Sosyal Medyanın “Son Dakikacılık” Krizi

Sosyal medyayla birlikte habere ulaşmanın ve haber paylaşmanın giderek kolaylaşması genellikle pozitif bir etki gibi düşünülüyor. Bu sayede insanların gündemi daha rahat takip edebildiğinden ve daha fazla insanın olan bitene dair bilgi sahibi olup kendi yorumlarını paylaşabilmesinden sıkça bahsediliyor. Ancak bu durumun aslında haberle olan ilişkimizi nasıl köklü bir şekilde değiştirdiğini ve bunun nasıl sorunlara yol açtığını çok fazla konuştuğumuz söylenemez.

Bu hafta bu dönüşüme güncel bir örnek üzerinden bakalım istedim. Mevcut ABD başkanı Joe Biden’ın Kasım ayında gerçekleşecek seçimlerde aday olmaktan vazgeçmesi bir anda gündemi alt üst etti. Biden bunu sosyal medya hesapları üzerinden yayınladığı bir mektup ile duyurdu ama herkes haberi bu şekilde duymadı. Joshua Benton, NiemanLab’de yayınladığı derlemede onlarca farklı örneği bir araya getirmiş. Liza Minelli fan hesabından, sosyal medyada sinema haberi yayınlayan bir hesaba, alakasız Discord sunucularından, meme hesaplarına kadar aklınıza gelen gelmeyen birçok yerden bu haberi ilk kez alan insanlar mevcut.

Bu yeni bir gelişme değil. Önceleri pop kültür haberleri yayınlayarak popüler olan Pop Crave gibi sosyal medya hesapları bir süredir normal son dakika haberlerini de tek cümle paylaşımlarla yayınlamaya ve kitlelerini böyle büyütmeye başladılar. Konu yaşanan bir olayı kaynak ve detay vermeden, kısaca özetleyen paylaşımlar yapmak olduğunda herkes bu alanda bir aktöre dönüşebiliyor. Bunların sosyal medya üzerinde normal gazeteciliğe göre daha avantajlı bir konumda olması da çoğu insanın bu şekilde gündemi takip ettiği bir durum doğuruyor. 

Bu gelişme önümüze iki temel sorun koyuyor. Bunlardan birincisi sosyal medyada gelişen bu dinamiği kişisel veya politik çıkarları için kullanmaya çalışan aktörler. Hepimiz son birkaç yıldır iyice yaygınlaşan bazı “haber hesaplarını” biliyoruz. Nereden çıktığı, sahibinin kim olduğu belli olmayan, sadece bir sosyal medya haber hesabı diye kendisini gösteren bu isimler kısa sürede büyük takipçi kitlelerine ulaşmayı başarıyor. Yaptıkları bir gazetecilik olmaktan fazlasıyla uzak olduğu ve çoğu zaman başkasının başlıklarını tek cümle ve bir görselle yayınlamak gibi hiç emek istemeyen bir iş yaptıkları için de normal haber kurumlarından çok daha hızlı davranabiliyorlar. Bir kez yeterli takipçi sayısına ve algoritma ilgisine kavuştuklarında da kendilerinin veya kendilerine kaynak sağlayanların istedikleri konuda propaganda yapmaya başlıyorlar. İlgi çekici bir şekilde hem ülkemizde hem de dünyada bu taktiği genellikle siyasetin daha sağındaki aktörler tercih ediyor.

İkinci sorun ise gazeteciliğin ve haberin kendisini yeniden konumlandırma konusundaki ihtiyacının daha da kritikleşmesi. Eğer haberciliği salt insanları güncel konular hakkında bilgilendirmek olarak tanımlarsanız bütün bu hesapların yaptığını da gazetecilik olarak görmeniz gerekiyor —ki toplumun bir kesiminin de bunları haber kaynağı zannetmesinin sebebi bu eksik tanımlama. Ancak gazeteciliğin bundan daha fazlasını vermesi, haberlerin salt olan biteni birebir anlatmaktan daha fazlası olması (veya olduğunu göstermesi) gerekiyor ki bu ayrımı göstermek ve insanlara anlatmak mümkün olsun. Bu da özetle gazetecilerin yaptıkları işe daha fazla zaman ve emek vermesi, daha çok özen göstererek işlerini yapması demek.

Ama günümüzde birçok haber sitesi bile haberlerini sosyal medya postu seviyesinde bıraktığından veya Google’da öne çıkmak için başlık atıp boş haberler yayınladığından dolayı insanların bu hesaplarla o haber yayınlarına aynı muameleyi yapması kaçınılmaz bir hal alıyor. Gazetecilik elbette toplumlar için önemli ama bu önemi hakedecek bir gazetecilik yapılmadığı sürece de kısa günün kârının peşinde olan birileri gelir beş dakikada açtığı hesapla herkesi etrafına toplar, sonra da onlara canının istediğini satmaya başlar.