Şirketlerin süperstar ikilemi: CEO’nuzu kaybetmemek için ne kadar ileri gidebilirsiniz?

Bir şirket, süperstar CEO’sunu kaybetmemek için ne kadar ileri gidebilir? Tesla’nın bu soruya 1 trilyon dolarlık bir yanıtı var. ABD merkezli elektrikli otomobil devi, Kasım ayı başlarında hissedarlarının kurucu CEO Elon Musk’a belirli büyüme hedeflerini yerine getirmesi durumunda 10 yıl içinde kademeli olarak 1 trilyon dolara varan Tesla hissesi tahsis edilmesini öngören teşvik paketini onayladığını açıkladı. 

Astronomik paket, şirketlerin değer verdiği yetenekleri elinde tutmak için neleri göze alabileceği sorusunu da gündeme taşıdı. 

Ayrıntılar: Tesla’nın yönetim kurulu, Musk’a 1 trilyon dolarlık teşvik paketini Eylül ayında teklif etmişti. Hissedar oylaması öncesi Musk, pakette bahsi geçen teşviki alamazsa şirketle hiç ilgilenmeyebileceğini ima ederek üstü kapalı bir tehditte bulundu. Bunun üzerine bu ay yapılan oylamada hissedarların %75’inden fazlası, paket için olumlu oy kullandı. 

Paket, Musk’a hisse değeri, piyasa değeri, faaliyet kârı ve üretim gibi alanlardaki 12 dilime ayrılmış büyüme hedeflerine ulaşması hâlinde kademeli olarak yüz milyarlarca dolar kazanma ve elindeki Tesla hisselerini artırma fırsatı sunuyor. Pakette bahsi geçen tutarın, hisse senedi formunda Musk’a verileceği ve nakit ödeme yapılmayacağının da altı çiziliyor. 

• 7 yıl görevde kalması hâlinde Musk’a elindeki Tesla hisselerini %25’e çıkarma fırsatı sunan paket, CEO’ya anında 31 milyon dolarlık hisse senedi de tahsis ediyor. Fakat bu hisselerin 5 yıl boyunca elden çıkarılması yasaklanıyor. 
• Ayrıca Tesla’nın piyasa değerinin bugünkü 1,4 trilyon dolar seviyesinden 2035’e kadar 8,5 trilyon dolara ulaşması, tüm teşvik miktarı için ön koşul olarak belirleniyor. 
• Pakette araç satışı, robotik ve robotaksi operasyonlarına ilişkin performans hedefleri de bulunuyor. 

Tazminat paketi ayrıca, güncel olarak 425 milyar dolarlık kişisel servetiyle dünyanın en zengin insanı olan Musk’ı dünyanın ilk trilyoneri yapma potansiyeli de taşıyor. 

Öte yandan: Bazı yatırımcılar ve hissedarlar, trilyon dolarlık bir tazminat paketine karşı çıkıyor. Bu tip bir paketin yöneticiler ve hissedarlar arasındaki güç dengesini bozabileceğini vurgulayan eleştiriler, bu stratejinin uzun vadede kurumsal sürdürülebilirliği de negatif etkileyebileceğine dikkat çekiyor. Ayrıca Musk’ın bazı hedefleri tutturamaması veya kamuoyu nezdinde itibarsızlaşmasına neden olacak bir aksiyon alması durumunda da bu planın hissedarlar için büyük bir risk hâline gelebileceği belirtiliyor. 

• Şirketin yakın geçmişi de Tesla’nın kârlılığının Musk’ın faaliyetlerinden doğrudan etkilendiğini ortaya koyuyor.

• Tesla, bu yılın başlarında ABD Başkanı Donald Trump ile dirsek temasında olan Musk’ın siyasi tutumu nedeniyle dünya genelinde büyük çaplı bir protesto dalgasıyla karşı karşıya kaldı. Protestolar, hisse değeri ve araç satışlarını düşürerek Tesla’nın net kârının ilk çeyrekte %70’in üzerinde gerilemesine yol açtı. Kârlılıktaki düşüşün ardından Musk, Tesla’ya çok daha fazla zaman ayıracağını açıklayarak Trump’ın kurduğu Hükümet Verimliliği Departmanı’ndan (DOGE) ayrılmak zorunda kaldı. 

Tesla, Musk’ın kaybının yıkıcı olabileceğini kabul ediyor

Tesla, Musk’ın kaybının şirket için potansiyel olarak yıkıcı bir risk teşkil edebileceğini açıkça vurguluyor. Şirket, yıllık mali raporlarında sıklıkla “Tesla’nın teknoloji kralı” ve CEO’su olan Musk’ın hizmetlerine büyük ölçüde bağımlı olduğuna dikkat çekiyor. 

The Economist’in analizi, son raporda Musk’ın adının tam 25 kez geçtiğini gösteriyor. 

Benzer şekilde: Meta da raporlarında kurucu CEO Mark Zuckerberg’ün faaliyette olmamasının operasyonları üzerinde ciddi bir olumsuz etki yaratabileceğine işaret ediyor. Şirket ayrıca, son 2 yıldır istikrarlı bir biçimde dövüş sporları, ekstrem sporlar ve havacılık gibi Zuckerberg’ü çalışamaz hâle getirebilecek uğraşları listeliyor. 

Üstelik bu korkular, yalnızca büyük teknoloji şirketleriyle sınırlı değil. Popüler giyim markası Ralph Lauren da aynı adlı kurucusundan bahsederken benzer endişelere değiniyor. Milyarder Warren Buffett’ın kurucu CEO’su olduğu Berkshire Hathaway de 95 yaşındaki kurucusu yaklaşan emekliliği öncesinde sessizleşirken Buffett hakkında benzer itiraflarda bulunuyor ve dünyaca ünlü yatırım şirketinin geleceğine ilişkin soru işaretlerini gündeme taşıyor. 

Dahası: Bu endişeler, giderek artan oranda yönetim ofislerinin ötesine de taşınıyor. Çalışanların etkili bir şekilde faaliyet gösterebilmeleri için çok fazla eğitime, beceriye ve deneyime ihtiyaç duyduğu bilgi yoğun sektörlerde birçok şirket, kârlarını artırmak için bir grup yetenekli kişiye bağımlı hâle geliyor. 

Örneğin Alphabet, Amazon, Oracle, Palantir ve Meta gibi şirketler, sürekli başarıları için kilit öneme sahip mühendislik ve teknik ekip personelini listeliyor. Para kazanma kabiliyetinin bu şekilde küçük bir grup üzerinde yoğunlaşması, bu yeteneklere sektörde sık rastlanırken işletmeler için bir nimet olsa da yetenekler aniden yok olduğunda bir lanete dönüşebiliyor. 

• İşletme fakültesi profesörleri Morten Bennedsen, Francisco Pérez-González ve Daniel Wolfenzon'un 2020’de yaptığı bir araştırma, kritik öneme sahip çalışanları kaybetmenin bedelinin oldukça ağır olabileceğini ortaya koyuyor. 

• CEO’ları aniden hastaneye kaldırılan şirketleri inceleyen çalışma, özellikle de CEO gençse ve şirket insan sermayesinin yoğun olduğu bir sektörde faaliyet gösteriyorsa bu şirketlerin kârlılığının ve aldıkları yatırımların önemli ölçüde azaldığına işaret ediyor. 

Örneğin: “Bond King” olarak da anılan Bill Gross, 2014’ün Eylül ayında varlık yönetim şirketi PIMCO’dan kovulduğunda çatı şirket Allianz’ın hisse senedinin anında %6 değer kaybettiği ve bir sonraki ay PIMCO’da 48 milyar dolarlık fon çıkışı yaşandığı biliniyor. 

Süperstar kaybı, geride kalanları da olumsuz etkileyebiliyor 

Bir şirkette süperstarın beklenmedik bir şekilde görevden ayrılması, geride kalanları da olumsuz etkileyebiliyor. 2010 yılında Pierre Azoulay, Jialan Wang ve Joshua Graff Zivin tarafından yapılan bir çalışma, akademik dünyada “süperstar” bir araştırmacının erken ölümünün iş arkadaşlarının uzun vadede %5-8 daha az miktarda yüksek etki yaratan makale yayımlamasına neden olduğunu gösteriyor. Bugünün biyoteknoloji ve yapay zeka gibi araştırmaya dayalı sektörlerinde bu etki, ancak milyarlarca dolarla ölçülebiliyor. 

Bununla birlikte: Yapay zeka şirketlerinde süperstar araştırmacılar, ölmek yerine işten ayrılırsa eski meslektaşlarının üretkenliği dışarıda oluşturulan rekabet tehdidiyle daha da düşebiliyor. 

• Örneğin OpenAI, artık şirketten ayrılan kurucu ortakları ve kıdemli mühendisleri tarafından kurulan rakip yapay zeka laboratuvarlarıyla yoğun bir biçimde mücadele ediyor. 

• Elon Musk’ın xAI’ı, Ilya Sutskever’ın Safe Superintelligence’ı, Dario Amodei ile Daniela Amodei’nin Anthropic’i ve Mira Murati’nin Thinking Machines Lab’i, bu dışarıdan rekabeti yaratan girişimler arasında yer alıyor. 

Üstelik süperstarlar, genellikle gemiden tek başlarına ayrılmıyor. Bazen tek bir kişinin şirketten ayrılması, büyük bir göçü tetikleyebiliyor. Kimi zaman toplu çıkışlar, tesadüfi olmaktan ziyade önceden tasarlanmış bir planın sonucu da olabiliyor. 

• Mustafa Suleyman, Alexandr Wang ve Varun Mohan, kurucu ortakları oldukları Inflection AI, Scale AI ve Windsurf’ten ayrıldıklarında şirketin tüm mühendislik ekibini yanlarında götürmüştü. Şimdi üç kurucu, sırasıyla Microsoft, Meta ve Google’da çalışıyor. 

• Kilit personellerini kaybeden girişimler ise gelirlerini ancak yetenek avcısı teknoloji devleriyle lisans anlaşmaları yaparak artırabiliyor. Bu nedenle girişim, tek gelirini bu anlaşmalardan sağlar ve bağımsız olarak büyüyemez hâle geliyor. Bu durum hem şirketin büyüme potansiyelini hem de erken dönem yatırımcıların kazanabileceği olası getiriyi sınırlandırıyor. 

Yapılabilecekler sınırlı 

Esasında şirketlerin süperstar bir yöneticiyi veya çalışanı kaybetme olasılığı karşısında yapabilecekleri sınırlı. Geleneksel koşullarda şirketler, kilit personelin hastaneye yatması veya vefat etmesi olasılığına karşı önlem olarak düzenli hayat sigortaları yaptırıyor. Sigorta şirketleri, bu paketlerde genellikle çalışanın brüt maaşının 10 katına veya çalışana atfedilen net kârın 5 katına kadar ödeme yapıyor. Fakat Musk’ın senaryosunda bir hayat sigortası, ciddi miktarda pahalıya patlıyor. Zira 1 trilyon dolarlık teşvik paketi, Musk’ı sigortalanamaz bir süperstar hâline getiriyor. 

Üstelik sigortalar, işten ayrılma ihtimaline karşı da herhangi bir güvence sunmuyor. ABD’de Silikon Vadisi’ne de ev sahipliği yapan California da dahil birçok eyalet, çalışanların başka bir işe geçiş yapmasını engelleyen rekabet anlaşmalarını yasaklıyor. Benzer şekilde İngiltere de bu tip bir anlaşmanın süresini maksimum 3 ayla sınırlandırıyor. 

Perspektif: Dolayısıyla şirketlerin süperstar çalışanlarını kaybetmemek için tek bir çaresi kalıyor: Maaşları artırmak ve astronomik teşvik paketleri sunmak. Analistler, Musk’ın trilyon dolarlık paketinin bugün astronomik göründüğünü, fakat ileride bu 13 haneli paketlerin şirketler için sıradan bir başlangıç noktası hâline gelebileceğini söylüyor. 

Şirketlerin kilit çalışanlarını tutmak için milyarlarca dolar harcamak zorunda kalması, fakat bu çalışanları kaybederlerse milyarlarca dolar kaybetme riskiyle karşı karşıya olması, işletmeler için büyük bir “süperstar ikilemi” yaratıyor. Zira şirketler, her iki koşulda da ciddi miktarda parayı gözden çıkarmak zorunda kalıyor. 

• Editörün önerisi: OpenAI Mafyası: Mezunlar vadide kartları yeniden dağıtıyor | Quando, Doğa Yurduneri