Ritmini direnişten alan bir müzikal: Sebastián Lelio'dan 'Dalga'

2018 yılında Şili üniversitelerinde başlayan feminist işgaller, kampüslerde yıllardır görmezden gelinen cinsel taciz vakalarına, erkek egemen akademik yapılara ve kurumsal sessizliğe karşı yükselen en kitlesel öğrenci hareketlerinden birine dönüştü. Fakülteler işgal edildi, dersler boykot edildi ve üniversiteler kolektif direnişin sahnesine dönüştü. 

• Bu süreç, protestonun ifade biçimini de değiştirdi; sloganlara beden, ritim ve kamusal performans eşlik etmeye başladı. Böylece üniversitelerden yükselen bu feminist hareket, taleplerinin yanında geliştirdiği yeni direniş diliyle de dikkat çekti.

Aynı yıl Valparaíso'da kurulan feminist sanat kolektifi LasTesis tarafından hazırlanan Un violador en tu camino (Yolundaki Bir Tecavüzcü) performansı, 2018'de ivme kazanan Şili'deki feminist mücadeleyi 2019'da küresel ölçekte görünür kıldı. Koreografisi, şarkısı ve görsel kodları kısa sürede onlarca ülkeye yayılan bu performans, her toplumda sözleri yerel dillere uyarlanarak meydanlarda, sokaklarda ve kamusal alanlarda yeniden üretildi. 

Böylece Şili'de başlayan yerel bir mücadele, bedenin, ritmin ve performansın kurduğu ortak ifade dili sayesinde uluslararası bir direniş hafızasına dönüştü. 200'den fazla kentte sergilenen bu performatif protesto, Türkiye'de de Kadıköy'de polis müdahalesiyle karşılaştı; ardından kadın milletvekilleri tarafından TBMM kürsüsüne taşındı.

Cannes Film Festivali’nin ardından Türkiye prömiyerini 15. Uluslararası Suç ve Ceza Filmleri Festivali’nde yapan Sebastián Lelio'nun Dalga'sı (La ola) bu iki tarihsel anı, aynı anlatıda buluşturuyor. Film, 2018'deki üniversite işgallerinin politik atmosferini, 2019'da dünyanın dört bir yanına yayılan performatif feminist direnişin mirasıyla birlikte düşünüyor. Bu yüzden dans, müzik ve kolektif koreografi filmin estetik tercihlerinden çok, beslendiği tarihsel gerçekliğin sinemasal karşılığı olarak anlam kazanıyor. 

Şili sinemasında çok sık rastlanmayan müzikal form da bu noktada belirleyici hâle geliyor. Lelio, yaşanmış bir toplumsal hareketin ritmini ve kolektif enerjisini sinemanın anlatı diline taşıyarak müzikali, gündelik gerçekliğin dışında konumlanan bir tür olmaktan çıkarıp toplumsal deneyimin taşıyıcısı hâline getiriyor.

Film, kendisini üniversitede başlayan feminist işgallerin ortasında bulan müzik öğrencisi Julia'yı takip ediyor. Kampüste yıllardır konuşulmayan cinsel taciz ve istismar vakaları öğrencilerin işgalleriyle görünür hâle gelirken Julia da müzik hocasının asistanı Max'le yaşadığı geceyi yeniden düşünmeye başlıyor. İlk başta yaşadıklarını kendi davranışları üzerinden açıklamaya çalışan genç kadın, hareketin içinde karşılaştığı tanıklıklar ve dayanışma sayesinde deneyimine başka bir gözle bakmaya başlıyor. Film, Julia'nın kişisel yüzleşmesiyle kampüste büyüyen kolektif direnişi paralel ilerleterek bireysel bir hikayeyi giderek politik bir zemine taşıyor.

Zaten Dalga'nın kırılma noktası, yaşanan cinsel saldırının kendisinden çok Julia'nın onu adlandırma sürecinde ortaya çıkıyor. Film, rıza ihlalini ilk anda herkesin üzerinde uzlaşabileceği açık bir hakikat olarak sunmuyor; tam tersine, bu belirsizliğin kadınlar üzerinde nasıl işlediğini görünür kılıyor. Julia'nın yaşadığı tereddüt, mağdur suçlama kültürünün içselleştirilmiş etkisini açığa çıkarıyor. Ataerkil düzen şiddetin sorumluluğunu failden çok mağdura yüklediği için, kadınlar çoğu zaman önce kendi davranışlarını sorguluyor; yaşadıkları deneyimin sınırlarını anlamaya ve adlandırmaya çalışıyor. 

Lelio da bu süreci bireysel bir psikolojik çıkmaz olarak ele almak yerine, feminist mücadelenin sağladığı kolektif bilinç üzerinden kuruyor. Julia'nın yaşadığı fark ediş, başka kadınların tanıklıklarıyla temas ettikçe derinleşiyor ve kişisel bir deneyim olmaktan çıkarak politik bir kavrayışa dönüşüyor. Lelio bu süreçte failin sesini de tamamen dışarıda bırakmıyor. Max'in ve çevresindekilerin savunularına anlatıda yer açıyor. Ancak bu sesleri görünür kılması, onları haklılaştırmıyor; aksine, savunularının ne kadar kırılgan, çelişkili ve toplumsal olarak içselleştirilmiş mazeretlere yaslandığını açığa çıkarıyor.

• 2018'de Şili üniversitelerinde başlayan feminist işgallerin temel iddialarından biri, uzun yıllar bireysel deneyimler olarak görülen cinsel taciz ve cinsiyet temelli şiddeti kamusal tartışmanın merkezine taşımaktı. Feminizmin yıllardır dile getirdiği "özel olan politiktir" önermesi, kampüslerde yeniden somut karşılığını buluyordu.

Dalga da Julia'nın hikayesini tam bu politik zemine yerleştiriyor. Yaşadığı deneyim, kişisel bir travma olmaktan çıkarak kolektif bir yüzleşmenin parçasına dönüşüyor. Julia'nın fark edişi de yalnızca kendi hikayesini değiştirmiyor; üniversiteye yayılan ortak mücadelenin içinde yeni bir anlam kazanıyor.

Cinsel şiddetin sinemadaki temsilleri

Lelio, bu etik ve politik yaklaşımı filmin görsel diline de taşıyor. Julia'nın maruz kaldığı cinsel saldırı perdeye taşınmıyor. Olay esnasında kamera dışarıda kalıyor ve yaşananları doğrudan göstermeyi reddediyor. Seyircinin seyredemediği bu aradaki boşluğu ise Julia’nın bedeni, sessizliği ve sonraki davranışları dolduruyor. 

• Bu tercih, son yıllarda cinsel şiddeti temsil etme biçimini yeniden düşünen birçok film ve dizide de karşımıza çıkıyor. Eva Viktor’un yönettiği Sorry, Baby (2025) saldırının yaşandığı mekanın kapısına dahi yanaşmıyor, karşı kaldırımdan yalnızca evin cephesini kayda alıyor; I May Destroy You (2020) ise yaşananları parçalanmış bir hafıza üzerinden, karakterle birlikte yavaş yavaş kuruyor. 

Üç yapımın ortaklaştığı nokta, şiddetin kendisini seyirlik bir görüntüye dönüştürmek yerine, mağdurun deneyimini ve sonrasında yaşadığı yüzleşmeyi merkeze alması. Kamera böylece saldırının tanığı olmaktan çok, travmanın tanığı hâline geliyor. Ancak film, Julia'nın bedenini travmanın izlerini taşıyan pasif bir alan olarak bırakmıyor; aynı beden, hikaye ilerledikçe kolektif direnişin de en güçlü ifade aracına dönüşüyor. Ne var ki şiddetin temsiline ilişkin bu yaklaşım, filmin biçimsel tercihinden bağımsız düşünülemez. Lelio'nun müzikali seçmesi de aynı etik ve politik bakışın uzantısı olarak okunabilir.

Müzikal tercihi

Müzikal sinema denildiğinde akla ilk olarak Hollywood ve Bollywood geliyor. Her iki gelenek de uzun yıllar boyunca aşk hikayeleri, bireysel duygular ve müzisyen biyografileri etrafında şekillenen anlatılarla özdeşleşti. Avrupa sanat sinemasında ise Jacques Demy, The Umbrellas of Cherbourg (1964) ile müzikali gündelik hayatın gerçekçiliğine yaklaştırarak türün sınırlarını genişletti. 

• Yıllar sonra Lars von Trier, Dancer in the Dark (2000) ile göçmenlik, sınıfsal eşitsizlik ve kadınlık deneyimini müzikal yapının merkezine yerleştirirken, Jacques Audiard da Emilia Pérez'de (2024) suç, toplumsal cinsiyet ve kimlik meselelerini aynı form içerisinde ele aldı. 

Lelio'nun Dalga'sı bu dönüşüm çizgisine yeni bir halka ekliyor. Film, müzikali toplumsal bir hareketin iç ritminden beslenen bir anlatı biçimine dönüştürüyor. Şarkılar ve koreografiler karakterlerin duygularını görünür kılmanın ötesinde, feminist mücadelenin örgütlenme biçimini, dayanışmasını ve kamusal alandaki görünürlüğünü taşıyor. Böylece müzik, dans ve kolektif hareket; filmin dramatik yapısıyla bütünleşirken 2018'de Şili üniversitelerinde yükselen feminist işgallerin enerjisi sinemanın anlatı diline aktarılıyor. Lelio, gerçek bir toplumsal hareketin beden, ritim ve performans üzerinden kurduğu ifade biçimini müzikal sinemanın olanaklarıyla yeniden yorumlayarak türün politik anlatı kapasitesini genişletiyor.

Politik söylemin şarkılar aracılığıyla aktarılması, anlatıya özgün bir ritim kazandırırken bazı anlarda slogan dilinin dramatik akışın önüne geçtiği ve filmin yer yer didaktik bir tona yaklaştığı eleştirilerine kapı araladığını da belirtmek gerek. 

Buna karşın Dalga, Lelio'nun bugüne kadar kurduğu sinema evreni düşünüldüğünde rastlantısal bir yönelim gibi durmuyor. Lelio’nun, Gloria'da (2013) orta yaşlı bir kadının yeniden arzuyu keşfetmesini, A Fantastic Woman'da (2017) yas tutma hakkı elinden alınan trans bir kadının direncini, Disobedience'da (2017) bastırılmış arzunun yıllar sonra yeniden yüzeye çıkışını, The Wonder'da (2022) ise kadın bedeni üzerindeki dinsel tahakkümü büyük bir incelikle anlattığı biliniyor. 

• Tüm bu filmografiden de anlaşılacağı üzere kadın karakterlerin iç dünyasını anlatmakta mahir bir yönetmen olarak öne çıkan Lelio, bu kez kamerasını tek bir kadının hikayesinden kolektif bir harekete çeviriyor. 

Genç kadınların öfkesi, dayanışması ve kolektif hareketleri, yönetmenin sinemasında ilk kez böylesine kitlesel bir karşılık buluyor. Ne var ki Lelio, önceki filmlerindeki ölçülü anlatımın aksine politik tutumunu bu kez çok daha doğrudan dile getiriyor; söylemini simgelerin ve sessizliklerin arasına gizlemek yerine şarkılar, sloganlar ve kolektif performanslar aracılığıyla açıkça ifade etmeyi tercih ediyor.

Lelio, filmin adını da aynı yaklaşımın tamamlayıcı bir parçasına dönüştürüyor. Dalga, Şili'de yükselen feminist hareketi işaret etmenin ötesinde bir itirazın başka bir itirazı, bir sesin başka sesleri harekete geçirmesini simgeliyor. Film boyunca üniversite koridorlarında yükselen öfke, kısa süre sonra meydanlara taşan, LasTesis'in performansında vücut bulan ve ülke sınırlarını aşan kolektif direnişin ritmine dönüşüyor. Tıpkı filmin esinlendiği hareket gibi, bu dalga da önüne çıkan engellerle durmuyor; her yeni bedende, her yeni seste yeniden biçimlenerek yayılıyor. 

Bu yönüyle Dalga, Lelio'nun yıllardır büyük bir sezgi ve incelikle kadınların yaşam deneyimlerini merkeze alan filmografisinde yeni bir eşik oluşturuyor. Yönetmen ilk kez tek bir kadının iç dünyasını anlatmakla yetinmiyor; birlikte konuşan, birlikte şarkı söyleyen ve birlikte direnen kadınların ortak hafızasını sinemanın merkezine yerleştiriyor. Böylece Dalga, Lelio'nun kadınların yaşam deneyimlerini anlatmadaki ustalığını korurken bakışını bireyden kolektife çeviren, filmografisinin en cüretkar ve en politik halkalarından birine dönüşüyor.