalıyor. 

İkinci veri daha rahatsız edici. Aralık ayında yayımlanan ve ABD verileri üzerinden yapılan bir analize göre yapay zeka riski altındaki işlerin %86'sını kadınlar üstleniyor. İdari destek, mütercim tercümanlık, yönetici asistanlığı ve müşteri hizmetleri bu işler arasında. 

Türkiye'de kadınların işgücüne katılım oranı, hâlihazırda Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ortalamasının çok altında. Yani yapay zekanın ilk vurduğu yer, kadınların zorlukla tutunduğu o dar bant olacak gibi görünüyor. 

Sonuç olarak: Yapay zeka konusunda iyimser mi yoksa kötümser mi olduğunuz, sandığınızdan daha fazla önem taşıyor. Elbette gezegenin ekonomik ve politik gücünü elinde tutan tekno-baronların kavgasını patlamış mısır eşliğinde izlemeyi seçebilirsiniz. Fakat bilinçli izlemeniz, öncelikle kendi hayatınız açısından önemli bir etki yaratacaktır.