Silikon Vadisi’nde 996 trendi: 6 gün, sabah 09.00, akşam 09.00

“Haftada 40 saatlik çalışma süresinin neredeyse iki katı kadar çalışmak ister miydiniz?”

Bu soru, artık ABD’deki girişimlerin işe alım yaparken çalışan adaylarına sorduğu bir soru. Ve dahası, iş görüşmesine devam etmek için çoğu zaman yanıtın mutlak bir “Evet” olması gerekiyor. Bir zamanlar esnek çalışma saatleri ve çekici yan haklarla anılan Silikon Vadisi, artık çalışanlarından haftada 72 saatlik bir çalışma programına uyum sağlamasını bekliyor. İlk olarak Çin’de popüler hâle gelen, fakat daha sonra yasa dışı ilan edilen bu “996” modeli, Silikon Vadisi’nde farklı bir ambalajla yeniden sahneye çıkıyor.

Ayrıntılar: İlk olarak Çin’de ortaya çıkan “996” sistemi, çalışanların haftada 6 gün, sabah 09.00’dan akşam 09.00’a kadar yoğun bir çalışma programını benimsemesini gerektiriyor. Bu sistemde işverenler, çalışandan haftada 72 saat çalışmasını bekliyor. Fakat Çin bile kendi anakarasında doğan bu kültüre savaş açmış durumda. 

Son 10 yılda 996 sistemi, Çin’de büyük protestolar ve “modern kölelik” suçlamarıyla karşı karşıya kaldı. Ülkede bir dönem neredeyse norm hâline gelen bu sistem, uzun bir süre işçi ölümlerinden de sorumlu tutuldu. 2021’de Çin Yüksek Mahkemesi ile İnsan Kaynakları ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ortak olarak 996 sistemini yasa dışı ilan etti. O dönem bu hamle, Çin Komünist Partisi’nin toplumdaki eşitsizliği azaltma ve ülkedeki büyük teknoloji şirketlerinin gücünü sınırlamaya yönelik stratejisinin bir parçasıydı. 

• Sistem, Çin’de şu anda teknik olarak yasak, fakat pratikte nadiren de olsa uygulanıyor. 

Öte yandan: 2021’de Çin’de yasa dışı hâle gelen bu sistem, gidişinden yalnızca birkaç yıl sonra Amerika kıtasında yeniden yükselmeye başladı. Sisteme yönelik global çaptaki olumsuz algıya rağmen özellikle yapay zeka üzerinde çalışan birçok Silikon Vadisi girişimi, birbirleriyle ve Çin’le yürüttükleri yoğun rekabette avantajlı konuma yükselmek için ardı ardına 996 sistemini benimsedi. Sistem giderek yaygınlaşırken pek çok girişim, adayları mülakata almadan önce 996 sisteminde çalışıp çalışamayacaklarını sorduğu bir kültüre geçiş yaptı. 

• Geleneksel olarak ABD’de çalışma koşulları etrafında gelişen tartışmalar, daha çok tükenmişliğe ve daha fazla esnekliğe duyulan ihtiyaca odaklanıyordu. Oldukça yoğun bir çalışma temposuna sahip teknoloji sektöründe bile şirketler, dengeli bir çalışma programı oluşturmayı önceliklendirmeye başlamıştı. 

• Fakat Silikon Vadisi’nde 996 kültürünün yükselişi, ibrenin tersine dönmeye başladığını da ortaya çıkardı.

Üstelik analistler, şirketlerin bu sistemde çalışmaya istekli adaylar bulmakta zorlanmadığına ve bazı girişimlerin bu sistemi çalışma kültürlerinin özü olarak nitelendirdiğine dikkat çekti.

Örneğin: New York merkezli yapay zeka girişimi Rilla’nın büyüme operasyonlarından sorumlu başkanı Will Gao, şirketin 80 kişilik işgücünün neredeyse tamamının artık 996 çalışma sistemini benimsediğine işaret etti. 

• Gao, özellikle Steve Jobs ve Bill Gates gibi hayatlarını büyük şirketler kurmaya adamış girişimcilerin hikayelerini dinleyerek büyüyen Z kuşağında güçlü bir alt kültür olduğunu da sözlerine ekledi. 

• Rilla, güncel olarak çalışanlardan haftada 70 saatten fazla çalışmalarının beklendiğini iş ilanlarında açıkça belirtiyor ve "New York’un en hırslı insanlarıyla haftada 70 saatten fazla bizzat çalışmak konusunda heyecan duymayan adayları" başvuru yapmamaları gerektiği konusunda uyarıyor.

• Şirket ofisinde Cumartesi dahil haftanın her günü çalışanlara kahvaltı, öğle yemeği ve akşam yemeği veriliyor. 

Benzer şekilde: San Francisco merkezli yapay zeka girişimi Sotira’nın CEO’su Amrita Bhasin de Silikon Vadisi’ndeki kurucuların 996 sistemini benimsemesinin oldukça yaygın bir pratik hâline geldiğini söylüyor. Bhasin ayrıca, “Girişiminizin ilk iki yılında 996 çalışmak zorundasınız” diyor. 

• Fakat Sotira CEO’su, bu denli zorlu bir iş temposunun şirket liderleri için zorunlu bir durum gibi görünse de çalışanlardan bu tempoya ayak uydurmalarının beklenmemesi gerektiğini vurgulayarak “Bunu onlara dayatmanın adil olduğunu düşünmüyorum” diyor. 

Bazı girişimler ise 996 sistemine yalnızca çalışanlarının bir kısmının geçiş yaptığı bir strateji benimsiyor. San Francisco merkezli Fella & Delilah Health, 996 sistemine geçecek çalışanlara %25 maaş artışı ve %100 hisse senedi artışı teklif ediyor. Şirket, çalışanlarının %10’unun bu teşvikler doğrultusunda 996 sistemine geçiş yaptığını söylüyor. 

Tartışmalar hararetleniyor 

996 sistemi, ABD’de tepkilerle karşılanırken Avrupa’da da hararetli tartışmalara neden oldu. Yakın zamanda İngiltere merkezli risk sermayesi fonu 20VC’nin kurucusu Harry Stebbings, 996’nın bile yeterli olmayabileceğini ve gerçekten hırslı girişimlerin ayak uydurabilmek için daha da fazla çaba sarf etmesi gerekebileceğini açıklayarak hararetli tartışmaların fitilini ateşledi. Stebbings, LinkedIn üzerinden yaptığı bir paylaşımda şu ifadelere yer verdi: 

“Gerçek şu ki Çin, şu anda gece yarısından gece yarısına, haftada 7 gün, tamamen vardiyalı bir işgücüyle 007 çalışıyor. 100 milyon dolarlık bir şirket kurmak istiyorsanız bunu haftada 5 gün çalışarak yapabilirsiniz. Ama 10 milyar dolarlık bir şirket kurmak istiyorsanız bunun için artık haftada 7 gün çalışmanız gerekiyor.”

“Hata yapmaya yer yok” diyen Stebbings, girişimlerin artık Almanya’daki herhangi bir şirketle değil, dünyanın en iyileriyle rekabet ettiğini de sözlerine ekledi. ABD’deki şirketlerin ve çalışanların şu anda 996 konusunda Avrupa’daki meslektaşlarından çok daha hevesli olduğunu vurgulayan Stebbings, “Avrupa’daki insanlar hafta sonu çalışmalarını istediğinizde şok oluyorlar” dedi. 

Önemli ayrıntı: ABD’de 996’yı benimseyen şirketler, ülkenin iş kanunlarını ihlal etmiş oluyor. Özellikle yapay zekanın merkezi olarak görülen ve Silikon Vadisi’ne de ev sahipliği yapan California eyaleti, oldukça çalışan dostu bir iş kanunu sunuyor. Fakat yine de ülkede 996’yı benimseyen şirketlerin büyük bir bölümü California’da bulunuyor. 

Geniş açı: Çalışanların haftada 6 gün, günde 12 saat çalışmasını gerektiren bu sistem, ABD ve Avrupa genelinde geniş çaplı tartışmalara yol açıyor. Bazı liderler, bu tip bir çalışma temposunun üretkenlik ve rekabet avantajı için gerekli olduğunu öne sürerek sistemi desteklerken uzmanlar, bu tip bir sistemin kitlesel tükenmişlik ve başarısızlığa yol açabileceğine dikkat çekiyor. 

Analistlere göre 996’nın yükselişi, Silikon Vadisi’ndeki inovasyon krizinden de kaynaklanıyor. Yapay zekanın yükselişi, Çin’in bu alandaki rekabet gücünü kanıtlaması ve sektörde görülen toplu işten çıkarmalar, girişimler ve çalışanları üzerinde büyük bir baskı oluşturuyor. 

• Layoffs.fyi verilerine göre 2024 yılında dünya genelinde 551 teknoloji şirketi, 152 bin 922 çalışanını işten çıkardı. 

• Yalnızca bu yıl sektörde yapılan işten çıkarmalar ise 176 şirket genelinde 80 binden fazla kişiyi etkiledi. 

Arka plan: Şubat ayında Google kurucu ortağı Sergey Brin, şirketin yapay zeka destekli sohbet robotu Gemini üzerinde çalışan personele en azından hafta içi her gün ofiste bulunmalarını önerdi ve haftada 60 saatin üretkenlik için en ideal süre olduğunu bildirdi. 

Aralarında Elon Musk ve Mark Zuckerberg’ün de bulunduğu birçok teknoloji CEO’su da çalışanlarına saatlerce veya günlerce fazla mesai yapmayı gerektirse bile üretkenliğin en önemli kriter olduğunu söylemişti.  

Tükenmişlik, girişimlere başarısızlık getiriyor 

Bazı sektör liderleri ise 996 sisteminin hızla çalışanlarda tükenmişlik hissine yol açabileceğini öne sürerek sistemi eleştiriyor. Örneğin Balderton Capital ortağı Ivee Miller, bu liderler arasında yer alıyor. Tükenmişlik sendromunun erken aşama girişimlerin başarısız olmasının en önemli üç nedeninden biri olduğunu vurgulayan Miller, 996 türünde bir sistemin yatırım yapmak için kötü bir neden olduğuna işaret ediyor. 

Dahası: ABD’de 996 kültürü, çalışanların beklentilerinin taban tabana zıt bir ivme gösterdiği bir dönemde yükseliyor. Yakın tarihli anketler, artık iş-yaşam dengesinin dünya genelindeki çalışanlar için en önemli motivasyon kaynağı hâline geldiğini ve iyi bir maaşın bile önüne geçtiğini gösteriyor. 

• Randstad’in 35 ülkeden 26 binden fazla çalışanla bu yıl yaptığı bir anket, katılımcıların %82’si için maaşın, %83’ü için ise iş-yaşam dengesinin mevcut veya gelecekteki işlerini belirlemede önemli bir faktör olduğunu ortaya koyuyor. 

• Bu da Randstad’in 22 yıldır hazırladığı “Workmonitor” raporunun tarihinde ilk kez iş-yaşam dengesinin çalışanlar için maaştan daha önemli hâle geldiği anlamına geliyor.

• Katılımcıların %83’ü, iş güvencesinin de önemli bir faktör olduğunu söylüyor. 

Bununla birlikte: Ankete katılan çalışanların %45’i, iş yerinde daha iyi çalışma koşulları sağlanmasına yönelik kampanyalar yürüttüğünü söylerken %31’i, daha önce yeterli oranda esnek çalışma imkanı sunmadığı için işten ayrıldığına işaret ediyor. 

• İş-yaşam dengesini maaşın üzerinde görme eğilimi en yüksek kuşağın, 1997-2012 yılları arasında doğan Z kuşağı olduğu görülüyor. Z kuşağı üyesi çalışanların %74’ü önceliğinin iş-yaşam dengesi, %68’i ise maaş olduğunu söylüyor. 

Perspektif: Çalışan beklentisine ilişkin anketler de açıkça gösteriyor ki ABD’de giderek daha da popüler hâle gelen 996 sistemi, bu beklentilerle taban tabana zıt bir iş kültürü yaratıyor. Sektördeki baskı ortamı, çalışanları giderek daha da fazla oranda özel yaşamlarından feragat etmeye zorluyor. Üstelik uzmanlar, bu yoğun temponun verimlilikten çok tükenmişlik yaratacağına işaret ediyor. İşin niteliği yerine çalışma süresinin merkeze alındığı ve doğduğu topraklarda bile yasa dışı ilan edilen 996, işverenle çalışan arasında giderek büyüyen bir değerler çatışması bulunduğunu da gözler önüne seriyor. 

• Editörün önerisi: Teknoloji dünyasında inovasyon krizi mi var? | Quando İçgörü, Doğa Yurduneri