Türkiye, Avrupa’dan Çin’e çekilen gümrük duvarının neresinde?

Avrupa Komisyonu, Çin'den gelen düşük değerdeki ürünlerin Avrupa pazarındaki etkisini sınırlandırmak amacıyla küçük paketlere yeni bir gümrük vergisi uygulayacağını açıkladı. Shein, Temu ve Alibaba gibi Çin merkezli platformlardan gelen ucuz ithalat çığını frenlemek amacıyla Avrupa Komisyonu, 150 euro altındaki paketlere uygulanan gümrük muafiyetini kaldırarak sabit vergi getiriyor. 

Mevcut uygulamada tüketiciler; hızlı moda ürünleri, kozmetik ve oyuncaklar da dahil olmak üzere değeri 150 euroya kadar olan ürünleri "de minimis" muafiyeti kapsamında gümrük vergisi ödemeden satın alabiliyordu. Bu düzenlemeyle Avrupa'daki geleneksel perakende sektörünün korunması ve alışveriş caddelerindeki ticari hareketliliğin zayıflamasının önüne geçilmesi hedefleniyor.

Çin’den AB’ye 2025’te 6 milyar adet paket gönderildi

Yeni düzenlemeyle birlikte 150 euronun altındaki tüm küçük paketlere 3 euro tutarında sabit gümrük vergisi uygulanacak. Sabit gümrük vergisi uygulamasıyla, aynı ürün kategorisinde birden fazla ürün sipariş edildiğinde 3 euro, iki veya üç farklı ürün kategorisinden sipariş verildiğinde ise her bir ürün için ayrı ödeme yapılması gerekecek. 

• Örneğin, tek seferde üç tişört sipariş edildiğinde 3 euro vergi ödenirken, aynı siparişe oyuncak, kozmetik gibi farklı ürünler eklendiğinde toplam 9 euro ödenmesi gerekiyor. 

Muafiyetin kaldırılmasını içeren yeni düzenlemeyle birlikte Çin'den Avrupa Birliği'ne yönelen düşük değerli ürün akışının yavaşlaması bekleniyor. AB'ye Çin üzerinden gönderilen düşük değerli paket sayısı 2022’de 1,3 milyar adetken, bu rakam 2025'te 6 milyar adet seviyesine yükseldi. Bu paketlerin yaklaşık yüzde 90'ının Çin menşeli olduğu belirtilirken Shein ve Temu gibi e-ticaret platformlarının oluşturduğu yoğun rekabetin Avrupalı perakendeciler üzerinde baskı yarattığı ifade ediliyor. 

2028’de AB’de dijital veri merkezi devreye girecek

AB’den Çin merkezli e-ticaret platformlarına yönelik bu gelişmeyle ilgili olarak Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV) Kalkınma Programı Direktörü Ekrem Cunedioğlu, 1 Temmuz 2026’da alınan kararın 1 Temmuz 2028’de devreye girecek sisteme ilişkin yumuşak bir geçiş olduğunu ifade etti. AB’nin 2028’de dijital gümrük sistemine geçeceğini belirten Cunedioğlu, şu değerlendirmeleri paylaştı:

“AB, üçüncü ülkelerden gelen 150 euro altındaki e-ticaret gönderilerine uyguladığı gümrük muafiyetini kaldırdı. Bu gümrük muafiyeti ilk tasarlandığı zaman turistlerin kendi beraberlerinde getirdiği hediyeler için tasarlanmıştı. Shein, Temu, Alibaba gibi platformlar, yerel üreticileri ve ihracatçıları etkilediği için yeni bir küresel ticaret konusu hâline geldi. AB de bu 150 euronun altındaki gönderilere muafiyet kuralı yerine her gönderi için değil ama gönderi içindeki farklı tarife sınıfları için sabit 3 euroluk bir vergi getirdi. Bir paketin içinde farklı üç ürün varsa 9 euroluk bir vergi koydu.

Bu geçici bir uygulama çünkü 2028’de AB’nin gümrük veri merkezi devreye girecek ve 150 euro eşiği tamamen kalkacak. Her ürün kendi değerine bakılmaksızın standart bir gümrük vergisine tabi olacak. 1 Temmuz 2026’da alınan karar, 1 Temmuz 2028’de devreye girecek sisteme ilişkin yumuşak bir geçiş kararı. 

AB’ye 2025 verilerine 150 euronun altında 6 milyar parça civarında mal girişi oldu. Bunun yüzde 90’ı da Çin’den geldi. AB'ye gümrükten neredeyse günde 16 milyon parça mal geliyor, bunun da AB sınırları içindeki perakendeciler açısıdan haksız rekabet yarattığını söylüyorlar.

Bir diğer boyutu da ürün güvenliği. AB’ye giren ürünlerin yüzde 60’ının AB standartlarına uymadığı tespit edilmiş. Odaktaki iki sektör de kozmetik ve oyuncak. Bu platformlar AB’ye kendileri üzerinden gelen ürünlerin güvenliğinden hukuken sorumlu hâle geldi. Bir AB tüketicisi senin platformundan bir ürün alıyorsa bunun AB standartlarına uygunluğunu platform sağlayacak.”

Bu gelişmenin salt bir AB hamlesi olmadığını, küresel bir rejim değişikliği sinyali verdiğini düşünen Cunedioğlu, “2025’te AB önce 800 dolarlık muafiyeti tüm dünya ülkeleri için kaldırmıştı. İngiltere 2029’a kadar bir patika açıkladı. Kanada, Avustralya, Japonya gibi ülkeler de planlıyor. Türkiye, zaten bununla ilgili girişimde bulundu. Bu trende bakıldığında büyük ekonomiler aksiyon alıyorsa bunu izole bir vergi kararı olarak değerlendirmemek lazım. 2000’lerin ortasında e-ticaretin patlamasının ardından düşük değerli gönderi ayrıcalığı bir balon gibi şişmişti. Şimdi olası zararları hissetmeye başlayan ülkeler bunu tasfiyeye başladı. Hızla yükselen bir trendin normalleşmesi olarak yorumlanabilir” diyor.

Veri kapasitesi meselesinin de bir diğer önemli konu olduğunu belirten Cunedioğlu, şu yorumunu da paylaşıyor: 

“Paketler küçük ve adetsel olarak milyarlarca olduğu için bunları tek tek açıp bunlara şu kadar vergi koyuyorum demek mümkün değildi. E-ticaret hacminin katlanmasıyla niyet edilenin çok ötesinde malların ülkelere gümrüksüz girmesini sağlayan bir otoban yaratıldı. Bu otobanı kontrol edecek bir teknoloji dönüşümü yaşıyoruz. 

AB, ürünlerin otomatik sınıflandırılmasını, insan emeğine gerek kalmadan her paketin ayrı ayrı gümrüklerde işlenmesini mümkün kılacak teknolojiye sahip. Muafiyetin temel gerekçesi olan idari zorluklar ortadan kalkınca, muafiyetin de meşruluğu kalmıyor. 'Her 150 euronun altındaki paketi inceleyemem, bu çok zaman alır' şeklinde bir algı vardı şimdi 1 dolar da olsa bunu vergilendirebilirim gibi bir düzene geçiliyor. Teknolojik dönüşümün küresel ticarete özellikle gümrük süreçlerine yarattığı bir etki denebilir.”

Elbette, meselenin bir de bizi ilgilendiren Türkiye boyutu var. AB, e-ticaretin patlamasıyla amacını aşan bir muafiyeti dijitalleşen gümrük kapıları kapasitesiyle kapatmaya çalışıyor. Bu da küresel bir eğilimin parçası ama büyük platformları değil küçük ölçekli ticareti zorluyor. Türkiye ise bu tabloda hem kendi pazarını koruyan hem de AB pazarındaki ihracatçısını savunan nadir görülen bir çift taraflı konumda yer alıyor.

Gümrük Birliği’nden bu düzenlemeler de faydalanmış oldu

Cunedioğlu, AB ile Çin arasında kurulmaya çalışılan denge içinde Türkiye’nin pozisyonuna dair şu bilgileri veriyor:

“Shein, Temu gibi firmalar bu karar yürürlüğe girmeden aylar önce AB içinde depo ağı kurmaya başladı, Türkiye’de de aynısı oldu. Böylelikle, on binlerce bireysel gümrük işlemi birkaç büyük toptan ithalat işlemine çevrilmiş oluyor. Bu sayede AB’de tarife başına, bizde kalem başına vergiden fiilen kaçılmış oluyor. 

Bu şekilde ucuz ve hızlı teslimat vaadi, ucuz ve çok hızlı teslimata dönüştü. Ölçek ekonomisine sahip bu platformlar, sürece çok hızlı bir şekilde adapte olabiliyorlar. Bu düzenlemelerden asıl zorlanacak olanlar bireysel satıcılar, küçük markalar ve buralardan sipariş veren tüketiciler. Bu düzenleme adil rekabet için çıkarılıyormuş gibi görünse de, fiili sonuca bakıldığında hedef ve sonuç arasında bir gerilim var. 

Türkiye’nin pozisyonunu iki şekilde konuşmak lazım. Birincisi, aynı AB refleksiyle kendi iç pazarını Çin kaynaklı ucuz e-ticarete karşı korumaya çalışan bir Türkiye var. Bu bağlamda, AB’den bile önce ve sert biçimde kendi pazarını kapattı. Muafiyeti Ağustos 2024’te 150 eurodan 30 euroya indirdi; Ocak 2026’da ise 30 euro muafiyetini de tamamen kaldırdı. Basitleştirilmiş beyanname denen bir avantaj vardı o ortadan kalkmış oldu. 

Temu, yine 2026’nın başında Türkiye’ye yönelik yurt dışı satışını tamamen durdurdu, sadece yerli satıcı pazar yerine döndü, Hepsiburada gibi bir platforma döndü. Shein ise bütün süreci askıya alma kararı aldı. 

Türkiye'nin AB pazarına e-ihracat yapan bir ülke olarak da değerlendirilmesi lazım. Biz sadece kendi pazarımızı korumuyoruz, AB’ye e-ihracat yapan bir ülkeyiz. Ticaret Bakanı Ömer Bolat, konuyla ilgili açıklamasında, AB nezdindeki diplomatik girişimlerinin sonucu olarak Türkiye’de ATR dolaşım belgesiyle yapılan e-ticaret ürünlerinin AB’nin yeni koyduğu 3 euro vergisinden muaf sayıldığını söyledi. Yerli üreticiler, AB’ye gönderdikleri mallar dikkate alındığında Çinlilere kıyasla rekabetçiliği artırmış oldu. 

Gümrük Birliği’nin tercihli rejiminden bu düzenlemelerde yararlanmaya devam ediliyor şeklinde yorumlanabilir. Standart ihracat yapıldığında Türkiye nasıl Gümrük Birliği’nden yararlanıyorsa, e-ticarette de bunu sağlamış oldu. AB’nin sonbaharda getirmeyi planladığı bir işlem ücretinden daha bahsediliyor. Ondan da Türkiye’nin muaf tutulması için görüşmeler sürdürülüyor. 

Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği neredeyse 30 yıldır aynı çerçevede duruyor. Bu e-ihracat meselesi de Gümrük Birliği çerçevesinin e-ticaret kanalına uyarlanmış şekli olarak değerlendirilebilir. Aslı mesele Gümrük Birliği’nde bahsettiğimiz asimetrik sorun. Avrupa başka ülkelerle de ticaret anlaşmaları imzalarken Türkiye, müzakere sürecinde bile yer almadan AB’nin ortak ticaret politikasına uyum sağlamakla mükellef. Bu da Türkiye’deki sanayicinin üçüncü pazarlarda rekabet dezavantajına düşmesine neden oluyor. E-ihracat muafiyeti meselesinde tablo istisnai biçimde tersine dönmüş gibi görünüyor. 

Türkiye, diplomatik girişimlerle kendi e-ihracatçıları için nadir bir ayrıcalık koparmış AB’den ama asıl mesele bu değil. Bunu Gümrük Birliği modernizasyonu müzakerelerinin içinde değerlendirmek lazım. Genel çerçevede dışarıda kalan bir Türkiye var, ama dar bir başlıkta içeride kalmayı başardı. Bu ne kadar başarı sayılabilir, bunu da değerlendirmek lazım. 

Özellikle tekstil ve hazır giyim için haksız rekabete yol açması, sektörün de durumu düşünüldüğünde olumlu. Bu olumlu etki yerli ihracatçıların AB pazarına erişimini korumuş olmasıyla ortaya çıkan bir etki. Tek taraflı bir kazanç olarak değerlendirmekten öte Ticaret Bakanlığı’nın bunu iki cepheli bir denge olarak ele alması gerekiyor. E-ihracata konu olan sektörlerde hâlâ bir performans sorunu var. Bu düzenleme bunu ne kadar bertaraf edecek göreceğiz.”