Uzun ömür ekonomisi: Longevity yeni bir yatırım fırsatı mı, yoksa Wellness 2.0 mı?

Yaşlanmak, eskiden yaşamın sonuna doğru yürünen yavaş bir yürüyüş ve son derece doğal bir süreç olarak kabul edilirdi. Fakat laboratuvarlar ve biyoteknoloji girişimleri, yaptıkları çalışmalarla yaşlanmanın edilgen değil; yönetilebilen, geciktirilebilen ve hatta tersine çevrilebilen bir süreç olduğunu kanıtladı. Bu durum, “longevity” adlı dev bir sektörün doğmasına yol açtı ve uzun ömrü yalnızca tıbbi çalışmaların değil, giderek büyüyen bir ekonominin de konusu hâline getirdi. 

Risk sermayesi şirketlerinden milyonlarca dolar yatırım toplayan bu sektör, bazı analistler tarafından geleceğin en kârlı sektörlerinden biri olarak görülürken bazıları tarafından “Wellness 2.0” olarak adlandırılıyor. Bilimsel atılım ile pazarlama arasındaki çizgi her zamankinden daha ince hâle gelirken longevity, emeklilikten finansal sistemlere, işgücünden sigorta sektörüne kadar pek çok alanı yeniden şekillendirmeye hazırlanıyor. 

Longevity: En basit hâliyle uzun ve sağlıklı yaşam anlamına gelen longevity, bilimsel bir zeminde yaşlanmayı yavaşlatmayı, hastalıkları önlemeyi ve yaşam kalitesini artırmayı amaçlıyor. Genetik çalışmalardan tüketici odaklı teknolojilere kadar oldukça geniş bir perspektifte ele alınabilen bu yaklaşım, insan ömrünü yalnızca sayısal olarak uzatmayı değil, aynı zamanda bireyi bu uzun yaşam süresinde daha sağlıklı ve enerjik hâle getirmeyi hedefliyor. 

Longevity girişimleri, temel olarak üç farklı kategoride faaliyet gösterebiliyor. Biyoteknolojiyi odağına alan girişimler, yaşlanmayı hücresel düzeyde durdurmayı amaçlarken sağlık teknolojilerine yönelenler, kişisel gen analizi, yapay zeka destekli sağlık takibi ve erken teşhis testleri gibi metotlara yöneliyor. Tüketici odaklı ürün geliştiren girişimler ise gıda takviyeleri, beslenme uygulamaları ve giyilebilir teknoloji cihazlarıyla pazara entegre oluyor. 

Rakamlar: Diğer yandan longevity pazarına yapılan yatırımlar, son yıllarda istikrarlı bir artış gösteriyor. 2013’te bu alana yalnızca 500 milyon dolar yatırım yapılırken 2021-2023 yılları arasında toplam 18 milyar dolar yatırım yapıldığı, yalnızca geçen yıl ise yatırımların 8,5 milyar dolara yaklaştığı biliniyor. Analistler ayrıca, bu alandaki girişimlerin toplam piyasa değerinin 2026’ya kadar 64 milyar dolara ulaşmasını bekliyor.

Market Research Future analistleri de 2024’te 21,2 milyar dolar değerinde olan longevity pazarının 2035’e kadar 63 milyar dolarlık büyüklüğe ulaşacağını tahmin ediyor. 

Öte yandan: Dünya Sağlık Örgütü, 2050 yılına kadar dünyadaki 60 yaş üstü bireylerin sayısının 2,1 milyara çıkarak toplam nüfusun %22’sini oluşturacağını öngörüyor. 2030 yılına kadar da dünyadaki her 6 kişiden 1’inin 60 yaş üzeri olması bekleniyor. 

Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü’nün (OECD) İstihdam Görünümü 2025 Raporu da 65 yaş üstü nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranının 2060’ta 2023'teki %31 seviyesine karşılık %52'ye çıkacağını tahmin ediyor. 

• Yaşlanan nüfus, sağlık hizmetleri maliyetlerinin artmasına, yaşlı bakımı alanında işgücü sıkıntısı yaşanmasına ve emeklilik sistemleri üzerinde baskı oluşmasına yol açacağı için longevity, ekonomi ve iş dünyası düzleminde de bir fırsat kapısı olarak nitelendiriliyor. 

Milyarderler sektöre milyonlarca dolar harcama yapıyor

Risk sermayesi fonları ve aile şirketleri, longevity girişimlerine büyük bir ilgi gösterirken Jeff Bezos, Mark Zuckerberg, Peter Thiel ve Larry Ellison gibi milyarderler de alana milyonlarca dolar yatırım yapıyor. Örneğin Bezos’un 2021’de Yuri Milner adlı bir girişimciyle birlikte kurduğu Altos Labs, yaşlanma belirtilerini geriye döndürdüğü tespit edilen dört genin aktive edilmesiyle hücresel gençleşme sağlamaya odaklanıyor. Bu şekilde hücreler, hastalık veya yaşlanma sürecinden önceki hâline geri dönmeye programlanıyor. 

Hücre sağlığı ve dayanıklılığını geri kazandırmayı ve yaşa bağlı hastalıkları tersine çevirmeyi amaçlayan girişimin, 3 milyar dolardan fazla finansmanı bulunuyor. 

Ek olarak: Bezos, yaşlanan hücreleri vücuttan atmaya odaklanan Unity Biotechnology’yi de finansal olarak destekliyor. Yaşa bağlı hastalıkları yavaşlatmayı veya durdurmayı hedefleyen girişimin yatırımcıları arasında PayPal kurucusu Peter Thiel de bulunuyor. Kireçlenme, görme kaybı ve bunama gibi hastalıklar için tedaviler geliştiren Unity Biotechnology, hâlihazırda klinik deneylere de hazırlanıyor.

• Girişim, bugüne kadar 8 farklı yatırım turunda 294,9 milyon dolardan fazla fon topladı. 

Peter Thiel ise Unity Biotechnology gibi girişimlere yaptığı yatırımların yanı sıra 2030’a kadar 90’lı yaşları yeni 50’ler yapmak isteyen Methuselah Vakfı'na da milyonlarca dolar bağış yapıyor. 

Benzer şekilde: Meta CEO’su Mark Zuckerberg ve eşi Priscilla Chan’in de Breakthrough Prize adlı bir ödül girişimi bulunuyor. Girişim, her yıl canlı sistemleri anlama ve insan ömrünü uzatma konusunda dönüşüm yaratacak ilerlemeler kaydeden bilim insanlarına 3 milyon dolar ödül veriyor. 

Google kurucu ortakları Sergey Brin ve Larry Page’in de Alzheimer ve diyabet gibi yaşa bağlı hastalıkları yavaşlatmayı veya iyileştirmeyi amaçlayan Calico Labs adlı bir biyoteknoloji girişimi bulunuyor. 

Bununla birlikte: OpenAI CEO’su Sam Altman da insan ömrünü 10 yıl uzatmayı amaçlayan biyoteknoloji girişimi Retro Biosciences’a yatırım yapıyor. Hatta OpenAI, girişimle birlikte “GPT-4b mikro” adlı bir yapay zeka modelini eğitiyor. 

• İki şirketin yaklaşık iki yıldır üzerinde çalıştığı model, deri hücresini tıpkı embriyo safhasında olduğu gibi kök hücrelere dönüştürebilen ve “Yamanaka faktörleri” olarak da bilinen bir gen grubu üzerinde çalışıyor. 

• Bugüne kadar 180 milyon dolar finansman toplayan girişim, bu gen grubunun insan organları oluşturma ve yedek hücre tedariki sağlama konusunda umut verici gelişmelere yol açabileceğine inanıyor. 

Longevity girişimleri milyarderlerden yatırım alanlarla sınırlı değil

Elbette öne çıkan longevity girişimleri, milyarderlerden yatırım alanlarla sınırlı değil. Örneğin Freenome, kanser gibi ölümcül hastalıkları henüz belirtileri ortaya çıkmadan teşhis edebilen kan testleri geliştiriyor. Testte yapay zeka, kanda görülen en ufak değişiklikleri bile fark edip tedavi şansını ciddi şekilde artırabiliyor. Girişimin bugüne kadar 11 farklı yatırım turunda 1,5 milyar dolardan fazla fon topladığı biliniyor. 

Prenuvo ise kan yerine tüm vücudu tarıyor. 500’den fazla hastalığı erken teşhis edebilen bir MRI teknolojisi üzerinde çalışan girişim, Kim Kardashian, Cindy Crawford ve Eric Schmidt gibi popüler isimlerden aldığı yatırımlarla da adından sıklıkla söz ettiriyor. Girişimin kasasında 4 yatırım turunda toplanmış 190 milyon dolarlık fon bulunuyor. 

Bunun yanında: 9 yatırım turunda 301 milyon dolar finansman toplayan Viome, genetik testler ve yapay zeka kullanarak kişiye özel beslenme programları hazırlarken Elevian, yaşlı hücreleri yeniden gençleştirecek ilaçlar üzerinde çalışıyor. 5 turda 64,3 milyon dolar yatırım alan şirket, genç hayvanlardan kan nakli alan yaşlı hayvanlarda dokuların kendini yenilediğini gösteren araştırmalarıyla da tanınıyor.

Diğer yandan bugüne dek yatırımcılardan 295,2 milyon dolar finansman toplayan Juvenescence, yaşlanmayı yavaşlatacak ilaçlar geliştiriyor. Human Longevity Inc. ise devasa bir genetik veri bankası kurup yapay zekayla yaşa bağlı hastalıkların önüne geçmeyi hedefliyor. 

• BlueRock Therapeutics, hasarlı dokuları onaracak kök hücre tedavileri geliştirirken TELL, yalnızca ses analiziyle Alzheimer gibi nörolojik hastalıkları erken tespit edebilen bir teknoloji üzerinde çalışıyor. 

• Elysium Health ve Tally Health gibi şirketler ise kişiye özel gıda takviyeleri ve DNA analizine dayalı longevity planları sunarak insan ömrünü uzatmayı hedefliyor. 

Geniş açı: Longevity girişimlerinin akıbeti konusunda tüm milyarderler hemfikir değil. Bezos, Zuckerberg ve Altman gibi milyarderlerin aksine Elon Musk, insan ömrünün uzatılmasının bir kültürel durgunluğa yol açacağına inanıyor. Yaşam süresi uzadığında toplumun büyük bir çoğunluğunun zihniyetinin eskide takılı kalacağına işaret eden CEO, insanlar ölmezse toplumun eski fikirlere saplanıp kalacağına ve bu durumun toplumsal ilerlemeyi engelleyeceğine işaret ediyor. 

Utrecht Üniversitesi'nde profesör olarak görev alan Christopher Wareham da longevity çalışmalarının toplumda mevcut durumda olan her türlü eşitsizliği daha da derinleştireceğini savunuyor. Yaşlanmayı geciktiren tedavilerin maliyeti çok yüksek olacağından Bezos ve Zuckerberg gibi milyarderlerin servetlerini artırmak için daha fazla zamana sahip olacağını vurgulayan Wareham, nüfusun çoğunluğunun bu tedavileri karşılayamayacağına dikkat çekiyor. 

• Wareham, bu tip bir senaryoda zengin insanların hayatta kaldıkları sürece servetlerini artırmaya devam edeceğinin ve servetlerini artırdıkça daha uzun süre hayatta kalabileceğinin de altını çiziyor. 

Wellness 2.0 mı, yeni yatırım fırsatı mı? 

Longevity’den çok daha önce hayatımıza giren wellness, yani iyi yaşam pazarının büyüklüğü 5 trilyon dolara ulaşırken ve alandaki girişim sermayesi yatırımları son yıllarda 40 milyar doları aşarken longevity pazarı, bazı analistler tarafından “Wellness 2.0” olarak da nitelendiriliyor. 

Fakat longevity, wellness’dan farklı olarak insan ömrünü uzatma stratejisinde reaktif değil, proaktif bir yaklaşım benimsiyor. Bu durumun, sektör için bir avantaj yaratabileceği ve işlevselliğini kanıtlaması durumunda şimdilik niş olarak görülen longevity pazarının, tıpkı wellness gibi birkaç yıl sonra ana akım bir pazar hâline gelebileceği tahmin ediliyor. 

Perspektif: Tüm ilerlemelere rağmen yatırımcı açısından hâlâ yüksek riskli bir alan olan longevity sektörü, net yasal düzenlemeler, klinik kılavuzlar ve standart sonuçlar bulunmadığı için parçalı ve erken aşamada kalmaya devam ediyor. Longevity girişimleri, wellness sektörüne göre fazla klinik, sağlık sektörüne göre ise fazla esnek görülürken belirsiz bir alanda faaliyet göstermeyi sürdürüyor. Bu belirsizlik, sektördeki çalışmaları hızlandırsa da beraberinde riskleri de getiriyor. 

Ayrıca insan ömrünün kontrollü bir biçimde uzatılması, sigorta sektörü, emeklilik sistemi ve işgücü pazarı gibi pek çok alanı yeniden şekillendirme potansiyeli doğuruyor. Bu nedenle longevity, yalnızca bir sağlık yatırımı değil, geleceğin sosyoekonomik altyapısını yeniden tanımlayacak bir dönüşüm alanı olarak da görülüyor. Bu noktada bu uzun ömürlü geleceğin kurallarını kimin yazacağı da çok daha önemli hâle geliyor.