OpenAI’ın AI ekonomisi vizyonu: Robot vergisi, dört gün çalışma, taşınabilir yan haklar

ChatGPT’yi 2022 yılında doğrudan son kullanıcıya sunarak yapay zeka araçlarının günlük yaşama entegre edilmesinin önünü açan ve özellikle iş dünyasında geniş çaplı bir dönüşümün fitilini ateşleyen OpenAI, yapay zeka çağında servet dağılımı ve çalışma biçimlerinin nasıl yeniden şekillenebileceğini özetleyen bir dizi politika önerisi yayımladı. 

• Dokümanda yer alan önerilerin, kamu varlık fonları ve genişletilmiş sosyal güvenlik ağları gibi geleneksel olarak sol eğilimli kabul edilen mekanizmaları kapitalist ve piyasa odaklı bir ekonomik çerçeveyle harmanladığı görüldü. 

Belgenin, yapay zekanın işgücü ve ekonomiyi dönüştürdüğü bir çağda hükümet yetkilileri, yatırımcılar ve kamuoyunun şirketin dünyayı nasıl gördüğünü anlamalarına da yardımcı olacağı açıklandı. 

Arka plan: OpenAI’ın politika önerileri, yapay zekaya ilişkin artan endişelerin ortasında geliyor. İş dünyası, hemen hemen her gün yapay zeka kaynaklı iş kesintileri, servetin belirli gruplarda yoğunlaşması ve yapay zeka odaklı veri merkezlerinin çevreye etkisi gibi başlıkların gündeme taşındığına tanıklık ediyor. 

OpenAI ise bu endişelere yanıt olarak vizyonunu üç temel hedef üzerine kuruyor. Yapay zeka desteğiyle elde edilen refahı daha geniş bir alana yaymak, sistemik riskleri azaltmaya yönelik güvence mekanizmaları oluşturmak ve ekonomik güç ile fırsatların belirli alanlar ve gruplarda çok fazla yoğunlaşmasını engellemek için yapay zekaya yaygın erişimin önünü açmak, bu hedefler arasında yer alıyor. 

Vergi yükünü sermayeye kaydırmak: “Zeka çağı için endüstri politikası: İnsanı önde tutmak için fikirler” başlıklı 13 sayfalık dokümanda OpenAI, vergi yükünü insan emeğinden sermayeye kaydırmayı öneriyor. Şirket, ABD Başkanı Donald Trump’ın ilk başkanlık döneminde %35’ten %21’e düşürdüğü kurumlar vergisine açıkça atıfta bulunmasa da şirketlerin kârı artarken ve emek gelirine olan bağımlılık azalırken yapay zekanın yarattığı büyüme ivmesinin sosyal güvenlik, sağlık sigortası ve konut yardımı gibi programları finanse eden vergi tabanını zayıflatabileceğine işaret ediyor. 

Yapay zeka, iş ve üretim biçimlerini yeniden şekillendirirken ekonomik faaliyetin yapısının, yani paranın kime ve nasıl dağıtıldığının da değişebileceğine dikkat çeken OpenAI, bu durumun şirket kârları ve sermaye kazancını artıracağını, fakat emek geliri ve istihdam vergisine olan bağımlılığı azaltacağını öngörüyor. 

Anlamı: OpenAI’a göre eskiden bir şirket büyümek için 1000 kişiyi işe alarak maaş ödeyip bu maaş üzerinden bir vergi verirken ve çalışanlar da maaş geliri elde ederken artık yapay zekayla aynı işi 200 kişinin yapması mümkün olacak. Bu sayede daha az kişiye maaş ödenecek, ücretlerden kesilen vergi düşecek ve şirketin kâr marjı artacak. Kazancın büyük kısmı ise sermaye sahiplerine ve hissedarlara gidecek. 

Yani emeğe dayalı ekonomiden sermaye sahipleri ve teknoloji şirketlerinin daha fazla pay aldığı bir düzene geçilecek. Bu nedenle yapay zekadan elde edilen gelirlerin, şirket kazançlarının ve en üst gelir grubundaki kişilerin sermaye kazançlarının daha fazla vergilendirilmesi gerekecek. 

Robot vergisi: OpenAI, hazırladığı dokümanda Microsoft kurucusu Bill Gates’in 2017’de önerdiği robot vergisi konseptini de yeniden gündeme taşıdı. OpenAI’ın politika önerileri arasında da yer alan bu konsept, robotların işgücü piyasasında yerini aldıkları insanla aynı miktarda vergiye tâbi tutulmasını öngörüyordu. 

Belge ‘Kamu Varlık Fonu’ oluşturulmasını da önerdi 

Belge, her bir ABD vatandaşının piyasaya yatırım yapmamış olsa bile yapay zeka şirketleri ve altyapısında otomatik bir kamusal paya sahip olmasını sağlamak için bir Kamu Varlık Fonu oluşturulmasını da önerdi. Hükümet tarafından kurulacak bu fonun yapay zeka şirketleri, veri merkezleri ve çip altyapısına yatırım yapacağı, fon büyüdükçe getirilerin de artacağı ve elde edilecek getirinin doğrudan vatandaşlara dağıtılacağı belirtildi. 

Dört günlük çalışma haftası: OpenAI’ın önerilerinin birçoğu, işgücüne odaklıydı. İşgücü odağındaki önerilerden biri, dört günlük çalışma haftasına geçiş yapılması oldu. Analistler, bu önerinin yapay zekanın nihayetinde daha iyi bir iş-yaşam dengesi sağlayacağı yönündeki vaatlerle örtüştüğüne dikkat çekti. 

Doküman ayrıca, şirketlerin emeklilik katkı paylarını artırmasını, sağlık giderlerinin daha büyük bir kısmını karşılamasını ve çocuk ile yaşlı bakımına ilişkin mâli giderleri üstlenmesini önerdi. Şirketin bu yükümlülükleri devlet politikası yerine, kurumsal sorumluluklar olarak tasvir etmesi ise dikkat çekti.

• Analistlere göre bu yaklaşım, yapay zeka nedeniyle işini kaybetme riski yüksek olan insanları sistemin dışına itiyor. Zira otomasyon nedeniyle işini kaybeden kişiler, işleriyle birlikte yan haklarını da kaybediyor. 

Bununla birlikte: OpenAI ayrıca, farklı işler arasında taşınabilir bir sosyal hak sistemi öneriyor. Bu sistemde, çalışan iş değiştirse bile sağlık sigortası ve emeklilik birikimi gibi sosyal hakları onunla birlikte yeni kuruma taşınıyor. Fakat bu sistem de işverenin katkısına bağlı olduğu için yapay zeka nedeniyle işini kaybeden birine yeterli güvenceyi sağlamıyor. 

Doküman ayrıca, yapay zekanın teşkil ettiği risklerin iş kaybının ötesine geçtiğini ve yapay zeka sistemlerinin hükümetler ve kötü niyetli aktörler tarafından kötüye kullanılmasının ya da insan kontrolünün dışında çalışmasının daha büyük bir risk faktörü olacağını vurguluyor. 

• OpenAI, bu riskleri azaltmak için kontrol planları oluşturulması, denetim organları kurulması ve siber saldırı ya da biyolojik tehdit gibi yüksek riskli kullanım senaryolarına karşı hedefli önlemler geliştirilmesi gerektiğine işaret ediyor. 

Öte yandan: Belgede yapay zekanın enerji altyapısının geliştirilmesi, teşvikler sunulması ve sektöre vergi indirimleri getirilmesi gibi büyüme önerileri de yer alıyor. Yapay zekanın bir kamu hizmeti gibi ele alınması gerektiğini vurgulayan OpenAI, yapay zeka sistemlerinin birkaç firmanın kontrolünde kalmasının önüne geçilmesi gerektiğine işaret ediyor. Yapay zekanın uygun fiyatlı ve erişilebilir olmasını sağlamak için endüstrinin hükümetle birlikte çalışması gerektiğinin de altı çiziliyor. 

Dünyanın iş hayatı, bilgi altyapısı ve üretimi yeniden şekillendiren bir ekonomik ve sosyal örgütlenme aşamasına girdiğini belirten OpenAI, bu nedenle süper zekanın herkese faydalı olmasını güvence altına alan yeni bir endüstri politikası benimsenmesi gerektiğine işaret ediyor. 

Amaç, faydayı topluma yaymak

OpenAI, politika önerisinde Sanayi Devrimi gibi geçmiş ekonomik çalkantı dönemlerine de atıfta bulunuyor. Bu dönemlerde büyümenin daha geniş fırsatlara dönüştürüldüğünü vurgulayan şirket, bunun yeni kamu kurumları, koruma mekanizmaları ve adil bir ekonominin ne sunması gerektiğine dair beklentiler inşa ederek ve işçi hakları, güvenlik standartları, sosyal güvenlik ağları ve eğitime erişimin genişletilmesi gibi alanlarda adımlar atarak başarıldığını belirtiyor. 

ABD merkezli yapay zeka devi, politika önerisinde ayrıca şu ifadelere yer veriyor: 

“Süper zekaya geçiş, çok daha iddialı bir endüstri politikası gerektirecek. Demokratik toplumların ekonomik geleceklerini şekillendirmek için kolektif ve büyük ölçekli biçimde harekete geçebilme kapasitesini yansıtan bir yaklaşıma ihtiyacımız var. Amaç ise süper zekanın sağladığı faydaların toplumun tamamına yayılmasını sağlamak olacak.”