IEA'nın rotası: 2050'de sıfır emisyon

Neslihan Saydam

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Dr. Fatih Birol, yılın ilk günlerinde 2021'de iki önemli projeye imza atacağını açıklamıştı. Projelerin ilki olan "The Net Zero Summit" isimli konferans, 31 Mart’ta COP26 iş birliğiyle gerçekleştirildi. Konferansta karbon emisyonunu düşürme hedefinde uluslararası iş birliğinin önemine vurgu yapılırken devletler için yol gösterici olacak yedi prensip açıklandı. Ayrıca Birol, 18 Mayıs tarihinin iklim ajandası açısından önemli olduğunu söyleyerek ikinci projeleri olan “2050’de Sıfır Emisyon: Küresel Enerji Sektörü için Yol Haritası” raporunu işaret etti. Geçtiğimiz günlerde yayımlanan rapor, beklendiği gibi enerji sektöründe büyük ses getirdi.

Rapor, nelere odaklanıyor?

Rapor, Paris İklim Anlaşması’nda belirlenen küresel ısınmayı sanayi öncesi dönemin 1,5 °C üstünde tutma hedefine ulaşabilmek için küresel enerji sektörüne 400 maddelik bir yol haritası çiziyor. Öne çıkan noktalar şöyle:

• 2021 yılı itibariyle yeni bütün petrol ve kömür yatağı projeleri durdurulmalı.
• Bugün yıllık 2 trilyon dolar olan enerji yatırımları, 2030 itibarıyla çoğunluğu temiz enerji üzerine olacak şekilde yıllık 5 trilyon dolara çıkarılmalı.
• 2050 yılına kadar elektrik üretiminin %90’ı yenilenebilir kaynaklardan, kalanın büyük bir kısmı ise nükleer enerjiden sağlanmalı.
• Elektrikli araçların küresel otomotiv pazarında %5 olan payının 2030’da %60’a yükselmesi öngörülüyor.
• 2050’de kömür talebi, bugünkü seviyesine göre %90 azalırken petrol talebinde %75,  gaz talebinde %55 düşüş bekleniyor.

IEA'nın duruşu ve tepkiler

2015'te Paris İklim Anlaşması’nın imzalanmasından bu yana devletler, enerji şirketleri ve uluslararası kurumlar, 2050’de sıfır karbon emisyonu hedefine yönelik iş birliği içine girerek birçok önemli adım attı. Küresel enerji piyasasına yön vermede önemli bir role sahip olan IEA ise bu süreçte özellikle iklim aktivistlerinin beklentisini karşılayamayarak eleştirilerin odağı haline geldi. 

Ajans, özellikle sektörün petrol ve doğal gaz yatırımlarını meşrulaştıracak öngörülerde bulunduğu iddialarıyla eleştirildi. Öyle ki, 2019 yılında birkaç şirket bir araya gelerek IEA’ya bir mektup yazdı ve düşük karbon emisyonu hedeflerine uygun bir model geliştirmesini talep etti. Şirketler ve çevreciler tarafından özellikle, ajansın yıllık çıkardığı “Dünya Enerji Görünümü” raporu, karbon emisyonundaki kesintileri haritalama konusunda yetersiz bulunuyor. Bu da IEA’nın fosil yakıtlar konusunda pozitif bir tutuma sahip olduğu algısı yaratıyordu.

Son rapor neden şaşırtıcı?

IEA, 1973 yılında yaşanan ilk petrol kriziyle birlikte kuruldu. Ajans, petrol tedarikinde I.Körfez Savaşı, Katrina Kasırgası ve 2011 Libya Krizi’ndeki gibi kesintilerin önüne geçme misyonuyla öne çıktı. Çalışmalarında sorunsuz ve akıcı bir petrol tedariki gerçekleşmesini sağlamayı amaçladığına her zaman dikkat çekti. Tedarik eksiğine ve yatırım ihtiyaçlarına karşı uyarıda bulunma görevini yürüten ajans, Paris İklim Anlaşması’na rağmen mevcut durumun sürdürülmesi gerektiğini vurgulamaktan da geri durmadı. Hatta 2016’da “Fosil yakıtlar, özellikle doğal gaz ve petrol, önümüzdeki on yıllar boyunca küresel enerji sisteminin temelini oluşturmaya devam edecek,” mesajını verdi.

Son yayımlanan raporda, fosil yakıtların enerji tedarikinin beşte dördünü oluşturan payının 2050 itibarıyla beşte bire düşmesi gerektiğinin belirtilmesi ise IEA’nın yaklaşımında ciddi bir dönüşüm olduğunu gösterdi. Bu dönüşüm, IEA’nın iklim değişikliği konusundaki baskılar neticesinde misyonuyla çelişen bir yaklaşım içine girdiği tartışmalarını beraberinde getirdi. Ayrıca, raporun sunduğu senaryolara ve enerji sektörünün geleceğine dair birçok soru işareti ortaya çıkardı.

Enerji sektörü için ne ifade ediyor?

Fatih Birol, raporun yayınlanmasının ardından yaptığı açıklamada “Enerji güvenliğinin tanımı değişiyor. Bizim kimseyi memnun etmek gibi bir hedefimiz yok,” sözleriyle eleştirilerin aksine rapordaki senaryoların enerji güvenliği konusunda bir tehdit oluşturmadığı mesajını verdi. Fakat, pandemiyle birlikte üretim yatırımları düştü ve petrol varil fiyatı geçtiğimiz günlerde son bir yılın en yüksek seviyesi olan 70 dolara çıktı. Dolayısıyla, IEA’nın dünyanın karşılaşabileceği bir arz yetersizliğine prim verdiği endişesi meydana geldi. 

Rapor, IEA’nın sunduğu yol haritasında gerçekçi olup olmadığına yönelik eleştirilere de sebep oldu. Enerji dönüşümü konusunda şimdiye kadarki en sert yol haritasını çizen IEA, yapılması gerekenleri her ne kadar “dünyanın önünde uygulanabilir bir yol” olarak sunsa da birçok uzman bu senaryoların uygulanmasının pratik olarak imkânsız olduğunu savunuyor. Enerji sektöründeki gelişmelere baktığımızda ise tüm bu soru işaretlerine ve tartışmalara rağmen raporun sektörün sıfır karbon emisyonu yolunda önemli bir etkiye sahip olacağı görülüyor.

İlk yansımalar

Raporun yayınlanmasından birkaç gün sonra G7 ülkeleri, bu yılın sonundan itibaren denizaşırı kömür projelerine finansman sağlamayacaklarını açıkladı. Birleşik Krallık milletvekili Alok Sharma, gelişmeyi şu sözlerle duyurdu:

“Bugün G7, kömürden başlayarak uluslararası fosil yakıt finansmanını kaldırmayı kabul ederek net sıfır ekonomiye doğru büyük bir adım attı. Bu, kömürün ortadan kalkma yolunda olduğuna dair dünyaya açık bir işarettir.” 

Ayrıca bakanlar, gelişmekte olan ülkelere enerji dönüşümü için finansal destek sağlama konusunda da anlaştı. ABD Dışişleri Bakanı John Kerry karar sonrası yaptığı açıklamada, IEA raporunu “Bu konuda yapılan en önemli açıklamalardan biri,” olarak yorumladı. Öte yandan Japonya ve Avustralya, IEA'nın tavsiyelerine rağmen fosil yakıt yatırımlarına devam edeceklerini açıkladı.