Sanatta cinsiyet meselesi

Dünyada cinsiyet, ırk ve sınıf eşitsizliğinin katlanarak arttığı ve 21. yüzyılda olduğumuza inanmamızı zorlayan olaylara şahit olduğumuz günümüzde, önümüzdeki birkaç sayı boyunca sanatta cinsiyet meselesine değinmeye niyetlendik. Sanatta feminizm, kadın sanatçılardan alışılmış dışı kadın portreleri, LGBT+ ve sanatta queer kimlik, sergi ve koleksiyonlardaki cinsiyet farkı yansımaları ve tüm bu gelişmelere erkek bakış açısı, değinmeyi planladığımız konular arasında yer alıyor.

Kadın sanatçıların yüzyıllar boyu sanat tarihinde arka planda kaldıklarını görüyoruz. Eğitim kısıtlaması ve mesleki alan açılmaması, bu konunun başlıca sebepleri arasında yer alıyor. 1960'lar ve 1970'lerde başlayan sanatta feminizm hareketleriyle bu alanda çok yol kat edilmesine rağmen günümüzde hâlâ büyük bir mücadele var. Erkeklerin hem sanat hem de toplumdaki hâkimiyetine meydan okumak ve kadın sanatçılar için tanınırlık ve eşitlik kazanmak için çabalayan hareket, bir yandan da kadınlıkla ilgili varsayımları sorguluyor. Toplumdaki cinsiyet eşitsizliği konusunda önemli bir adım atamadıkça bu eşitsizliğin sanata yansımaları konusunda da mücadele devam edecek gibi görünüyor.

Temsil konusu: 1960'lardan ve 1970'lerden başlayarak feminist sanatçılar, cinsiyetçiliği ve baskıyı sona erdirmeyi amaçlayan çalışmalar yapmak için, tarihsel olarak "kadın işi" olarak kabul edilen resim, performans sanatı ve el sanatları dâhil olmak üzere çeşitli ortamlar kullandı. 1960’lı yıllardan itibaren ABD’de kadın sanatçılar, sanat tarihçiler ve sanat eleştirmenleri; kadının sanatta, sanat tarihinde, sanat kurumlarında ve müzelerde doğru ve yeterince temsil edilmemesine, kendilerine yer bulamamasına ve dışlanmasına karşı bir mücadele olarak feminist sanat akımı altında buluşarak feminist sanat alanında üretimler ve araştırmalar yaptı. Feminist sanat, kadınlar ve azınlık sanatçılar için daha önce var olmayan fırsatlar ve mekânlar yaratırken, 1980'lerin kimlik sanatı ve aktivist sanatının yolunu açtı. Bu yıllarda başlatılan tartışmaların çoğu hâlâ devam ederken, genç feminist sanatçılar ırk, sınıf, ayrıcalık biçimleri, cinsiyet kimliği hakkındaki kesişen endişeleri içeren bir yaklaşım benimsiyor. 

“Neden Büyük Kadın Sanatçılar Yok?”: 1971'de sanat tarihçisi Linda Nochlin “Neden Büyük Kadın Sanatçılar Yok?” adlı çığır açan bir makale yayımladı. Makale yetenekli kadınların erkek meslektaşlarıyla aynı statüye ulaşmasını engelleyen sosyal ve ekonomik faktörleri araştırdı. Ne ironidir ki resim, el işçiliği ve yaratıcılığa dayalı üretimler yapmak hem feminen bulunuyor hem de yine aynı kesim “en büyük” ressamların erkekler olduğunu düşünüyor. Evde “mutfağın kraliçesi” kadınlar ilan edilirken en ünlü şefler denilince akıllarda ilk sıralarda erkekler yer alıyor. Kadının üretimde bulunması, günlük hayatta yeterli ve alışılmış görülürken konu iş dünyası olunca bir güvensizlik, yetersizlik ve başarısızlık imajı yükleniyor. Nesiller “elinin hamuruyla erkek işine karışma” söylemleri empoze edilerek yetiştiriliyor.

“Kadın sanatçı": Erkek sanatçılardan bahsedilirken cinsiyeti belirtilmezken cinsiyet kadın olduğunda “kadın sanatçı” vurgusunun nedenini hâlâ sorguluyoruz. Kadın sanatçıların erkek sanatçılardan farklı temsil edilmesi, eşitsizliğin eser satışlarına ve alımlara yansıması, koleksiyonerlerin kadın sanatçılara çekimser yaklaşımı, kadın sanatçıya karşı duyulan “doğurur sanattan uzaklaşır” yaftalaması günümüzde de karşılaşmaya devam ettiğimiz problemlerden.

“Kadınların müzeye girebilmeleri için illa ki çıplak mı olmaları gerekir?”: Feminist sanatın ilk örneklerinde kadın sanatçılar, kadınsı deneyimden zevk almaya önem verdiler, vajinal görüntüleri ve âdet kanını kullandılar, tanrıça figürleri gibi çıplak poz verdiler ve “kadın işi” olarak kabul edilen nakış gibi medyalara meydan okurcasına başvurdular. Ardından feminist sanatçılar bu yaklaşımı reddettiler ve kadınlık ve kadınlık fikrinin kökenini ortaya çıkarmaya çalıştılar. Dönemin en bilinen çalışmaları arasında Judy Chicago’nun The Dinner Party’si, Mary Beth Edelson’ın Some Living Women Artists/Last Supper’ı, Sandy Orgel Linen Closet’ı ve tabii Gerilla Girls’ün üretimleri geliyor akla. “Kadınların müzeye girebilmeleri için illa ki çıplak mı olmaları gerekir?” sorusuyla dikkatleri çeken Gerilla Girls bu alanda çarpıcı işler üretmeye devam ediyor. Geçmişten günümüze feminist sanat çalışmalarıyla iz bırakan sanatçılar arasında ise Miriam Schapiro, Tracey Emin, Cindy Sherman, Nil Yalter, Carolee Schneemann, Shirin Neshat, Barbara Krüger, Şükran Moral, Sherrie Levine, Nur Koçak, Canan, İpek Düben ilk akla gelenlerden.

Genel çerçeveye baktığımızda daha uzun bir süre sanatta cinsiyet meselesini tartışacağız gibi görünüyor. Bu noktada sanat profesyonellerine, sanatçılara, yazarlara, koleksiyonerlere ve tabii ki sanat izleyicisine de ciddi bir görev düşüyor. “Kadın sanatçı” lafını daha az duyduğumuz noktada eşit temsile bir adım daha yaklaşmış olacağız. Çeşitli belirteçlere ihtiyaç duymadan salt sanat ve sanatçıyı konuşacağımız günlere…