Toplumsal ve Bireysel Bir İyileşme Modeli Olarak Gönüllülük

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

İhtiyaç halindeki bir canlıya, bir topluluğa açık bir zihin, geniş bir kalp ve karşılık beklemeyen bir emek ile dokunabilmenin bizi de iyileştirdiğine inanıyorum. Dar kalıplara sıkıştırıldığımız ve her şeyin bir ederinin olduğu günümüz dünyasında, kendi çemberimizin dışına çıkarak hiç bilmediğimiz canlara dokunmak aslında bizi de özgürleştiriyor. Yolumuzun kesişme olasılığı olmayan hayatlarla bağlantı kurmak sınırlarımızı aşmamıza yardım ediyor. İyilik potansiyelimizi deneyimleyerek fark ediyoruz. Maddi dünyalarımızda karşılığı olmayan küçücük bir hareketin bile başka hayatlarda ne kadar büyük farklar yaratabileceğini görüyoruz. Bazen kendimizi yalnız ve amaçsız hissettiğimiz bu dünyada bir iyilik jestinin bize nasıl bir yaşam amacı kattığını fark ediyoruz. Ve aslında sonunda biz de büyüyoruz ve iyileşiyoruz. 

Hiçbir karşılık beklemeden, hür isteğimiz ile başkalarının iyilik hali için kendi kaynaklarımızdan vererek gerçekleştirdiğimiz her eylem aslında bir gönüllülük faaliyeti. Buradaki kaynaklar herkesin kendi imkanları dahilinde olabilir: kimi zaman ve emek harcayabilir, kimi maddi imkanlarından verebilir, kimisi ise sadece umut aşılayabilir. 

Gönüllü faaliyetlerde yer almanın bütünsel sağlığımız açısından faydalı etkileri olduğu pek çok bilimsel çalışmada gösterilmiş durumda. Gönüllü faaliyetlerde yer alan insanların daha yüksek düzeyde hayat tatmini, özdeğer ve mutluluğa ulaştıkları, bunun yanında ise depresyon, psikolojik stres ve işlevsel kapasite kaybından korundukları belirtiliyor. Özellikle ileri yaşlı bireylerin sosyal bağlantılarını aktif tutmaları, belki yoğun bir iş hayatından sonra sabahları yeni bir amaç için uyanmalarını sağlamaları açısından büyük bir fırsat sunuyor. Sosyal etkileşim bilişsel uyarılar sağlayarak erişkinlerin beyin işlevlerini korumalarına ve demansın engellenmesine yardımcı oluyor. Ayrıca yapılan gönüllü faaliyetin kapsamına göre fiziksel aktiviteyi artırması, hareketlilik imkanı sağlaması kalp damar sağlığı açısından da faydalı oluyor. Diğer taraftan gençlerin, öğrencilerin gönüllülük faaliyetlerinde yer almalarının sosyal etkileşimi ve bağlantıları, kişisel ve profesyonel gelişimi ve bir topluluğun parçası olma hissini güçlendirdiği gösterilmiş. Gönüllü faaliyetlerde yer almak empati yeteneğimizi geliştiren bir eylem. Eğer sağlıklı sınırlarda tutmayı başarırsak empati yeteneğimiz bizi sağlıklı sosyal bağlar kurmaya, toplum içinde paylaşmaya ve yardımlaşmaya, üretmeye, kısacası ben, sen ya da o yerine birlik içinde harekete sevk eden bir işlev görüyor. 

Peki, gönüllü bir eylem içerisindeyken beynimizde neler oluyor? 

Hangi yaşta olursak olalım deneyimlerimizin beynimizdeki hücrelerde yeni bağlantılar kurulmasını ve işe yaramayan bağlantıların budanmasını sağlayabileceğini artık biliyoruz. Buna ‘nöroplastisite’ adı veriliyor. 

Gönüllü faaliyetlerde yer almak:

• Beynimizdeki bağlantıları, düşünce yapımızı, empati yeteneğimizi ve özgüvenimizi geliştiriyor, 

• Önyargılarımızı ortadan kaldırıyor, bize farklı bakış açıları sunuyor, 

• Sorun çözme, mantık, muhakeme, güdü kontrolü, yaratıcılık gibi yönetsel işlevlerden sorumlu olan prefrontal korteks dediğimiz beyin bölgesindeki işlevleri güçlendiriyor. 

Gönüllü faaliyetlerimiz sırasında salınan dopamin, oksitosin, serotonin, endorfin gibi bize mutluluk veren, sosyal bağlantılarımızı güçlendiren, güven duygumuzu geliştiren ve iyi davranışlarımızı ödüllendiren kimyasallar da o anda oluşan olumlu duyguları pekiştiriyor ve motivasyonumuzu devam ettirmemizi sağlıyor. İngilizce’de “the helper’s high” olarak tanımlanan bu durum bir iyilik yaptığımızda beynimizin kimyasallarla bizi ödüllendirdiği ve keyiflendirdiği yüksek duygudurum halini anlatıyor!

Kısacası gönüllü faaliyetlerde bulunmak harcadığımızdan çok daha fazla içsel kaynağın bize değişik şekillerde geri dönmesini sağlıyor. Temiz hava ve su, sağlıklı gıda, düzenli uyku ve fiziksel aktivite, stresle mücadele kapasitesi geliştirmek, riskli davranışlardan uzak durmak, doğada zaman geçirmek ve sağlıklı sosyal bağlar kurmak gibi önerilerin yanında gönüllü faaliyetlerde yer almak sağlıkla yaş almak için reçetemizde olmazsa olmazlar arasında kendine yer buluyor.