Topraktaki Şifa

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Yağmur yağdığında, gözlerinizi kapatıp da içinize derin mi derin bir nefes çekme isteği duyar mısınız? Her nefes alışınızda aldığınız kokunun bir sonraki nefeste olmayacağından endişelenir misiniz? 

Benim için yağmurun ilk düştüğü anlardaki toprak kokusunu hissetmek paha biçilmez bir mutluluktur. Tabi ki şehirde betonların arasında yaşayanlar için ulaşılması zor bir mutluluk olabilir! 

Havadaki toprağın o mis kokusunun nereden geldiğini biliyor musunuz? Benim gibi toprak tutkunlarının aklını çelen bu kokuyu oluşturanlar, topraktaki Streptomyces cinsi çok çalışkan bakterilerdir. Yani, bu kokuyu alıyorsanız, kokladığınız toprak canlı, yaşayan bir toprak demektir. Bu kokunun oluşumunun temelinde aslında simbiyotik yani her iki tarafa da fayda sağlayan ilişkilerle örülmüş kimyasal süreçler vardır:

• Toprağın feromonu olarak nitelendirebileceğimiz bu kokuya ‘petrikor’ ismi verilmektedir.
• İlk başta topraktaki kil maddesinden kaynaklandığı düşünülen bu kokunun artık bir Streptomyces türü tarafından oluşturulan ‘geosmin’ maddesi ile ilişkili olduğunu biliyoruz. 
• Kuyruklasıçrayanlar (Collembola) olarak adlandırılan milimetrik canlılar ise özellikle geosmine doğru yönelirler. 
• Streptomyces sporlarının geosmine koşarak gelen kuyruklasıçrayanlar tarafından taşındığı ve bu şekilde bu faydalı bakterilerin toprakta yayılabildikleri gösterilmiştir. 

Streptomyces bakterileri, Tobias Kieser/John Innes Center

İşte size toprağın içindeki dünyadan, her iki tarafa da fayda sağlayan harika bir ilişki örneği! Toprağın faydalı mikroorganizmalarla donanması için etkili bir yol! Streptomyces bakterileri tarafından oluşturulan bir çok aktif madde, bu bakterilerle beraber aynı toprağı paylaşan bitkileri parazit ve avcı canlılardan korur. Bu bakteriler, böceklerin üzerini kaplayan sert tabakayı ve mantarların hücre duvarlarını oluşturan kitin maddesini parçalayabildikleri için, aynı zamanda karbon döngüsünde çok önemli yeri olan süper geri dönüştürücülerdir! 

Bunun da ötesinde Streptomyces bakterilerinin insan sağlığı açısından yeri tutulmaz bir önemi vardır. Bu muhteşem canlılar, bugün kullanmakta olduğumuz bakteri, mantar ve parazitlere karşı etkili antimikrobiyal ilaçların bir çoğunun ve hatta bazı kanser ilaçlarının temelini oluşturan biyoaktif maddeler sentezlerler. Günümüzdeki ileri biyoteknolojik yöntemler, bu bakterilerin sentezlediği binlerce molekül içinden yeni bir çok molekül keşfetme fırsatı sağlamaktadır. Bu nedenle bu bakteriler, ‘doğanın eczacıları’ olarak nitelendirilmeyi fazlasıyla hak etmektedirler. 

Streptomyces bakterileri tarafından oluşturulan bir uçucu organik madde olan geosmin günümüzde parfüm yapımında kullanılan bir esans maddesidir aynı zamanda. 

Acaba koku reseptörlerimizin bu maddeye karşı bu kadar hassas olması, evrimsel biyoloji penceresinden bakıldığında toprağa olan özlemimizin ya da insanın şifasının toprakta olduğunun bir göstergesi olabilir mi? 

Toprak, biyolojik olarak aktif bir çok doğal maddenin ve bu maddelerden üretilmiş, modern tıpta kullandığımız yüzlerce ilacın kaynağı olmuştur. Antibiyotiğe dirençli veya henüz tedavisi mümkün olmayan enfeksiyon hastalıklarının ve kanserin günümüzde oluşturduğu hastalık yükünü göz önüne aldığımızda, toprağın derinliklerinde keşfedilmeyi bekleyen ilaçlar olduğu fikri ne kadar heyecan verici, öyle değil mi!

Günümüzde, iklim değişikliğinin ve iklim değişikliğine yol açan uygulamalarımızın yıkıcı etkilerini ortaya koymak açısından topraktaki kuyruklasıçrayanların yoğunluğu ekolojik bir biyogösterge olarak kullanılmaktadır. İnsan eliyle oluşturulan yıkım toprağın canlılığını kaybetmesine yol açmakta, kuyruklasıçrayanlar ve Streptomyces bakterileri ile birlikte belki adını bile bilmediğimiz milyonlarca faydalı canlı da ölmektedir. 

Acaba toprağı öldürerek gelecekte insanlığa şifa olacak potansiyel birçok maddeye ulaşma şansımızı da kaybediyor olabilir miyiz?