Finans sektörü için yayımlanan birçok makale, rapor ve analiz; insan sermayesinin stratejik değeri, yetenek yönetimi ve işgücüne yatırımın önemi, genç liderlerin yükselişi ve geleceğin işgücünün niteliği&nbsp;başlıklarında şekilleniyor. Bu kaynaklarda vurgulanan temel trendler ve uzman yorumları kendi gözlem ve öngörülerimle sizler için özetlemek ve “insan kıymeti” kavramını&nbsp;gündeminize bırakmak&nbsp;isterim.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çalışanlar şirketlerin stratejik değeri</h2>Finans alanında insan kaynağı şirketlerin en stratejik varlığı olarak görülüyor. Şirketler rekabet avantajı sağlamak için çalışanlarını sadece bir maliyet kalemi değil, değer yaratan bir sermaye olarak ele alıyor.Bu bakış açısıyla, çalışanların katılımı ve motivasyonu doğrudan şirket performansına etki eden kritik bir faktör olarak vurgulanıyor. Nitekim finans alanındaki uzmanlar, bağlı ve yetkin çalışanların verimliliği artırarak kârlılığı yükselttiğine&nbsp;dikkat çekiyor. Bu nedenle yöneticiler, sıkça dile getirilen “çalışanlar bizim en değerli varlığımız” sözünü hayata geçirmek için, çalışan deneyimine ve kurum kültürüne yatırım yapmanın şart olduğunu anlıyoruz.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yetenek yönetimi ve işgücüne yatırım</h2>Finans sektöründe yetenek yönetimi ve işgücüne yatırım artık stratejik bir öncelik haline gelmiş durumda. Sektörde nitelikli eleman bulmak zorlaştığından, kurumlar mevcut çalışanlarını geliştirmeye ve elde tutmaya ağırlık veriyor. Küresel düzeyde finans ve bankacılık işverenlerinin %75’i ihtiyaç duydukları yetenekleri bulmakta zorlandıklarını açıkladığı bir dönemde sadece işe alım yoluyla ihtiyacı karşılamak mümkün değil; şirketler aynı zamanda içerideki çalışanlarının kabiliyetlerini geliştirmeye, eğitim ve gelişim programlarına yatırım yapmak zorundadır.Bu kapsamda, bir yandan çalışanların esnek çalışma ve sürekli öğrenme beklentileri karşılanmaya çalışılırken, diğer yandan güçlü bir kurum kültürüyle bağlılık yaratma çabası öne çıkıyor. Zor dönemlerde bile&nbsp;insan kaynağına yapılan yatırımı sürdürmek uzun vadede şirket değerini artırıyor. Kaliteli eğitim, kariyer planlama ve liderlik gelişimi gibi uygulamalar, organizasyonların hem iş sonuçlarını iyileştiriyor hem de çalışan memnuniyetini yükseltiyor.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Genç liderlerin yükselişi ve önemi</h2>Sektördeki bir diğer dikkat çekici trend, yeni nesil genç liderlerin önem kazanması. Özellikle Y ve Z kuşağı çalışanlar hızla yönetim kademelerine yükseliyor. Örneğin bazı pazarlarda milenyum kuşağı, işgücünün %70 gibi büyük bir kısmını oluşturuyor ve genç profesyonellerin önemli bir bölümü çoktan yönetici pozisyonlarına ulaşarak geleneksel hiyerarşileri zorlamaya başladı. Bu kuşaklar, dijital çağa doğmuş olmanın getirdiği teknoloji becerileri, küresel bakış açısı&nbsp;ve&nbsp;amaç odaklı değerleri ile finans sektörüne taze bir yaklaşım getiriyor.Kurumlar da bu dönüşümü desteklemek için mentorluk, hızlandırılmış liderlik programları ve çapraz nesil işbirliği (tersine mentorluk) ortamları oluşturmaya başladı. Mevcut üst düzey yöneticiler, genç yeteneklerin daha fazla söz sahibi olması ve karar süreçlerine katılması için bilinçli adımlar atıyor. Bu sayede finans kuruluşları, hızlı değişen dijital pazarın dinamiklerine genç liderlerin enerjisi ve yenilikçi fikirleriyle uyum sağlamayı hedefliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Geleceğin işgücü: Daha az ama daha yetenekli ekipler</h2>Önümüzdeki yıllarda finans sektöründe işgücünün yapısı önemli ölçüde değişeceğe benziyor. Pek çok kaynak, gelecekte&nbsp;çalışan sayısının azalacağı fakat nitelik düzeyinin artacağı yönünde hemfikir. Bunun başlıca nedeni, yapay zeka teknolojilerinin rutin işleri devralarak insan gücü ihtiyacını azaltması. Dijital dönüşümün etkisiyle on binlerce pozisyonun ortadan kalkabileceğini öngörülüyor.Bununla birlikte, azalan toplam çalışan sayısına rağmen artan bir yetkinlik talebi söz konusu. Kurumlar rutin işleri azaltırken, daha uzman ve yetenekli çalışanları bünyelerine katmaya devam ediyor.Yaşanan gelişmeler, gelecekte “az ama öz” bir insan kaynağı yapısına geçileceğinin işareti. Şirketler daha küçük ekiplerle çalışırken, bu ekiplerin yüksek beceri setine, uyum sağlama kabiliyetine ve yaratıcılığa sahip olmasını bekliyor. Finansal hizmetler fonksiyonlarında da “daha az çalışanla daha çok iş yapabilmek” önem kazanıyor; bu da yapay zeka teknolojilerinin kullanımının artmasıyla mümkün hale geliyor. Kısacası, sektörün dönüşen ihtiyaçları doğrultusunda insan kaynağının niteliği niceliğinden önemli&nbsp;olacak–doğru yetenekleri çekebilen ve elde tutabilen şirketler rekabette öne çıkıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İnsan kıymeti merkezde olmaya devam edecek</h2>İnsan odaklı yeni stratejilerin&nbsp;şirket değerini doğrudan etkilediği bir dönemde çalışanlarına yatırım yapmak en doğru yol görünüyor. Genç kuşak liderlerin katkıları konusunda yapılan çalışmalarda, yeni neslin getirdiği yenilikçi yaklaşımların kurumları ileri taşıyacağı ancak bu süreçte şirketlerin esnek ve kapsayıcı bir kültür benimsemesi gerektiği ifade ediliyor.Sonuç olarak, araştırılan kaynaklar gösteriyor ki finans sektörünün geleceğinde&nbsp;“insan kıymeti”&nbsp;merkezde olmaya devam edecek. Başarılı şirketler, bir yandan teknolojiyi kucaklayıp verimliliği artırırken, diğer yandan çalışanlarını stratejik birer ortak gibi görüp&nbsp;onların yetenek geliştirme, liderlik ve motivasyonuna öncelik verenler olacak.

Finansal teknolojilerde son gelişmeler, sektörün gündemindeki maddeler, siber güvenlik, yapay zeka, dijitalleşme ve fintech yatırımları, dönüşüm trendlerine yönelik analizler ve uzmanlarla söyleşiler.

Finansal teknolojilerden son gelişmeler, analizler ve görüşler her hafta e-posta kutunda.

Pareto FinTech

Finans ve finansal teknolojiler sektörünün geleceğinde başarılı şirketler, bir yandan teknolojiyi kucaklayıp verimliliği artırırken, diğer yandan çalışanlarını stratejik birer ortak gibi görüp onların yetenek geliştirme, liderlik ve motivasyonuna öncelik verenler olacak.

Finans sektörüne bakış: İnsan kıymeti ve yetenek yönetimi

Bir önceki yazımda <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/dijitallesme-finans-sektorunu-nereye-goturuyor" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">finans sektöründe yaşanan yenilikleri</a> ele alarak "Hızlı değişim ve dönüşüm sektörü nereye götürüyor?" sorusuna zemin hazırlamaya çalıştım. Bugün de yeniliklerden yola çıkarak sektörün geleceğine dair öngörülerimi paylaşmak istiyorum.Teknolojik gelişmelerin sonucu olarak hızlanan dijital dönüşüm ve değişim ile yaşanması muhtemel gelişmeleri şöyle sıralayalım:<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bankalar geride, markalar önde</h2>Geleneksel bankaların yerini, müşteri deneyimini ön planda tutan ve finansal hizmetleri yaşamın her alanına entegre eden yeni oyuncular alıyor. Bu oyuncular, teknoloji şirketlerinden perakendecilere kadar geniş bir yelpazede yer alıyor. Örneğin, teknoloji şirketleri ve birçok perakendeci kendi ödeme sistemlerini geliştirirken, fintech şirketleri dijital müşteri olmayı, işlem yapmayı kolaylaştıran yeni ürün ve hizmetleri sunuyor. Bu durum, bankaların müşterilerine doğrudan hizmet vermeyi zorlaştırırken, markalara hizmet veren arka plandaki oyuncuların, toptancı servis sağlayıcılar haline gelmesini zorunlu kılıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Fiziki paralar yerine dijital paralar</h2>Alıştığımız kağıt ülke paralarının yerini, her türden dijital varlıklar ve paralar alacak. Dileyen her kişi, kurum, topluluk, ülke kendi parasını üretebilecek. Asıl mesele bu varlıklara talep yaratabilmek ve kullanım alanı üretebilmek olacak. Bugün uluslararası geniş kabul gören ülke paralarının yerini alacak dijital paralar nedeniyle yeni ve köklü bir ekonomik rekabet yaşanacak. A ülkesine gelen B ülkesinin vatandaşı C ülkesinin teknolojisiyle D ülkesinin dijital parasını harcayacak. Bu en basit senaryo bile kartların yeniden dağıtılmasını zorunlu kılacak.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital finansal asistanlar</h2>Yapay zeka teknolojileri sayesinde, finansal işlemlerimizde bize yardımcı olacak akıllı asistanlara sahip olacağız. Bu asistanlar, bütçe planlama, yatırım önerileri, dolandırıcılık tespiti gibi konularda bize destek olacak. Ayrıca, kişiselleştirilmiş finansal ürünler ve hizmetler sunarak müşteri deneyimini önemli ölçüde iyileştirecek. Bu sayede dilediğimiz zaman dilediğimiz şekilde hizmet alarak finansal ihtiyaçlarımızı hayatın en önemli konuları olmaktan çıkarmış olacağız. Keyif aldığımız ya da sevdiğimiz işlerimize daha fazla zaman ayırabilmek, yaratıcı ve üretken olmak için zaman yaratmış olacağız.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Globalleşen finans sektörü</h2>Bugün pek çok düzenleme ile korunan yerel finansal sektörleri global bir rekabete girmek zorunda kalacak. Pek yakında dünyanın başka bir köşesindeki finans kuruluşundan hizmet alırken tasarruflarımızı dilediğimiz para biriminde, finansman ihtiyacımızı farklı bir para biriminde kullanabileceğiz. Uluslararası alanda yetenek ve yatırımcı çekmek üzere rekabet arttıkça finansal kurum tercihlerimiz de değişecek. A ülkesinde yaşayan, B ülkesinde kazanan, C ülkesinde harcayan insanların finansal kurumları D ülkesinde olacak.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Değişen ve artan dijital riskler</h2>Yaşanacak bu büyük değişim sırasında iyi niyetli olmayan girişimler nedeniyle yeni riskler öğreneceğiz. Teknoloji sadece iş geliştirmek amaçlı değil, sahtekarlık ve dolandırıcılık alanlarında da kullanılacak. Organize suç örgütleri uluslararası arenada örgütlenerek daha büyük ölçeklerde kendini gösterecek. “Sosyal mühendislik”, “domuz kasaplığı” gibi yeni kavramlar öğrenecek yeni kurbanların hikayelerini dinleyeceğiz. Varlıklarımızın ve bilgilerimizin güvenliği için daha fazla kaygı duyacak, korunmak için daha fazla bütçe ayırmak zorunda kalacağız.Özetle, geleceğe dair beklentilerimi iddialı bir şekilde ortaya koymak yerine zihin açıcı bir formatta sizleri de düşünmeye davet etmek istedim. Finans sektörü geleneksel yapılardan uzaklaşıp daha dijital, küresel ve kapsayıcı bir yöne evrilirken yaşanacak dönüşümü bu tür öngörüler ve beklentiler şekillendirecek. Bu durumda; kemerlerinizi bağlayın ve büyük değişimlere hazırlıklı olun.

Finans dünyasındaki teknolojik gelişmelerle yaşanan dijital dönüşüm ve değişim bizleri nasıl bir geleceğe hazırlıyor?  

Finans sektörünün geleceği

Finans sektörü, dijital dönüşüm ve teknoloji ile hızla evrilen bir yapı sergiliyor. Bu değişim süreci, hem sektör oyuncularının hem de bu oyuncuların sunduğu hizmetlerin çok boyutlu bir şekilde yeniden tanımlanmasına yol açıyor. Son zamanlarda birçok yerden benzer bir soru duyuyorum:&nbsp;“Bu hızlı değişim ve dönüşüm sektörü nereye götürüyor?”Ben de bu sorunun cevabını düşünürken notlarımı şöyle özetledim. Finans sektöründeki yaşanan yenilikleri şu başlıklar altında ele alabiliriz:<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni iş modelleri</h2>Servis bankacılığı (Banking as a Service - BaaS): Geleneksel bankaların dijital altyapılarını fintech şirketlerine ve diğer dijital sektörlere, platformlara açarak hizmet sunduğu bu model, bankacılık hizmetlerinin daha fazla kitleye ulaşmasını sağlıyor.Dijital bankalar: Tamamen dijital ortamda hizmet veren, fiziksel şube bulundurmayıp müşteri deneyimini öne çıkaran bankaların gelecekte önemli bir yer edinmesi bekleniyor.FinTech şirketleri: Yenilikçi çözümlerle ödeme sistemleri, kredi, sigorta ve yatırım gibi alanlarda hızlı ve esnek hizmetler sunarak rekabeti artırıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni oyuncular</h2>BigTech şirketleri: Meta, Amazon, Google ve Apple gibi teknoloji devleri, ödeme sistemlerinden kredi hizmetlerine kadar çeşitli alanlarda finans sektörüne giriyor. Bu devler özellikle küresel kullanıcı verilerini kullanarak fark yaratmayı hedefliyor.FinTech şirketleri: Son dönemde sektördeki yenilikçiliğin itici gücü olan finansal teknoloji şirketleri kullanıcı dostu, basit uygulamaları ile maliyet avantajları sağlıyorlar.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni varlıklar</h2>Kripto paralar: Bitcoin ve Ethereum gibi merkezî olmayan dijital varlıklar, ödeme aracı olarak çıktıkları yolda tüm dalgalanmalara rağmen yeni bir alternatif yatırım aracı olma yolunda ilerliyor.Sabit akçeler (Stable Coins): Fiyat dalgalanmasına karşı teminatı olan ve mevcut fiyat para birimlerine endeksli kripto varlıklar, dış ticaret ve uluslararası ödeme sistemlerinde yaygınlaşıyor.CBDC (Merkez Bankası Dijital Paraları): Ülkelerin merkez bankaları tarafından geliştirilen dijital paralar, hem finansal kapsayıcılığı artırma hem de mevcut sistemleri dijitalleştirme potansiyeli ile tüm merkez bankalarının gündeminde yerini yukarılara taşıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni teknolojiler</h2>Blockchain: Finans sektöründe şeffaflığı, güvenliği ve verimliliği artırma iddiası ile gündeme gelen blockchain teknolojileri, akıllı sözleşmeler ve dağıtık defter yapısıyla henüz devrimci bir yıkım başlatmamış olsa da göz ardı edilmeyecek bir potansiyel vaadediyor.Yapay zeka (AI): Birçok sektörde emek yoğun işleri verimli kılmak üzere kendine fırsatlar açan yapay zeka teknolojileri, finans sektöründe kredi risk analizi, müşteri hizmetleri ve dolandırıcılık tespiti gibi alanlarda hem maliyetleri düşürmek hem de hızı artırmak için kullanılıyor. Gelecekte çok daha fazla kullanım alanı bulacağına kesin gözüyle bakılıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni Yetenekler</h2>Dijital yetkinlikler: Yazılım geliştirme, veri analitiği ve siber güvenlik gibi alanlarda uzmanlaşmış işgücü talebi artıyor.Uyum ve esneklik: Değişen uluslararası ve yerel düzenlemelere göre çözümler üreten, teknolojik yeniliklere hızlı adapte olabilen yetenekler, sektörün geleceğinde kritik bir rol oynuyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni riskler</h2>Siber güvenlik: Finans sektöründeki dijitalleşme, siber saldırılara karşı hassasiyeti artırıyor. Müşteri verilerinin korunması, dolandırıcılık tespiti ve siber tehditlere karşı proaktif yaklaşımlar, sektörün güvenilirliği açısından kritik önem taşıyor. Gelişen teknolojilerle birlikte, siber güvenlik stratejilerinin sürekli güncellenmesi gerekiyor.Yazı içinde bu kadar çok “yeni” kelimesi kullanmamdan anlaşılacağı üzere, finans sektörü geleneksel yapılardan uzaklaşıp daha dijital, küresel ve kapsayıcı bir yöne evriliyor. Bu dönüşümün öncüsü olan şirketler ve bireylerin, sektörün geleceğine damga vuracağına dair hiç şüpheniz olmasın.

Hızlı dönüşüm ve dijitalleşme finans sektörünü nereye götürüyor? Bizi nasıl bir gelecek bekliyor?

Dijitalleşme finans sektörünü nereye götürüyor?

En baştan söyleyelim, "dijital yatırımcı" denilince aklınıza dijital varlıklara, kripto paralara yatırım yapan kişiler gelmesin. Dijital yatırımcı, kuruluş ya da büyüme aşamasında olan dijital girişimlere (start-up) sermaye ya da bilgisiyle, tecrübesiyle ortak olan, bu şirketlerin projelerini hayata geçirip büyümelerini sağlayan kişilere deniliyor. Son 10 yıldır dünya çapında yatırım işlemlerin çok önemli bir kısmını teknoloji şirketlerine yapılan yatırımlar oluştururken dijital yatırımcılar, girişimcilik ekosistemini finanse eden en önemli oyuncular haline geldi.2021'de girişim ekosistemi, hem küresel bazda hem de Türkiye özelinde tarihinin en yüksek yatırım faaliyetlerine tanık oldu. Küresel çapta 643 milyar dolarlık start-up yatırımı gerçekleşirken 2020’deki 335 milyar dolarlık hacmin neredeyse iki katına ulaşıldı. Bu konuda detaylı verileri www.startups.watch tarafından yayımlanan raporlarda bulabilirsiniz.İşte bu rakamların altında şirket ya da kişilerden oluşan dijital yatırımcıların imzası bulunuyor. Dünyada dijital yatırımcılarla sermayeye ihtiyaç duyan şirket ya da kişileri buluşturan çok sayıda oluşum, platform ya da dernek bulunuyor. Ülkemizde de bu sayının giderek arttığını görüyoruz. Vizyon sahibi iş dünyasının ikinci kuşağının gösterdiği ilgiyle başlayan bu sistem, artık çok daha geniş bir yelpazeye ulaşmış durumda.Elbette teknoloji ilerledikçe yeni alanlar, yeni iş kolları açıldıkça dijital yatırımcılar da kendi aralarında çeşitli kategorilere bölünüyor. İsterseniz dijital yatırım ve yatırımcı türlerine de kısaca bir göz atalım.Melek yatırımcı, genellikle gerçek kişileri tarif ediyor. Ülkemizde "bireysel katılım yatırımcısı" (BKY) olarak isimlendirilen bu grup, kişisel maddi varlıklarını ve tecrübelerini başlangıç aşamasındaki şirketlere aktaran gerçek kişileri ifade ediyor. Bu tip yatırımcılar, daha çok başlangıç aşamasındaki şirketin belli bir noktaya kadar ilerlemesini sağlamaya odaklanıyor. Bu kategoriye girenler de kendi aralarında şöyle sınıflandırılıyor:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tecrübeli melek: Son üç yıl içinde herhangi bir melek yatırımı yapmamış olmamasına rağmen bu alanda tecrübesi olan kişi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Refah artırıcı melek: Tecrübeli bir iş insanı olarak daha önce ve hâlihazırda bazı projeleri melek yatırımcı olarak desteklemiş ve desteklemeye devam eden kişi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Girişimci melek: Girişimci bir ruha sahip olan, maddi durumu iyi, birkaç farklı alanda / sektörde faaliyet gösteren ve borsada yatırımı olan kişi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gelir arayan melek: Bir miktar sermayeyi bir işe koyarak kendisine gelir ya da iş yaratmak isteyen kişi.</li></ul>Risk sermayesi: Dijital yatırımcılar arasında ciddi bir yer işgal ediyor. Risk sermayedarları emeklilik yatırımları, birey ve şirketler gibi farklı kaynaklardan oluşan fonları yöneterek yatırım yapıyor. Melek yatırımcılar, yatırımı direkt olarak kendi sermayelerinden karşılarken risk sermayesinde ise toplanan fonların yatırıma dönüştürülmesi süreci yaşanıyor. Risk sermayesi, yatırım yaptığı bir şirketin kısa sürede halka açılmasını istemez, ölçeğini büyüterek değerini artırıp kârını da maksimum seviyeye çıkarmayı hedefler. Ayrıca portföyündeki şirketleri izleyerek ve yardım ederek (networking, finansal disiplin, pazarlama, strateji…) aktif bir rol oynar.Kitlesel fonlama: Kuruluş aşamasında kullanılabilecek bir başka finansman kaynağı da son yıllarda hız bir büyüme içinde olan kitle fonlaması. Bir proje veya girişimin internet üzerinden çok sayıda insan tarafından çok küçük tutarlarla finanse edilmesi olarak tanımlayabileceğimiz kitlesel fonlamada küçük yatırımlar bağış olarak yapılabileceği gibi yatırımcıya karşılığında henüz geliştirilme aşamasında olan ürün ya da hizmet olarak da destek olabiliyor. Bu alan, küçük birikimleri olan ancak hem yeni fikirlere destek olmak hem de tasarrufunu değerlendirmek isteyen kişiler için ideal bir seçenek.GSYO: Tüm bu dijital yatırımcı türlerine ek olarak, son dönemde giderek daha fazla konuşulan ve düzenlemelerle desteklenen girişim sermayesi yatırım ortaklıklarını (GSYO) da buraya eklemekte fayda var. GSYO’lara son dönemde (güncellenen mevzuat sonrası) kâr eden şirketlerin vergi matrahında erteleme ve indirim sağladığından bir çok kurumsal firma da bu fonlara dahil olmak istiyor. Ayrıca bireyler de teknoloji fonlarına dahil olarak bu startuplara yapılan yatırımların bir parçası olabiliyor.Teknolojinin getirdiği yeni iş modelleri ve tüketicilerin her zaman daha hızlıyı, daha kolayı ve daha ucuzu istemesi, yeni girişimleri dolayısıyla dijital yatırımcılığı cazip kılıyor. Fakat şunu da unutmamalıyız ki; dijital olmayan yatırımcılara da her zaman ihtiyacımız olacak. Hayatımızı devam ettirmek için fiziki üretim ve hizmet sektörü devam edecek. Bir geleneksel girişimci fark yaratan bir iş kuracak, dijital işler bu mal ve hizmetleri kitlelerle en etkin şekilde buluşturacak.Sözün özü, herkes ilgisi, bilgisi ve tecrübesi doğrultusunda seçtiği yeni nesil girişimleri başarılı kılmak üzere dijital yatırımcı olabilir. Yeter ki bilmediğiniz alanlarda, riskli yolculuklara, yüksek getirilere odaklanarak macera peşinde koşmayın…Yatırımlarınız bereketli olsun.

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

İş dünyasındaki en önemli gelişmeler.

Pareto

2021'de girişim ekosistemi, tarihinin en yüksek yatırım faaliyetlerine tanık oldu. Küresel çapta 643 milyar dolarlık start-up yatırımı gerçekleşirken 2020’deki 335 milyar dolarlık hacmin neredeyse iki katına ulaşıldı.

Dijital yatırımcı olmak

Kısa zamanda milyonlarca dolar değerlemelere ulaşan teknoloji girişimleri, özellikle Z kuşağının iştahını kabartıyor. Teknolojinin içine doğan bu kuşak, herhangi bir iş yerinde beyaz yakalı olarak çalışmak ya da fiziki bir iş yeri kurmak yerine sanal dünyanın girişimcileri olmayı istiyor. Hal böyle olunca yeni fikirler havada uçuşuyor. Aslında dijital girişimci olmak isteyenler, haksız da sayılmaz zira teknoloji dünyası pek çok fırsatı barındırıyor.2000’li yıllarda ülkemizde internet teknolojileri, ödeme sistemleri ve lojistik altyapıların gelişmesi ile yükselişe geçen dijital girişimciliğe dair düşüncelerimi özetledim.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital girişimcinin geleneksel girişimciden farkı nedir?&nbsp;</h3>Girişimcilikle ilgili sayısız tarif bulmak mümkün. Temel olarak girişimciyi bir fikri ya da projeyi hayata geçirmek için risk alan, yatırım yapan kişi olarak tanımlayabiliriz. Ancak zamanla yenilikçiliğin daha ön plana çıkmaya başlamasıyla girişimciliğin tanımı da değişmeye başladı. Artık var olan bir işi geliştiren, kendi bakış açısıyla dönüştürüp risk alarak hayata geçiren kişilere de girişimci demeye başladık. Yani girişimcilerin hem bir inovasyonu hayata geçirmesi hem de bunu yaparken risk alması gerekiyor.Girişimcilik tüm dünyada yükselen bir değer; ancak dijital teknolojilerle beraber artık hayatımıza “dijital girişimciler” girdi. 1990’lı yıllarda ABD’de ortaya çıkan ve artık tüm dünyada sayısı hızla artan dijital girişimcilik bugünün yükselen değeri haline geldi. Mevcut teknolojileri kullanarak ya da geliştirerek, dijital ürün ve hizmetler geliştiren kişilere dijital girişimci diyoruz.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital girişimcinin avantajları nelerdir?</h3>Sonuçta bir işi ister fiziki ister sanal dünyada yapın, dikkat edilmesi gereken kurallar birbirine oldukça yakındır. Örneğin; finansman, sermaye konusunda bilgi sahibi olmanız, ekibinizi doğru seçmeniz, müşteri ilişkilerinizi doğru yönetmeniz, yaptığınız işle ilgili hukuksal süreçlere hâkim olmanız gerekiyor.Fakat dijital girişimcilerin biraz daha avantajlı olduğunu söylemek mümkün. Öncelikle sermaye konusunda daha şanslılar. Çünkü hem ülkemizde hem de dünyanın farklı yerlerinde çok sayıda şirket, bireysel yatırımcı, banka, sivil toplum kuruluşları, kamu kurumları dijital fikirlerin hayata geçmesi için önemli miktarda fon sağlıyor. Buna ek olarak, bir ofis tutmak, ulaşım, yemek, nakliye gibi işlerle uğraşmak zorunda kalınmıyor. Günümüzde dijital girişimcilerin çoğunun, işini uzaktan yapması ve ekibinin dilediği yerden çalışması mümkün.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital girişimcinin&nbsp;özellikleri</h3>Her girişimcinin kendi yoğurt yiyişi, kendi has bir karakteri vardır. Fakat idealde tüm girişimcilerde olması gereken özellikler aşağıdaki gibi sıralanabilir:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Belirsiz ortamlarda çalışabilen</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ekibine liderlik yapabilecek</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ticari zekaya sahip</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Müşteriyi, pazarı iyi tanıyan</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hayal gücü yüksek</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Konusunda deneyimli</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Risk alabilen</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Titiz ve dikkatli</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Başarı ihtiyacı olan</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İş bitirici</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sabırlı</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Azimli</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dayanıklı</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Meraklı</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Araştırmacı</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Odaklı</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Geleneksel girişimcilik sona mı erecek?</h3>Teknolojinin getirdiği kolaylık, pazarın hala birçok fikre, işe ve projeye aç olması dijital girişimciliği cazip kılıyor. Ancak şunu da unutmamalıyız ki geleneksel girişimlere her zaman ihtiyacımız olacak. Örneğin Türkiye’de kimsenin tişört üretmediğini ya da fırın açmadığını düşünün. Hayatımızı devam ettirmek için üretim ve geleneksel hizmet sektörü devam edecek. Yani herkes geleneksel girişimci ya da dijital girişimci olmak zorunda değil. Bir geleneksel girişimci tadıyla, sunumuyla, servisiyle fark yaratan bir fırın açacak, dijital girişimci ise kurduğu bir sistemle, bu fırıncının daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlayacak.Sözün özü, modaya, trendlere çok takılmadan herkes yeteneği, eğitimi, çalışmak istediği alanı iyi seçip başarılı girişimciler olabilir. İster köşe başına açtığı küçük dükkanında ister odasındaki bilgisayarının başında…Girişiminiz bol olsun.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom-style: none; clear: both; -webkit-user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Gelecekte dünyada ve ülkemizde daha da ilgi çekici bir konu olacağı anlaşılan dijital girişimciliğe dair notlarıma ek olarak bu konuda faydalı olabilecek değerli kaynakları da buraya bırakalım.<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://bkm.com.tr/wp-content/uploads/2015/06/digital-girisimcilik-rehberi.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dijital Girişimcilik Rehberi</a></li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://bkm.com.tr/wp-content/uploads/2015/06/Dijital-Girisimcilik-101-online.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dijital Girişimcilik 101</a></li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://bkm.com.tr/wp-content/uploads/2017/04/DijitalGirisimcininElKitab%C4%B1.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dijital Girişimci için Ürün Yönetimi</a></li></ul>

Dijital girişimcinin geleneksel girişimciden farkı nedir Dijital girişimci olmanın avantajları nelerdir? Geleneksel girişimcilik sona mı erecek?

Dijital girişimci olmak

Tüm araştırmalar, hangi alanda faaliyet gösterirse göstersin bütün şirketlerin ajandasının ilk sırasında dijital dönüşüm olduğunu gösteriyor. Farklı sektörlerde alt kırılımlar olsa da hizmet sektöründe bu dönüşümün temel taşını, teknolojide ve müşteri memnuniyetinde dönüşüm oluşturuyor. Dönüşümü bu kadar hızlandıran ve vazgeçilmez hale getiren etken ise pandemi döneminde yaşadığımız deneyimler. Bu dönemde hızlı, çevik ve planlı şirketlerin önemini yaşayarak gördük. Teknolojinin işimizin ayrılmaz bir parçası olduğuna tanıklık ettik. Artık şirketler; değişen müşteri talepleri, iş yapma biçimleri, çalışan beklentileri ve hızla dönüşen teknolojiye uyum sağlamak zorunda. Aksi takdirde varlıkları tehlike altına girecek. Şirketlerin varlığını sürdürmesinin ve rekabette öne çıkmasının temelinde alışılagelmiş yönetim biçimlerinin hızla terk edilmesi yatıyor. İnsan kaynakları ve yönetim konusunda uzman olan kişiler, bu süreci çok daha ayrıntılı ve akademik bir dille anlatabilir ama dijital dünyadaki değişimi ve gelişimi yakından takip eden biri olarak çok daha basit bir dille şunu öneride bulunabilirim: Tüm şirketler dijital olmalı!<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Müşteri ihtiyaçlarını öngörebilmek</h3>Dijital şirketleri geleneksel şirketlerden ayıran en büyük özellik, yeni dönemin kodlarına göre hareket etmeleri ve bunu da içselleştirmiş bir biçimde hayata geçirmeleri. Temeline insan, teknoloji ve hızı koyan dijital şirketler; dikey hiyerarşiden uzakta ekip çalışmasına yatkın, müşterisinin ihtiyaçlarını hızla okuyabilen hatta müşteriden bile önce okuyan ve ona uygun çözümler geliştiren yapılar. Dijital şirketlerin liderleri de alışageldiğimiz yöneticilerin dışında bir profile sahip. Amaçları organizasyonu, sistemi korumak değil; müşterisiyle empati kurarak en doğru projeyi, en hızlı biçimde hayata geçirip pazara sunmak. Bunu başaramayan şirketleri hızla duyuyoruz, bolca konuşuyoruz ve hemen terk ediyoruz.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Değişim liderlerden başlamalı</h3>Artık liderler ve yönetim ekipleri değişime direnmemeli; ancak bunu hayata geçirmek pek de kolay değil. Çünkü direnmenin temelinde kişilerin ve kurumların var olanı koruma dürtüleri yatıyor, bu da korkuyu getiriyor. Oysa etkili değişim lideri, çalışanlarına kurumun devamlılığını vurgulamak ve ufuktaki değişim ve belirsizliğe rağmen bir kurum olarak “Biz kimiz?” sorusunun merkezindeki değerlerin korunacağının altını çizmek zorunda. Projeleri, ne olursa olsun bitirmek, seri üretim yaklaşımını bir kenara bırakmak ve sorun çözmeye odaklanmaları gerekiyor. Herkesin fikrini rahatça ifade ettiği, eğlenceli, yaratıcı bir ortam ve sürdürülebilir bir tempo oluşturması gerekiyor.Oysa geleneksel proje yönetimi yolları izlendiğinde, yani en detaylı öngörüler ve planlar üzerinde günlerce toplantı yaptığınızda birilerinin sizden daha önce davranmasının yolunu açıyorsunuz. Çünkü hız çağındayız! Bunun yerine takımların vizyonları ve hedeflerini net olarak belirlemek, yetkileri ekiplere dağıtmak ve gerektiğinde müdahale etmek en doğru yöntem. Aşırı dokümantasyonlar, prototipler üzerinde vakit ve para kaybetmek yerine geliştirme sürecini çok daha iyi planlamak hatta bu süreci müşterilerle birlikte yönetmek en doğru yaklaşım olarak görülüyor.Harvard Business School ve BCG Henderson Institute tarafından 6 bin 500 üst düzey yönetici ve 11 bin çalışanla yapılan araştırma, artık geleneksel yapılar için değişimin vazgeçilmez olduğunu gösteriyor. Araştırmaya göre, iş yapış biçimlerini alt üst eden ana maddeler şöyle:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Müşteri ihtiyaçlarındaki ani değişimler</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Büyük ekonomik ve politik dalgalanmalar</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Üretim ve tedarik zincirlerinde yaşanan beklenmedik darboğazlar</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İnsan gücünün yerini alan yeni teknolojiler</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hızla değişen mesleklerde gerekli yeteneğe sahip çalışanları bulma zorlukları</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Esnek ve bağımsız çalışma modellerinin artan popülaritesi</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Uzaktan çalışma trendinin artış göstermesi</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rekabet değil, rekaberlik dönemi</h3>Geleneksel iş dünyasına en önemli alışkanlıklardan “Sakın rakibinle iş yapma”, “Her işi en iyi biz yaparız” döneminin çok uzakta kaldığı bir çağdayız. Zaman ve para kaybetmeyi göze almak yerine pazardaki diğer şirketlerle iş birlikleri, stratejik ortaklıklar ve proje ekipler oluşturarak ortak hareket etmek artık daha kritik bir önem taşıyor. “Küçük olsun, geç olsun, benim olsun,” yerine “Birlikte nasıl bir daha yeni ve daha iyi ürünler yaparız,” sorusuna kafa yormak gerekiyor. Bu değişimi yapamayanlara tarihin tozlu sayfalarında bile yer olamayacak.Sözün özü; dijital şirket olmak hem çok kolay hem çok zor. Değişimi merak eden, gözlem yapan, denemekten çekinmeyen, öğrendikleriyle kendini yenileyen şirketler; “mış” gibi yapmadan, değişiyor, gelişiyor ve gerçekten dijitalleşiyor.

Günümüzde şirketler; değişen müşteri talepleri, iş yapma biçimleri, çalışan beklentileri ve hızla dönüşen teknolojiye uyum sağlamak zorunda. Aksi takdirde varlıkları tehlike altına girecek.

Dijital şirket olmak

Yeni dijital sınıfları anlamak üzere, dijital emekçilere odaklanarak başladığım gözlemlerime “dijital müşteri” ile devam etmek istiyorum…Öncelikle dijital müşteriyi tanımlamakla başlayalım. Kabaca dijital müşteri, herhangi bir cihazla, istediği yerden istediği ürünü ya da hizmeti satın alan kişiye deniyor. İlk bakışta dünyanın herhangi bir yerinde yaşayan ve internet bağlantısı olan herhangi birisi kolayca müşteriniz olabilir gibi anlaşılıyor. Dükkanlar açmaya, kira, elektrik faturası ödemeye, onlara kişi çalıştırmaya ihtiyacınız yok. Ancak madalyonun bir de diğer yüzü var… Tıpkı sizin gibi düşünen milyonlarca satıcı var.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital müşteri neden sizi, sizin ürününüzü tercih etsin?</h3>Aslında temel soru bu! Bu sonsuz gibi görünen müşteri portföyünden en üst düzeyde yararlanmak, var olan müşterilerinizin sadakatini artırmak, yeni müşteriler elde etmek için neler yapmalısınız? İlk adımınız bu yeni müşteri profilinin ne istediğini anlamak, beklentilerini doğru analiz etmek, alışkanlıklarını, alışveriş tercihlerini anlık olarak incelemek. Kısaca dijital müşterinizi tanımanız gerekiyor. Elbette bunun için de ürünlerinizi satmak için teknoloji yatırımı da yapmalısınız, yani siz de aslında dijital bir şirket olmalısınız. Rakamlar, birçok şirketin işte bu dönüşüm için büyük yatırımlar yaptığını gösteriyor. 2018 yılında dijital dönüşüme yapılan net küresel harcama, yaklaşık 1 trilyon dolarken, bu rakamın 2022’de 2 trilyon doları aşması bekleniyor. Kısaca rakipleriniz boş durmuyor!<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital müşterilerin öncelikleri nelerdir?</h3>Dijital müşteri için alışveriş günün her saatinde, her yerde yapılabilecek bir etkinlik. Kimi işe giderken serviste, kimi toplantıda, kimi de akşam saatlerinde, kısaca uygun oldukları her anlarını alışverişe ayırabiliyor. Alışveriş için herhangi bir yere gitmeleri gerekmediği için ilk gördükleri ürünü almak yerine seçici davranıyorlar. Ürün ve fiyat karşılaşması yaparak bütçelerine, ihtiyaçlarına en uygun ürünleri tercih ediyorlar.Satın alma kararı vermeden önce ürün hakkındaki bilgileri detaylı şekilde okuyor, daha önce yapılmış yorumlara önem veriyorlar. Ödeme seçenekleri de kritik bir konu… Banka ya da kredi kartının dışında farklı ödeme yöntemleri, sitenin ödeme konusundaki güvenlik önemleri, ürünün kargolanması, kargonun ulaşma süresi, ürünün eline ulaşana kadar olan süreçteki bilgilendirme, iade kolaylığı gibi birçok deneyim dijital müşterinin bir sonraki alışverişi için belirleyici oluyor. Seçenek çok olunca müşteri, sanal dünyada karşılarına çıkan pazar yerlerini, şirketleri sitelerini ilk denemeden sonra hızla eleyebiliyor. Bazen kullanıcı yorumları ve forumlardan aldıkları bilgilerle denemeye bile değer bulmuyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kritik beklentiler…</h3>Dijital müşterinin ilk dikkat ettiği şey, sitenin kullanıcı dostu olması…. Görsellerin kaliteli, bilgilerin ayrıntılı olması ve karar verdikten sonra da hızlıca satın alma adımına geçilebilmesi en önemli kriter. E-ticaret platformunun web ve mobile göre düzenlenmiş olması, mobil uygulamasının kullanım kolaylığı da önem taşıyor. Aramaların kolaylığı, güncel teknolojilerin ve formatları kullanılması kararı hızlandırıyor.Müşteri hizmetlerinin iyi çalışması, sorulara hızlı yanıt verilmesi, iade ve değiştirme gibi süreçlerin kolaylığı seçimlerde etkili oluyor. Üstelik bu konularda kötü örnekler iyi hizmetlerden on kat daha hızlı yayılıyor.Dijital tüketicinin bir diğer yönü de satıcı tarafından tanınmak. Bir kez alışveriş yaptıktan sonra siteyi ziyaret ettiğinde tanınmak yani kendilerini özel hissetmek istiyorlar. Yapılan bir araştırmalar, dijital müşterilerin kendilerini tanıyan ve geçmiş işlemleri üzerinden isabetli ürün ve hizmet öneren bir şirketten satın alma olasılığının daha yüksek olduğunu söylüyor.İşin bir diğer püf noktası ise ödüllendirilme. Dijital müşteriye özel kampanyalar, ödüller, puanlar gibi beklenmedik teklifler müşteri sadakatini artırıyor. Bazen pakete eklenen küçük bir hediye, kişisel bir not bile mutlu edebiliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital değişime direnenler!</h3>Hal böyleyken bu değişime direnenler de var. Geçtiğimiz günlerde okuduğum bir araştırmaya göre, 2022 yılında sadece ABD’de Bankalar kredi kartı müşterilerine 12 milyar dolar ceza kesmiş! Bir diğer deyişle geleneksel sektörler müşterilerine cezalandırmaya ve bunu bir gelir kapısı olarak görmeye devam ediyor. Sadece bankalar değil, çok farklı sektörlerde buna benzer yaklaşımlara tanık oluyoruz. Örneğin ülkemizin çok bilinen TV platformlarından biri… Üyelikten ayrılmak istediğinizde uzun süreçlerin sonunda sizden bir dilekçe yazıp faks çekmenizi istiyor. Doğru duydunuz faks istiyor. Benzer durumu birçok sektörde görmek mümkün; telekom şirketleri, zincir mağazalar gibi, bankalar, sigorta şirketleri…Dijital Müşteriye geleneksel yöntemlerle yaklaşan şirketlerin önemli bir oranda müşteri ve itibar kaybı yaşadıklarını görüyoruz. Dijital müşteri zorluk çıkaran markalardan uzaklaşıyorlar. Hayatlarını kolaylaştıran markalara yakınlık duyuyor.Sözün özü; “Dijital müşteri velinimetinizdir.”

Dijital müşterilerin öncelikleri nelerdir? Müşteriler neden sizin ürününüzü tercih etmeli?

Dijital müşteri olmak

Son dönemde hayatımızın her alanında dijitale dair yeni terim ve kavramlarla tanışıyoruz. Toplumdaki geleneksel emekçi, işveren, tüketici sınıfları hızla dijital dönüşüme sürükleniyor. Gözlemlerimde bu şekilde hızla ortaya çıkan yeni dijital tanımların; farklı insanların zihninde farklı farklı anlamlar kazandığını fark ettim. Çünkü değişim o kadar hızlı ki yeni bir rol her işletmede, her profilde, her tecrübe seviyesinde farklı anlaşılır hale geldi. Dolayısıyla ben de yeni dijital sınıflar için gözlemlerimi paylaşmak ve bu farklı algı anlayışlara hazırlıklı olmak için farkındalık yaratmak istedim. Bu yazıda dijital emekçilere odaklanmak istiyorum.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kim bu dijital emekçiler?&nbsp;</h3>Emek kavramı alın teri ve kas gücünden, zihin yorgunluğu ve parmak gücüne evrilmiş durumda…30 yıl öncesine 3 Aralık 1992 gününe gidelim…İngiliz programcı Neil Papworth 2,1 kilo ağırlığındaki Orbitel 901 model mobil telefonla “Merry Christmas” yazıp Vodafone direktörü Richard Jarvis’e gönderdiğinde, bu mesajın bir gün 150 bin dolar edeceğini hayal bile edemezdi. Tarihteki bu ilk kısa mesaj, NFT haline getirildikten sonra geçtiğimiz 27 Aralık 2021 günü, Paris Müzayede Evi’nde 150 bin dolar civarında dijital para karşılığı satıldı.İşte, satırlardan ve kodlardan oluşan bu dijital varlıklarla birlikte artık “dijital emekçilerden” de söz etme zamanı geldi, hatta geçti bile…Bu yıl itibarıyla dünyadaki mal ve hizmet üretiminin %70’inin dijitalleşmeden geçeceği varsayılıyor. Günlük 300 milyardan fazla e-posta, dünya üzerinde 4,2 milyar mobil kullanıcı, 500 bin günlük tweet ve 44 milyar terabaytlık bir veri havuzu.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Milyarlarca insan hem üretici hem de tüketici konumunda</h3>Bu devasa üretiminin %40’ını makineler gerçekleştirse de insan eliyle üretilen “dijital emek” hala en büyük paydayı oluşturuyor. Sosyal medya kullanıcılarının ürettiği yazı, fotoğraf ve videolar da milyonlarca satır kod üreten yazılımcılar da bu rakamlara dahil. Bu klasik iktisatçıların kastettiği emekten çok farklı, çünkü gelişmelerin baş döndürücü hızı kuralları da kavramları da alt üst ediyor.Aslında dijital emekçileri, 900 milyar dolarlık yazılım pazarında anlamlandırmak kolay. Fakat sosyal medyada Twitter’da, Facebook’ta, Ingstagram’da video, fotoğraf ya da içerikleri karın tokluğuna hatta bedava üretenler de var. Bu dijital emekçiler; aynı zamanda bu işin tüketicisi konumunda ve tüketici olarak bıraktıkları elektronik izler, “big data” başlığı altında bir değer ve tartışma oluşturuyor.Makine öğrenmesi ve yapay zekâ da kavramları altüst ediyor ve yeni tartışmaları doğuruyor. Yapay zekaya sahip bir robotun yaptığı resmin telifi kime ait olacak? Bu resmin arkasındaki dijital emek, robota mı yoksa o robotun düşünmesini sağlayan yazılımcıya mı ait?Peki ya açık kaynak kodlu yazılımlar? Ortak dijital emek ya da bu korporatif çalışma modeli ile dijital haklar nasıl barışacak? İnternet zaman içinde yeni bir ekonomiye vesile oldu, aracıları ortadan kaldırdı, üretimi geliştirdi, talebi değiştirdi ve yeni iş modelleri ile muazzam bir değişimi başlattı. Ancak ortada hala cevaplanması gereken birçok soru, çözülmesi gereken yeni sorunlar var.Pandemi ile yeniden eski şekline dönmeyecek uzaktan çalışma modelleri doğdu. Dijital emekçilerin artık bir ofise ihtiyaçları yok. Üretmek için bir bilgisayar, internet ve elektrik bağlantısı yeterli. Değişimin ilk bakışta yaşanan olumlu yanları nedeniyle şimdilik kimseler sosyal güvence, sağlık korumaları, hukuki uzlaşmazlıklar, ödenmeyen haklar vb. orta - uzun vadeli riskleri önemsemiyor. Ancak arz talep dengesi istikrara kavuşunca bu konular da hızla gündeme gelecektir.Şu sıralar çoğu dijital emekçinin rol modeli Bill Gates, Steve Jobs, Elon Musk gibi işe dijital emekçi olarak başlayan daha sonra girişimci olan ünlüler olsa da dijital emekçilerin önümüzdeki dönemde işlerinin kolay olmayacağını bu beklentileri için şanstan daha fazlasına ihtiyaç olduğunu söylemek yerinde olur.Sözün özü, değişimin hızı ile süratle hayatımıza giren “dijital emek” ve "dijital emekçi” kavramlarının kamu ve hukuk dünyasında daha net tanımını yapmaya, emek dünyasının bu yeni kavramlarına dair tarafları, hakları ve çerçeveyi belirlemeye ihtiyaç var.

 “Dijital emek” ve "dijital emekçi” kavramları süratle hayatımıza girerken bu kavramların, kamu ve hukuk dünyasında daha net tanımını yapmaya ihtiyacımız var.

Dijital emekçi olmak

Hayatların mobil cihazlar üzerinden devam ettiği dönemlerdeyiz. Son araştırmalara göre, akıllı telefon uygulamalarında harcanan ortalama süre, geçen iki yıla göre %30 ila %45 arasında artmış. Bir başka veriye göre, dünya genelinde günde ortalama 4 saatten fazla zamanımızı akıllı telefonlarımızdaki uygulamalarla geçiriyoruz.Alışverişten fatura ödemelerine, haberlerden sosyal medya takibine, oyun oynamaktan, film izlemeye kadar çok sayıda işi cep telefonları aracılığıyla yapıyoruz. Haliyle telefonlardaki uygulamaların sayısı, sanal dünyada yer alan şirket sayısıyla paralel bir seyir izliyor. Ve bu durum telefonlarımızı mini bir “uygulama dükkânı” haline getirdi. Bir zamanlar hayatımızı kolaylaştıran uygulamaların sayısı arttıkça hayatımıza yeni zorluklar giriyor. Neyse ki kullanıcıları bu zorluklardan kurtaran çözüm yine bir uygulama: SuperApp<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Amaç tüketicinin ilk ve tek tercihi olmak</h3>Dünya genelindeki SuperApp uygulamalarına bakınca en net görülen mücadele, müşteriye sahip olma konusunda yaşanıyor. Çünkü dijital çağda müşteri ilişkisinin sahipliği hayati bir önem taşıyor. Geleneksel sektörleri ve bu sektörlerin dev oyuncularını arka plana iten müşteri sahipliği savaşları, büyük yatırımları ve detaylı stratejik çabaları gerektiriyor.En büyük gücün veri olduğu bir dönemde, sanal dünyada her birimiz hakkında binlerce veri bulunuyor. Finansal durumumuzdan aldığımız hediyelere, alışveriş ve tatil tercihlerimizden seyahatlerimize kadar büyük veriyi elinde bulunduran ve analitik bir şekilde işleyerek bir değere dönüştürenlerin kazanacağı bir döneme doğru gidiyoruz. Zaman farklı alanlardaki verileri işleyerek onları aynı platformda birleştirerek ortaya yeni ürünler, yeni teklifler, yeni iş modelleri çıkarma zamanı. Bunların yapılabileceği en iyi ortam da hiç kuşkusuz birçok farklı noktanın buluştuğu SuperApp’ler.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Asya’da SuperApp, Batıda FinTech SuperApp</h3>Adından da anlaşılacağı gibi SuperApp, birçok mobil uygulamanın üst çatısı. Bu alanda en bilinen uygulamalar Çin’de belki de tüm mobil telefonlarda kullanılan WeChat. Başlangıçta bir mesajlaşma uygulaması olarak tüketicilere sunulan WeChat, 10 senede 1 milyarı aşan kullanıcı sayısıyla mesajlaşmanın yanı sıra kapsamlı bir sosyal paylaşım, iletişim ve ödeme aracı olarak öne çıkıyor. Bu geniş kapsamlı özelliklerine ek olarak kullanıcıların günlük aktivitelerine yönelik hizmetleri de sunarak tam anlamıyla bir süper uygulama özelliği taşıyor.Asya’da WeChat’in başarısını örnek alan ve benzer deneyimleri sunan süper uygulamalar birbiri ardına kullanıma sunuldu. Alipay, Grab ve Gojek bu kategorideki en bilinen diğer uygulamalar. Bugün Asyalı mobil kullanıcılar tüm hayatlarını süper uygulamalarla düzenliyor.ABD ve Avrupa’da -Asya örneklerinden farklı olarak- temel finansal hizmetler odaklı SuperApp haberleri ve girişimleri duyuyoruz. Ek olarak BigTech dediğimiz şirketlerin (örneğin Apple, Google) finansal yönetim çözümleri tek çatı altında toplayacak SuperApp iş modellerine ilgi gösterdiği de bilinen bir gerçek.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’de SuperApp </h3>Ülkemizde dünya örneklerinden farklı bir seyir izleyen mobil uygulamaların ve e-ticaret iş modellerinin erken dönemde hızlı gelişimi nedeniyle süper uygulamalar konusunda biraz geriden geliyoruz. Zira büyük oyuncuların öncelikle kendi odaklandıkları alanlarda büyümeleri ve kapsama alanlarını genişletmeleri ancak mümkün oldu. Şimdi yatırımcıların büyüme beklentilerini karşılayabilecek tek alternatif kaldı: SuperApp olmak. Önümüzdeki bir iki sene içinde tüketicilerin ilk ve tek tercihi olmak isteyecek markaların süper rekabetine hazır olun.SuperApp, sadece ticari oyuncuların müşterileriyle, tüketicilerle buluştuğu ortak bir platform değil, aynı zamanda kamu ile vatandaşların buluştuğu bir platform olarak da kullanılabiliyor. Bu kapsamda en güzel örnek, geçen yılın son günlerinde tanıtımı yapılan İstanbul Senin Süper Şehir Uygulaması oldu. KOBiL tarafından geliştirilen bu uygulama 16 milyon İstanbullunun buluşabileceği bir platform olarak Asyalı ve Batılı örneklerden çok farklı bir açılım getiriyor.Toplu ulaşım ve trafik bilgisi, alışveriş, eğitim, kültür sanat etkinlikleri, ulaşım kartları yükleme, belediye hizmetlerine erişmek, kentin yönetimi hakkında görüş bildirmek, kendinize özel sohbet grupları oluşturmak, size yakın bölgelerdeki etkinlikleri görmek ve katılmak, bağış/dayanışma gibi yaşamın her alanına dokunan onlarca hizmete tek bir şifre ile ulaşmak mümkün. Her yeni versiyonda içindeki mini uygulamaların genişletileceği, yeni hizmetlerin devreye alınmasıyla bu yaklaşımın tüm dünyanın dikkatini çekeceğine eminim.Özetle; SuperApp gelişmelerini dijitalleşme adımlarımızda bir sonraki önemli evre olarak niteleyebiliriz. Her sektörden köklü kurumların, yeni nesil dijital oyuncular ile rekabeti sayesinde süper uygulamalar kısa sürede hızla büyüyen bir iş modeli haline gelecektir. Lakin başarı en hızlı, en büyük, en ünlü markaların değil, kullanıcıya hızlı, kolay ve basit bir tecrübeyi en güvenli şekilde sunanların olacaktır.

Mesajlaşma, kredi çekme, alışveriş yapma ve sosyal medyada dolaşma gibi birçok özelliği tek bir çatı altında buluşturan süper uygulamalar, dijitalleşme adımlarımızda bir sonraki evre mi?

Mobil uygulamaların geleceği: SuperApp

Dijital varlık deyince çoğumuzun aklına hemen kripto paralar geliyor; ancak aslında oldukça geniş bir dünyayla karşı karşıyayız. Telefon numaralarımız, e-posta adresimiz, sosyal medya hesaplarımız gibi kişisel verilerimiz de dijital varlıklar sınıfına giriyor.Blokzinciri teknolojilerinin hayatımıza girmesiyle birlikte, fiziki olarak sahip olduğumuz birçok varlığın dijital forma geçişi hızlandı. Yaratıcısının kim olduğu üzerinde spekülasyonlar olsa da Bitcoin sayesinde blokzinciri teknolojisi, dijital dünyanın yeni altyapısı olduğunu net bir şekilde ortaya koydu. Artık blokzinciri teknolojileriyle akıllı sözleşmeler,&nbsp;paralar, menkul kıymetler ve tüm diğer kayıtları bu yeni dünyaya taşımak mümkün. Birçok alanda ‘devrim’ yaratma potansiyeli olan blokzinciri teknolojisini ve buna bağlı farklı çözümleri popüler hale getiren başlık ise kripto paralar oldu. İlk olarak bu teknolojinin kısa bir tarihçesine bakıp sonra kavramların üzerinden geçelim.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kısa bir tarihçe</h3>Her ne kadar 1990’ların sonunda ortaya atılmış olsa da dijital para kavramının tarihçesi biraz daha eski. Dijital para fikri, ilk olarak 1980’lerin sonunda Hollanda’da ortaya çıktı ve benzin istasyonlarında kullanılmaya başlandı. Benzin istasyonu sahipleri, hırsızlıkları önlemek amacıyla bir akıllı kart sistemi geliştirdi ve kamyoncuların bu kartlarla yakıt alınmasını sağladı. Ardından hızla banka kartları, kredi kartları, POS cihazları gibi teknolojiler hayatımıza girdi. Fakat gerçek dijital para, sadece 10 yıllık bir geçmişe sahip dersek yanlış olmaz. Şu anda kripto para olarak adlandırılan bu sınıfın içinde yeni alt kategoriler de var: CBCD’ler, NFT’ler, coin&nbsp;(akçe) ve&nbsp;token (belirteç).Coin: Bitcoin, Ethereum, Litecoin, Dogecoin, Avalanche gibi blokzinciri platformlarının temel kripto varlıklarına coin adı veriliyor. Her bir coin’in kendine ait bir blokzinciri altyapısı var. Her platformun kendine ait temel kripto varlığı, mutabakat (consensus) yaklaşımı, miktarı, üretim şekli, piyasaya arzı değişik modellere sahip olabiliyor. Coin’in fiyatını ve geleceğini ise piyasa belirliyor, yani kullanıcıların güveni… Bugün, dijital varlıklar dünyasına coin’ler yön veriyor!Token: Coin’lerle en çok karıştırılan dijital varlıklar, token’lar. Oysa aralarında çok keskin bir fark var. Çünkü token,&nbsp;kendisine ait&nbsp;bağımsız bir blokzinciri ağına sahip olmayan, hâlihazırda bulunan bir blokzinciri ağı üstünde akıllı sözleşmeler kullanılarak oluşturulan farklı bir dijital varlık sınıfı. Token’lar da kendilerine ait ekonomik modellere sahipler ve serbest piyasalarda işlem görüyorlar. Türkiye’de son aylarda futbol kulüplerinin bu alana özel bir ilgi gösterdiğini görüyoruz. Token sözleşmesinde o değerin hangi amaç ve hangi işlemde kullanılacağı belirtiliyor. Token’lar da kendi içinde hizmet, menkul kıymet ve hisse senedi gibi alt sınıflara ayrılıyor. Günümüzde token’lar; Ethereum, Avalanche, Solana gibi akıllı sözleşmeleri destekleyen blokzinciri ağları üzerinde yaratılıyor.NFT: Özel bir token sınıfı olan NFT’ler, son yılların yükselen trendi. Twitter'ın kurucusu Jack Dorsey’in, 21 Mart 2006’da yazdığı ilk tweetini bir NFT’ye dönüştürmesi ile 15 yıl boyunca herhangi bir parasal değer olmayan bu tweet, 2,5 milyon dolar bedelle alıcı buldu. Sadece bu örnek dahi NFT’lerin potansiyelini gözler önüne seriyor.Bir blokzinciri ağı üstünde yaratılan ve ister dijital isterse fiziksel bir varlık ile eşleştirilen NFT’ler, sanat dünyasının da hızla dijitalleşmesinin önünü açıyor. Görsel, ses, video ve diğer yaratıcı çalışma biçimleri gibi dijital dosyaları temsil eden NFT’ler, yaratıldıkları blokzinciri ağı üstünde izleniyor ve sahiplerine bağlı oldukları varlıklar adına değiştirilemez bir kanıt sağlıyor.Öte yandan NFT’ler oyun sektöründe oyun içi varlıkları temsil etmek için de kullanılıyor. NFT’ler, oyun içindeki dijital varlıkların oyun geliştiricisinin müdahalesi olmaksızın üçüncü taraf pazarlarda alınıp satılmasına izin veriyor. Bu haliyle de oyun sektörünü hızla büyütmesi bekleniyor.CBDC:&nbsp;Dünyada birçok merkez bankası, kripto paraları yasaklamanın mümkün olmadığını görünce kendi dijital paraları çıkararak “Ben de varım,” demek istedi ve ortaya "merkez bankası dijital paraları" (CBDC) çıktı. Birçok merkez bankası, CBDC üzerinde çalışmalar sürdürürken Çin Merkez Bankası, bu alanda liderliği elinde bulunduruyor. Bazı ülkeler, CBDC’leri blokzinciri teknolojisine dayandırırken bazıları da geleneksel yöntemleri tercih ediyor. Örneğin Venezuela, blokzincirini ilk kullanan ülkelerden oldu ve 2018 yılında kendi kripto para birimi olan Petro‘yu piyasaya sürdü.Şimdilik bir çırpıda aklımıza gelen dijital varlıklar böyle, yakında hayatımıza yepyeni dijital varlıklar da girebilir. Çünkü "metaverse çağı" ile sahip olduğumuz her varlığımızı dijital bir forma dönüştürmek mümkün görünüyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Trilyonlarca dolara koşuyor</h3>2021'in sonu itibarıyla tüm dünyada kripto para piyasasının işlem hacmi 2 trilyon doları geçmişti. Kripto para piyasasının toplam değeri, 2020 sonuna kıyasla üç katın üzerinde artış gösterdi. 2020’de piyasa değeri, 2019 sonuna kıyasla neredeyse dört kat artmıştı. 2019’da ise 2018 sonuna kıyasla 1,5 katın üzerinde artış yaşandı. Piyasa uzmanları, piyasaların aynı trendi izleyerek büyümesi durumunda bu yılın sonunda 5,5 trilyon dolarlık büyüklüğe ulaşılacağını düşünüyor. Bu hızlı büyümenin ardından elbette ülkeler, merkez bankaları ve diğer düzenleyici kurumların önlemlerini artıracak. Fakat burada önemli olan bu önlem ve düzenlemelerin hangi yaklaşımla hayata geçirileceği… Çünkü artık geri dönülmez bir yola giren kripto varlık dünyasının neresinde yer alacağımız önemli.Bu noktada bilinenleri yeniden keşfetmeye gerek yok. Önümüzde kısa sürede kripto varlık merkezi olan İngiltere, İsviçre, Singapur gibi ülkeler var. Bu örnekler, bizim için önemli birer rehber olabilir. Bu örnek ülkeler, dijital varlıklar konusunda ilk adım olarak lisanslı oyuncular için düzenlemelerini yayınladılar, bu alanda kural ve standartları belirlediler. Uzun vadeli yatırımcıları vergiden muaf tutarak yatırımcı cazibesi için ilk adımları attılar. Tüm bunları yaparken bu konularda çalışan girişimleri / şirketleri destekleyecek mekanizmalar kurdular. Atılan adımlar, kısa bir sürede etkisini gösterdi ve dünya üzerinde çekim merkezi haline geldiler.Ülkemiz bu yeni yarışta fırsatı henüz kaçırmış değil; zamanında atılacak adımlar, doğru yasal düzenlemelerle dijital varlıklar dünyasında kendi ekosistemimizi oluşturabilir, bu konuda söz sahibi ülkeler arasına girebiliriz.

Dijital paranın geçmişi, 1990'ların sonuna dayansa da gerçek dijital para, sadece 10 yıllık bir geçmişe sahip. Şu anda kripto para olarak adlandırılan bu sınıfın içinde CBCD’ler, NFT’ler, coin'ler ve token'lar var.

Dijital varlıklar ve gelecek fırsatları

Nomofobi, teknoferans, siberkondi…&nbsp;Bu terimlerin ne anlama geldiğini biliyor musunuz? Açıkçası ben bazılarını kısa bir süre önce öğrendim. Nomofobi, cep telefonsuz kalma korkusu demek. Teknoferans, sürekli teknoloji ile ilgilenme durumu, siberkondri ise internette sürekli hastalıkları araştırmanın ismi.Tüm bunlar, sanal dünyanın yarattığı yeni nesil hastalıklar, korkular ve patolojik durumlar. Teknoloji ve internet, hepimize yepyeni bir dünyanın kapılarını açtı. Yeni sektörler yarattı, günlük hayatımızın akışını kolaylaştırdı, bilgiye ulaşacağımız tüm kanalları önümüze serdi, hobilerimizi hayata geçirebileceğimiz platformlara ulaşmamızı sağladı.Peki, “teknolojinin nimetlerinden” hangi oranda yararlanıyoruz? Elimizden düşürmediğimiz akıllı cihazlarımızı doğru kullanıyor muyuz? Soruyu bir de şöyle sormamız gerekiyor: Sanal dünyanın bağımlısı mı olduk? Örneğin; bir gününüzü telefonunuz ya da internet bağlantınız olmadan geçirdiniz mi, geçirebilir misiniz? “Ama işimiz için şart,” diyenler olacaktır. Öyleyse şöyle soralım: Herhangi bir tatil gününde ya da yıllık izninizde telefonunuza bakmadığınız bir gününüz oldu mu? Yanıt, %98 oranında “hayır” olacaktır. Maalesef internet kullanıcıları olarak “mavi ışık bağımlısı” olduk!<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İnternet = sosyal medya</h3>Araştırmalar, insanların sanal dünyada geçirdikleri zamanın çok önemli bir bölümünü sosyal medya ve oyunlara ayırdığını gösteriyor. Bu oran, Türkiye’de %90’lara ulaşmış durumda. Herkes artık aldığı “like”, RT ve yorumlarla kendi değerini belirliyor. Hayatlarımızı hiç ama hiç çekinmeden sosyal medyada paylaştığımız gibi, başkalarının hayatlarını da aynı ölçüde merak ediyoruz.Sanal dünya çılgınlığını inceleyen uzmanlar, “Her şey, Facebook’un like tuşunu bulmasıyla başladı,” saptamasında buluşuyor. Like tuşu o kadar önemli ki Facebook’un ardından hayatımıza giren tüm sosyal medya platformları da benzer uygulamaları kullanıyor ve her geçen gün yeni özellikler ekliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Teknoloji devleri ‘uyarıyor’</h3>Sürekli ama sürekli iletişim halindeyiz. Herhangi bir işe odaklanmakta zorluk yaşıyoruz, dikkatimiz çok çabuk dağılıyor. Çok istekli bile olsak başaramayabiliyoruz. Bunun iki nedeni olduğunu düşünüyorum: İlki, beynin sürekli tembellik yapma isteğine karşı koyamıyoruz, ikincisi ise tamamen kontrolümüz dışında sürekli uyarılıyoruz. Telefonlarımızın uyarı sekmesi hiç susmuyor.Bilgilerimizi ele geçirecekler diye fırtınalar koparılan ama hayatımızın ortasında duran WhatsApp grupları. İş yeri için onlarca grup, lise, üniversite arkadaşları, spor salonu grubu, trekking grubu, dans grubu, çekirdek aile, biraz daha geniş aile, anne tarafı, baba tarafı, eşinizin tarafı…. Aile grubunu sessize alıp yarım saat içinde biriken 100 mesajı okuyamadığınız için akrabalarınızdan sitem işitmemiş olan insan yoktur herhalde.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ahmet hikayesine ekleme yaptı, Ayşegül uzun zaman sonra fotoğraf paylaştı, e-ticaret sitelerinin çılgın fırsat indirimi, oynadığınız oyunlardan hamle uyarıları, e-postalar, GSM şirketlerinin bitmeyen teklifleri, mobil bankacılık uyarıları…”</blockquote>Teknoloji devleri, sürekli çevrim içi olmamız, sanal dünyadaki ayak izlerimizi artırmamız için yeni uygulamalar geliştiriyor. Tüm riskleri göze alıp sessizlik butonunu aktif hale getirdiğinizde de bu kez “Sevdiklerimden birinin yardımıma ihtiyacı mı var?” korkusuna kapılıyoruz. Bu sarmal bizi, hayatımız üzerindeki kontrolümüzü kaybetmeye kadar götürüyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Enformasyon yağmuru, pasiflik ve egoizm yarattı&nbsp;</h3>Yaşadığımız bu durumun bireysel ve sosyolojik yapı üzerinde yarattığı tahribata odaklanalım.George Orwell’in 1984 kitabının meşhur olduğu yıllarda Aldous Huxley, "Cesur Yeni Dünya" adlı tezinde Orwell’in tam tersi bir durum saptaması yapmıştı. Orwell’ın uyarısı, birilerinin yani Big Brother’ın bizi sürekli izlediği ve dıştan dayatılan bir baskının bize boyun eğdireceği yönündeydi. Oysa Huxley, “İnsanları özerklikleri, olgunlukları ve tarihlerinden yoksun bırakmak için Big Brother’a gerek yok. İnsanlar süreç içinde üzerindeki baskıdan hoşlanmaya, düşünme melekelerini dumura uğratan teknolojileri yüceltmeye başlayacaklardır,” tezini savunuyordu. Neil Postman, bu iki tezi masaya yatırdığı çalışmasında şu saptamaları yapıyor: Orwell, kitapları yasaklayacak olanlardan korkuyordu. Huxley’in korkusu ise kitapları yasaklamaya gerek duyulmayacağı, çünkü artık kitap okumak isteyecek kimse kalmayacağı şeklindeydi.&nbsp;Orwell bizi enformasyonsuz bırakacak olanlardan, Huxley pasifliğe, egoizme sürükleyecek kadar enformasyon yağmuruna tutacak olanlardan korkuyordu. Orwell hakikatin bizden gizlenmesinden, Huxley hakikatin umursamazlık denizinde boğulmasından korkuyordu. Orwell, esaret altında bir kültür haline gelmemizden, Huxley duygu sömürüsüne dayanan, içki alemleri ve tek başına ipte asılı bir tenis topuyla oyalanmak (ya da günümüzde bütün gününü televizyon veya bilgisayar karşısında geçirmek veya saatlerce süren chat gevezelikleriyle meşgul olmak) gibi şeylerle ömür tüketen önemsiz bir kültüre dönüşmemizden korkuyordu.Bugün geldiğimiz nokta, aslında Huxley’in tezinin doğruluğunu gösteriyor. Postman’ın dediği gibi “Dünya bir küresel köye dönüştü ama küresel köyün kavalcısı insanları uyutmak ve uyuşturmak için işbaşında. Daha önce özellikle televizyon olan kavalcı bugün internet hatta teknoloji devleri…”Çoğumuz bu uygulamaları bedava olduğu için kullanıyoruz; ancak şunu da unutmamalıyız: Ürün bedavaysa ürün sizsiniz! Karamsar bir tablo çizdim ancak “nimet” olarak nitelendirdiğim internetten maksimum faydayı alıp onu bir ürün olarak kullanmak için dijital okuryazarlık konusundaki eksiklerimizi gidermeliyiz. Bunun yollarını da yine internette bulabilirsiniz!

"Teknolojinin nimetlerinden” hangi oranda yararlanıyoruz? Akıllı cihazlarımızı doğru kullanıyor muyuz? Sanal dünyanın bağımlısı mı olduk? 

Dijital okuryazarlık

Bugün; yenilikçi, yıkıcı veya devrimsel bir konu yerine, geçmişi binlerce yıl geriye uzanan bir konuyu ele almak istiyorum: Sosyal mühendislik. Zaman zaman çeşitli mecralarda kulağımıza çalınan veya gözümüze ilişen sosyal mühendislik, artık her dakika farklı isimler ve maskeler ardında karşımıza çıkar bir hal almış durumda.Sosyal mühendisliğin en basit şekilde tanımını şöyle verebiliriz: Kurbanların üzerinde sınırlı verilerle psikolojik stres yaratarak haksız kazanç elde etme yöntemi. Bu dolandırıcılık türü, günümüze özel yeni bir yöntem değil; ancak günümüzdeki gelişmelere ayak uydurarak artık dijitalleşmiş durumda.Sosyal mühendislik ile dolandırıcılığın gerçekleşebilmesi için saldırganlara gerekli en önemli ham madde kişisel verilerimiz oluyor. Kişisel verilerimizi, sosyal mecralarda kendimiz yayarken bir yandan da farklı bir dolandırıcılık yöntemi olan oltalama ile karşı karşıya kalıyoruz. Oltalama yöntemini ikiye ayırarak ele alıyoruz:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hedef odaklı saldırılar:&nbsp;Bu yöntem ile dolandırıcı kart numaranızı, şifrenizi, kartın arka yüzünde bulunan CVC numarasını ve internet bankacılığı giriş bilgileri gibi doğrudan kazanç elde edeceği bilgileri ele geçirmeyi amaçlar.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sosyal mühendislik odaklı saldırılar:&nbsp;Bu yöntem ile genelde kurbanın “Bu bilgiyi versem bana zarar gelmez," düşüncesi ile paylaşmakta sakınca duymadığı kişisel veriler ele geçirilir. Bu sebeple dolandırıcılar, hedef odaklı saldırılar için ileride kullanılmak üzere bilgi toplamaya dayalı bu yöntemi tercih eder.</li></ul>Son yıllarda yapılan oltalama saldırılarına baktığımızda, dolandırıcıların sahte internet siteleri ile bilgilerimizi ele geçirmeyi hedeflediğiniz görüyoruz. Aşağıdaki grafik bu amaçla kullanılan farklı web sitesi tiplerini derliyor.<img src="https://images.aposto.com/2021/9/0/1633247433678.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.60" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Sosyal mühendislik dolandırıcılığının gerçekleşebilmesi için kişisel bilgilerimize ihtiyaç duyulduğunu belirtmiştim. Pandemi dönemi ile hayatımızın büyük bir bölümü dijital ortamda geçmeye başladı. Yüz yüze görüşmeler yerini çevrim içi bağlantılara bıraktı. Alışverişlerimizin çoğunu artık mağazaları dolaşarak değil bir ekranın karşısında yapıyoruz. Dolayısıyla dijital ortamda her girdiğimiz sayfaya kendimizi anlatan ufak bilgi kırıntıları bırakmaya başladık. Dolandırıcılar için geriye kalan tek şey; bu bilgileri toplayarak onları korku veya heyecan (ödül kazanma duygusu) duyguları ile birleştirmek oluyor.Sosyal mühendislik, pandemi öncesinde de gündemdeydi; ancak pandemi nedeniyle dijitalleşmenin hızlanması sosyal mühendislik saldırılarının artmasına neden oldu. Türkiye, diğer ülkelere nazaran, maalesef oltalama saldırılarında da sosyal mühendislik saldırılarında da liste başında geliyor.Peki, ne yapmalıyız? Aslında sosyal mühendisliğin en önemli panzehiri, toplumun bilgi güvenliği konusundaki temel bilgi ve farkındalık seviyesinin artırılması. Hâlihazırda kamu kurumları, bankalar ve finansal kuruluşlar, bilinçlendirme çalışmaları yapıyor. Bu çalışmaların topluma yansıması, tüm farkındalık çalışmalarında olduğu gibi belirli bir zaman alacak ve maalesef bu süreçte ekonomik kayıplar kaçınılmaz şekilde devam edecek. Alınacak önlemlerden bazıları şu şekilde sıralanabilir:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İki faktörlü ve biyometrik doğrulamalar gibi yenilikçi çözümler ile dijital güvenliği arttırmaya yönelik çabaların yanı sıra toplumsal bilinçlendirme çalışmaları da eksiksiz devam etmeli.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tüketiciler, dijital dünyada sosyal mühendisliğe karşı korunmak için dijital hıza kapılmak yerine tam tersine hareket etmeli, daha fazla düşünmeli ve sorgulayıcı olmalı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bazı bilgilerin SMS, e-posta veya telefon aramasıyla bildirilmeyecek olduğunun bilincinde olunmalı. Dayatılmak istenen heyecan, merak ve korkunun etkisi altında kalmadan ve durumun orijinal kaynağını sorgulamadan kişisel veriler paylaşılmamalı.</li></ul>

Kişisel verilerinizi, "Bu bilgiyi versem bana zarar gelmez,"  düşüncesiyle paylaşırken bir daha düşünün. Pandemi döneminde dijitalleşmenin hızlanması, sosyal mühendislik saldırılarını artırdı.

Dijital + sosyal + mühendislik

Pandemi dünya genelinde etkisini farklı varyantlarla sürdürmeye devam ederken yaşantılarımız tüm hızıyla dijitalleşmeye ve dönüşmeye devam ediyor. 2008 sonrasında tanıştığımız blockchain tabanlı kripto varlıklar her geçen gün çeşitliliğini artırıyor ve kapsama alanını geliştiriyor.Merkeziyetsiz yapısı itibariyle merkezî otoritelere karşı değer transferi ve değer saklama aracı olarak bireylere güç veren blockchain teknolojileri devletler tarafından başlangıçta parasal egemenliklerine, finansal yapılarına ve hukuki düzenlemelerine bir tehdit olarak algılansa da bugün birçok devlet blockchain ekosistemine entegre olmaya çalışıyor. Merkez Bankası Dijital Paraları (Central Bank Digital Currencies – CBDC) da bu entegrasyon çabaları arasında en önemli başlıklardan birini oluşturuyor.CBDC oldukça yeni bir konsept. Son birkaç yıldır fikir olarak benzer projeler farklı kurum ve kuruluşlar tarafından gündeme getirilirken bu konuda önemli adımlar atıldı. Devletlerin itibari para birimlerini blockchain tabanlı dijital varlıklara dönüştürme sürecini hızlandıran önemli gelişmeleri şöyle listeleyebiliriz:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Merkeziyetsiz kripto paralardaki gelişmeler</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sabit akçelerin (stablecoin) artan piyasa değeri</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Merkeziyetsiz finans (DeFi)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Parçalanamaz dijital varlıklar (NFT)</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Covid-19 pandemi sürecinin ekonomik ve sosyal etkileri</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2021/8/0/1632066394705.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="Infinity" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Böylesi bir değişim ortamında merkez bankalarının parasal sistemde egemenlik haklarını korumak üzere tasarladıkları dijital paralarla ilgili her gün yeni gelişmelere şahit oluyoruz. Gelen haberler her ülkenin konuyu farklı bir şekilde ele aldığını ve konuyu uluslararası bir iş birliğinden ziyade yeni bir üstünlük yarışı olarak gördüklerini hissettiriyor. Öte yandan finans otoriteleri, dijital merkez bankası paralarının gelişiminde küresel çapta iş birliğinin önemini vurguluyor.Her ne kadar ABD Merkez Bankası (FED), dijital dolar projesi kapsamında Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS), Birleşik Krallık ve Avrupa merkez bankaları ile birlikte çalıştığını açıklasa da gelen haberler ve yukarıdaki haritadan görüleceği üzere bu konuda bir eş güdüm ve iş birliği olduğunu söylemek gerçekten zor.Bugünün kâğıt ve madenî paralara dair uluslararası standartların ve uygulamaların gelişmesi için yüz yıllarca süren bir döneme ihtiyaç duyulmuştu. Geleceğin dijital paralarının nasıl bir küresel standarda sahip olacağına dair belirsizlikler pek çok soruyu cevapsız bırakıyor. Uluslararası değişim (takas ve mahsuplaşma), teknoloji seçimi, siber güvenlik önlemleri gibi birçok konu henüz netlik kazanmadı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’de dijital para çalışmaları</h3>Ülkemizde resmî olarak (2019–2023) 11. Kalkınma Planı 249.5. maddede “Blockchain tabanlı dijital merkez bankası parası uygulamaya konulacaktır,”&nbsp;ibaresine yer verilmiş, TÜBİTAK’ın bu hedefi gerçekleştirmeye yönelik Ar-Ge çalışmalarına başladığı kamuoyuna yansımıştı.Geçtiğimiz hafta açıklanan Orta Vadeli Program’da dijital para vurgusunun net bir şekilde yapıldığını gördük. Plandaki ifadelerden kavramsal araştırma adımını tamamlayan Dijital TL çalışmalarının birinci faz ve geniş katılımlı ileri aşama testlerle devam edeceğini öğrendik.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Dijital paranın teknolojik, ekonomik ve hukuki yapılan çalışmalarının sonuçları da değerlendirilerek Dijital Lira Araştırma Geliştirme Projesi birinci faz pilot bulguları doğrultusunda daha yaygın ve geniş katılımlı ileri aşama pilot testlere devam edilecektir."&nbsp;</blockquote>Şu anda cevabını bilmediğimiz sorulardan daha çok, sormayı dahi düşünemediğimiz sorular olduğunu söylemek hatalı olmaz. Şimdilik bu konuda kazananların ilk önce hareket eden ülkeler değil mahremiyet ve geleceğe uyum (future-proof) tasarımını iyi yapan ülkeler olacağını söyleyebiliriz. Bu aşamada ilerlemenin en sağlam yolu test ve pilot çalışmalarının başlaması ve geniş kitlelere ulaştırılması ile mümkün olabilir. Görünen o ki, 2022 yılı boyunca merkez bankaları dijital paraları üzerinde daha çok konuşacağız.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom-style: none; clear: both; -webkit-user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Editörün notu: Bu yazı yazıldıktan sonra <a href="https://link.aposto.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0by5jb20vY2xpY2s/c291cmNlPXdlYiZuZXdzbGV0dGVyPTVlMmUwZjEyZDM2MmMyMGJiOWM5NTE5MCZpc3N1ZT02MTQxMmRjNDRmMGJkNTAwMDc3M2QwZTEmc3Vic2NyaWJlcj11bmRlZmluZWQmc3Rvcnk9NjE0MjEwMjU5MGU1YTkwMDA3ZWVlMzA1JmF1dGhvcj1udWxsJnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRnd3dy5ibG9vbWJlcmdodC5jb20lMjUyRnRjbWItZGlqaXRhbC1saXJhLWljaW4tcGxhdGZvcm0tb2x1c3R1cmR1LTIyODc2MjU=" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a href="https://link.aposto.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0by5jb20vY2xpY2s/c291cmNlPXdlYiZuZXdzbGV0dGVyPTVlMmUwZjEyZDM2MmMyMGJiOWM5NTE5MCZpc3N1ZT02MTQxMmRjNDRmMGJkNTAwMDc3M2QwZTEmc3Vic2NyaWJlcj11bmRlZmluZWQmc3Rvcnk9NjE0MjEwMjU5MGU1YTkwMDA3ZWVlMzA1JmF1dGhvcj1udWxsJnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRnd3dy5ibG9vbWJlcmdodC5jb20lMjUyRnRjbWItZGlqaXRhbC1saXJhLWljaW4tcGxhdGZvcm0tb2x1c3R1cmR1LTIyODc2MjU=" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a>TCMB<a href="https://link.aposto.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0by5jb20vY2xpY2s/c291cmNlPXdlYiZuZXdzbGV0dGVyPTVlMmUwZjEyZDM2MmMyMGJiOWM5NTE5MCZpc3N1ZT02MTQxMmRjNDRmMGJkNTAwMDc3M2QwZTEmc3Vic2NyaWJlcj11bmRlZmluZWQmc3Rvcnk9NjE0MjEwMjU5MGU1YTkwMDA3ZWVlMzA1JmF1dGhvcj1udWxsJnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRnd3dy5ibG9vbWJlcmdodC5jb20lMjUyRnRjbWItZGlqaXRhbC1saXJhLWljaW4tcGxhdGZvcm0tb2x1c3R1cmR1LTIyODc2MjU=" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a href="https://link.aposto.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0by5jb20vY2xpY2s/c291cmNlPXdlYiZuZXdzbGV0dGVyPTVlMmUwZjEyZDM2MmMyMGJiOWM5NTE5MCZpc3N1ZT02MTQxMmRjNDRmMGJkNTAwMDc3M2QwZTEmc3Vic2NyaWJlcj11bmRlZmluZWQmc3Rvcnk9NjE0MjEwMjU5MGU1YTkwMDA3ZWVlMzA1JmF1dGhvcj1udWxsJnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRnd3dy5ibG9vbWJlcmdodC5jb20lMjUyRnRjbWItZGlqaXRhbC1saXJhLWljaW4tcGxhdGZvcm0tb2x1c3R1cmR1LTIyODc2MjU=" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a>, Dijital TL için iş birliği platformunun oluşturulması amacıyla ASELSAN, HAVELSAN ve TÜBİTAK-BİLGEM'le ikili mutabakat zabıtlarının imzalandığını açıkladı. Dijital TL’nin tedavüle alınması konusunda nihai karar verilmediğini belirten TCMB, çalışmanın bir “Ar-Ge projesi” olduğunu vurguladı.

Geçtiğimiz hafta açıklanan Orta Vadeli Program’da dijital para vurgusu net bir şekilde yapılırken Dijital TL çalışmalarının birinci faz ve geniş katılımlı ileri aşama testlerle devam edeceğini öğrendik.

“Dijital Lira” geliyor

Dolandırıcıların asla ortadan kaybolmayacağı gerçeğini kabul edersek dijital dünyada güvenli bir ortam için iş birliği ihtiyacı daha anlamlı olmaya başlıyor. Pandemi ile hızlanan dijital ticaretteki büyümenin hedef kitlesini genişlettiği gerçeğini de göz önüne alınca dijital kimlik doğrulama sorununun ele alınması yeni bir aciliyet düzeyi kazanıyor. Son dönemde dijital saldırı yöntemleri giderek daha akıllı ve başarılı oluyor. Bu durum tüketicilerin veri hırsızlığının kurbanı olması ve bunu önleme konusunda kendilerini güçsüz hissetmesine yol açıyor. Bu endişe, tüketicilerin nerede ve ne zaman dijital olarak işlem yaparlarsa yapsınlar kolaylık bekledikleri gerçeğiyle çelişiyor.Tıpkı gerçek dünyada olduğu gibi dijital dünyada da hareketlerimiz bizim dijital kimliğimizi&nbsp;oluşturan unsurlar arasına girdi. Fiziksel dünyada sadece bir imza atarak doğruladığımız kimliğimizi dijital ortamda, biyometrik doğrulama ve elektronik imza gibi çeşitli yöntemlerle doğrulamaya başladık.Günümüzde bankaların mobil uygulamalarını yalnızca hesaplarımızı oluşturmak, internetten alışveriş yapmak için kullanmıyoruz. Banka uygulamaları üzerinden evimize yemek siparişi veriyor, arabalarımızı dijital dünyadan satın alıyor ve satıyor, otel rezervasyonumuzu internet üzerinden yapıyoruz. Bütün bu süreç, kimliğimizin dijital dünyada da onaylanmasını ve onay sürecinin güvenliğinin maksimum düzeyde olmasını gerektiriyor.Kullanıcının yaptığı işlemler, kurumların doğrulama sistemleri tarafından kontrol edilip onaylanıyor ve bu her gün binlerce kez yaşanıyor. Kullanıcılar, kendi kimliklerinin dijital dünyada doğrulanmasını kabul ediyor ve her kullanıcı özelinde bu doğrulama onlarca kez gerçekleştiriliyor. Kurumlar, kişilerin gerçek olduğunu ve gerçekten bir işlem gerçekleştirmek istediğini anlamak, kişiler de bu işlemlerini internet üzerinden gerçekleştirmek zorunda olduğundan dijital kimliklerin önemi her geçen gün artıyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital sağlık kimlikleri</h3>Dijital kimlik süreci, ödemeler ile bitmiyor. Dijital kimliğimiz, devlet otoriteleri tarafından da bize sağlanıyor. Aşı kartları ve hasta olunmadığına dair QR kodlar, on milyonlarca insanın hayatında rutin bir yer ediniyor. HES kodlarıyla kişiler, hasta olduklarında toplu taşıma kullanamıyor, alışveriş merkezlerini ziyaret edemiyor. Dijital kimlikleri, gündelik yaşamlarının odak noktası haline geldiğinden bu kimliğin benimsenme süreci de hızlanıyor.<img src="https://images.aposto.com/2021/8/6/1630780589779.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="Infinity" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Dünyanın pek çok bölgesinde dijital Covid-19 pasaportları, blokzincire dahi işleniyor. Blokzincir teknolojisinin getirmiş olduğu güvenlik, değiştirilemezlik ve tüm paydaşlar tarafından görüntülenebilirlik, dijital kimliğin oluşturulmasında yepyeni bir boyut oluşturuyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yüz tanıma, ses tanıma, alışveriş davranışlarını tanıma</h3>Günümüzde, teknolojinin de getirdiği veri toplama ve işleme yetenekleri ile kurumlar; kullanıcıların yüzlerini, gözlerini, seslerini ve hatta davranışlarını tanımaya başlayan algoritmalar geliştiriyor. Kimlik doğrulama süreçlerinin en başında yüz tanıma geliyor. Kişiler, selfie'lerini veri işleme uygulamasına yüklüyor. Bu uygulama kulaklar, gözler, dudaklar ve bir insan yüzünü oluşturan binlerce farklı noktayı dikkatle analiz ediyor. Tıpkı bir dijital “avatar” gibi yüzünüz, o kuruluşun veri tabanına kaydedilmiş oluyor. Bu andan itibaren, aynı yüz tüm bankacılık işlemlerinizde kullanılabilir ve akıllı telefondan açılan tek bir kamera ile tüm onay süreçlerini yürütebilir hale geliyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">E-Devlet, E-İmza, mobil imza</h3>Dijital dünyada hızlı, kolay ve güvenli bir hayat sürebilmemiz için en temel ihtiyaç olan dijital kimliklerimiz için hangi doğrulama yönteminin kullanılacağı zor bir karar. Bu anlamda ülkemizde mevcut alternatifler, bir yandan dijital güvenliğimizi sağlarken diğer yandan kimlik algısını ve yönetimini zorlaştırıyor. Kamusal uygulamaların sayıca çokluğunun yanı sıra bu uygulamalarda kullanılan kimlik doğrulama yöntemleri (e-Devlet, e-İmza, Mobil İmza) dijital tecrübelerimizi uzun ve zorlu bir sürece dönüştürüyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital kimlikten beklentiler</h3>Dijital kimlik konusunda tüm dünyada farklı çözüm ve alt yapılar gelişiyor. Ülkemiz bu anlamda yeterli ortama ve bilgi seviyesine sahip. En temel ihtiyacımız, bu konuda ulusal strateji belirleyerek tüm tarafları bir uygulama planına davet etmek. Zira dijital kimlik; devletler, şirketler, kişi ve kurumlar için önemli değer yaratma fırsatları sunuyor.Dijital kimliklerin; kimlik sahibi tarafından yönetilmesi, her yerden her zaman ulaşılabilir olması, kalıcı olması ve geniş bir kapsama alanı ile kamu-özel tüm platformlarda kabul görmesi kritik beklentiler arasında sayılabilir. Dünyadaki başarılı örneklerden, tasarım prensiplerinden ve kimlik yönetim modellerinden yola çıkıldığında dijital kimlik hizmetlerini yönetebilmenin ve sürdürülebilir kılmanın kamu-özel iş birliklerinden geçtiği görülüyor. Ülkemizde bu alanda da kolektif bir çalışma örneğinin hayata geçmesi ve daha dijital bir Türkiye’ye ulaşmak en büyük dileğimdir.

Dijital ortamda yaptığımız işlemlerin artmasıyla dijital kimliğimizi oluşturmak ve doğrulamak daha da önemli hale geldi. Peki, sürdürülebilir bir dijital kimlik projesi nasıl ortaya çıkar? 

Dijital kimlik için iş birliği zamanı

Bu yazı ile birçok kişinin iş olarak yapmak için can attığı ve özellikle son zamanlarda herkesin bir fikir sahibi olduğu data scientist, yani veri bilimci görevinden sizlere kısaca bahsetmek isterim.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Veri ve veri bilimi nedir?&nbsp;</h3>Gerçek bir durumu ifade eden işlenmemiş (ham) haldeki bilgi parçalarına veri&nbsp;denir. Verilerin birleşimi ile tanımlanabilen her tür bilgiye dayanarak; mevcut durumu tanımlayan, bilgi odaklı keşifler yapan, kategorize edici, sınıflandırıcı ve gelecek ile ilgili tahminler yapılabilen bilgi odaklı çalışma sürecinin tamamına veri bilimi adı verilir.Veri bilimi süreçlerinde istatistik, makine öğrenmesi, programlama, büyük veri ve açık kaynak yazılımlar yoğun olarak kullanılmaktadır. Ayrıca sosyal olarak; araştırma, sorgulama, problemler ve teknik çözümler arasında bağlantı kurma, bulguların yorumlanması ve sunulabilmesi gibi yetenekleri de barındırması gerekmesiyle “veri bilimi” farklı disiplinlerin (multi disipliner) bakış açılarını gerektirmektedir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Veri bilimci kimdir?</h3>Veri bilimcileri, veri dünyasının sihirbazları olarak düşünülebilir. Etkili veri bilimcileri ilgili soruları belirleyebilir, çok sayıda farklı veri kaynağından veri toplayabilir, bilgileri düzenleyebilir, sonuçları çözümlere dönüştürebilir ve bulgularını iş kararlarını olumlu yönde etkileyecek şekilde iletebilir. Bu beceriler, neredeyse tüm endüstrilerde gereklidir ve yetenekli veri bilimcilerinin şirketler için giderek daha değerli olmasını sağlar.Bir veri bilimcisinin işi, aşağıdaki görevleri yaparak eyleme dönüştürülebilir içgörüler için verileri analiz etmektir:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">En büyük değeri sunan veri analitiği sorunlarının belirlenmesi,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">En uygun veri kümelerini ve değişkenleri tanımak,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Video, resim gibi yapılandırılmamış verilerle çalışmak,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Verileri analiz ederek yeni çözümler ve fırsatlar keşfetmek,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Farklı kaynaklardan büyük yapılandırılmış ve yapılandırılmamış veri kümeleri toplamak,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğruluğu, eksiksizliği ve tekdüzeliği sağlamak için verileri temizlemek ve doğrulamak,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Büyük veri madenciliği için modeller ve algoritmalar tasarlamak ve uygulamak,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Modelleri ve eğilimleri belirlemek için verileri analiz etmek,</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Görselleştirme ve diğer araçları kullanarak bulguları paydaşlara iletmek.</li></ul>Hayatın her alanında artık akıl almaz derecede ayrıntı ve yoğunlukta veri tutuluyor. Bu veriler; gerçek olay, fiil, davranış ve faaliyetler sonucunda ortaya çıkıyor. Dolayısıyla kumasını bilenler için mutlak gerçeklere ulaşmanın yolu veriden geçiyor. Yeter ki uygun araç ve teknikleri kullanarak veriyi konuşturalım. İçinizde veriyle oynarken bir heyecan beliriyor ve bilgisayarın başından saatlerce kalkamıyorsanız siz de bir veri bilimci adayısınız demektir.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom-style: none; clear: both; -webkit-user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Diğer yeni nesil görev tanımlarını okumak için:<a href="https://sonercanko.medium.com/yeni-nesil-g%C3%B6rev-tan%C4%B1mlar%C4%B1-i-53df53e78b1c" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a href="https://sonercanko.medium.com/yeni-nesil-g%C3%B6rev-tan%C4%B1mlar%C4%B1-i-53df53e78b1c" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a fr-original-style="" href="https://sonercanko.medium.com/yeni-nesil-g%C3%B6rev-tan%C4%B1mlar%C4%B1-i-53df53e78b1c" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Product Management / Ürün Yönetimi</a>&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://sonercanko.medium.com/yeni-nesil-g%C3%B6rev-tan%C4%B1mlar%C4%B1-ii-e01f65aa0a10" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Growth Hacking / Çılgın Büyüme</a><a href="https://sonercanko.medium.com/yeni-nesil-g%C3%B6rev-tan%C4%B1mlar%C4%B1-ii-e01f65aa0a10" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a href="https://sonercanko.medium.com/yeni-nesil-g%C3%B6rev-tan%C4%B1mlar%C4%B1-ii-e01f65aa0a10" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a>

Yeni nesil görev tanımları: Veri bilimci

Pandemi döneminde günlük hayatımızın ilk gündemi sağlık olsa bile iş hayatının ilk ve en önemli gündemi dijital değişim oldu. Öyle ki neredeyse her gün yeni bir teknoloji öğrendik, uzaktan çalışma deneyiminin her evresini yaşadık ve birçok yeni iş modeli ile tanıştık. Market alışverişinden bankacılık işlemlerine günlük hayatın içinde neredeyse tüm ihtiyaçlarımızı mobil telefonlardan yapar duruma geldik. Talepteki bu artış, şirketlerin dijital dönüşüm takvimlerini öne çekmelerini gerektirdi. Artık kendimizi sürekli geliştirmemiz ve yeni düşüncelerimizi hızla eyleme dökmemiz gereken bir devirdeyiz.İş modelini, bir şirketin nasıl bir değer yaratacağını ve bu değerden elde edeceği sonuçları somutlaştıran bir dizi faaliyetin kurgulanması olarak tanımlayabiliriz. Günümüzde, mevcut oyuncuların tüketicinin beklediği değeri yaratmak üzere yenilikleri denemesi, gelişime ayak uydurması ve tüm bu unsurlar çerçevesinde iş modelinde evrime izin vermesi gerekiyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital çağın kaybedenleri kim olacak?</h3>Dijitalleşme, kurumlar için hem zorunlu olarak bir değişim habercisi hem de sayısız fırsatı beraberinde getiren bir kavram olarak karşımızda duruyor. Dijitalleşme üzerine yapılan konuşmaların vazgeçilmez örnekleri olan Airbnb, Netflix ve Spotify, dijital iş modellerinin ne anlama geldiğini yalın biçimde anlatıyor. Bu örneklerin gizli mesajı ise dijitalleşmenin yarattığı yıkıcı yenilikçiliğin kaybedenlerinin de olduğu... Dijital iş modelleri ile büyük etki yaratılabileceğini gören geleneksel şirketlerin dönüşümü kabul etmesi zaman alsa da son dönemde nasıl bir tehditle karşı karşıya olduklarını çok net olmadan anladılar. Eğer yeni nesil oyuncuların girdiği bir pazardaysanız mevcut konumunuzu korumak ve hayatta kalmak için dijital tüketicinin istediği doğru adımları zamanında atmanız gerekiyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Odağınızı kaybetmeyin</h3>Pazara yeni oyuncuların girmesi ve iş modelleri savaşıyla artan rekabet, şirketler üzerinde inovasyon baskısı oluşturabiliyor. Bu baskı nedeniyle bazı şirketler inovasyon adı altında yaptıkları çalışmalarla gündem oluyor. Bu tür çabaların inovasyon mezarlıkları yarattığını ve başarılı çalışanların motivasyonlarının düşmesine ve şirketlerinden ayrılma kararı alıp kendi girişimlerini hayata geçirmesine yol açtığını gözlemlediğimi söylemeliyim. Başarı kriteriniz patent başvuru sayısı değil hayata geçirdiğiniz katma değerli çözüm sayısı olmalı ki iz bırakasınız.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yetenek havuzunuzu geliştirin</h3>Yeni dijital iş modelleri geliştirebilmek için en önemli ihtiyaçlardan biri sahip olunan yetenek havuzunun ve yetkinliklerin geliştirilmesidir. Bu doğrultuda atılması gereken adımları iki başlıkta özetleyelim.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İlki, üst yönetimden başlamak üzere tüm yöneticilerde ve çalışanlarda dijital değişim bilincinin oluşturulmasıdır. Dijital dünyada başarıya giden yolun ekip olabilmekten geçtiğini bilen biri olarak elinizdeki yeteneklere yatırım yapmadan, onların düşünce tarzını değiştirmeden başarılı olmanın mümkün olmadığını söyleyebilirim.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İkinci başlık ise kurumunuza değer katacak, dijital yetkinliği yüksek çalışanları bulup bünyenize katmanızdır. Bireylerin ve kurumların dijitalin hızına yetişmekte zorlandığını yazımın başında belirtmiştim. Benzer durum, çalışanlar ve yöneticiler için de geçerli. Ne yazık ki, dijitali içselleştiren yetenek sayısının ihtiyacın altında olduğu bir darboğaz söz konusu. Bu nedenle istihdam edilen çalışanların yetkinliği, dijital iş modelleri inşa etme yolunda temel başarı kriterlerinden biri haline gelmektedir.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Her fırsatta yeni iş birlikleri kurun</h3>Geleneksel iş dünyasının en çok zorlandığı konu yeni iş modelleri için etkin bir ekosistem yönetimidir. Dijitalleşme, kurumlar için birçok alanda fırsatlar sunmakla beraber şirketler için dijital değişimi anlamak ve dönüşmek uzun zaman ve efor gerektiriyor. Bu yüzden bu değişimi başaran şirketlerle iş birlikleri yapmak, düzenli fikir alışverişinde bulunmak, dijital kaslarınızı ve yetkinliklerinizi geliştirmenize yardımcı olacaktır. Bu noktada iş birliği yapılacak şirketlerin seçiminde yıkıcı yeniliği merkezlerine alan internet tabanlı girişimlere ayrıcalık tanımak; girişimci dostu bir şirket olmanız, girişim gibi düşünmeniz ve çevik hareket yeteneği kazanmanız adına faydalı olacaktır. Değişimi yönetirken sık sık başarılı şirketlerin nasıl hareket ettiğini kendinize sormanızı tavsiye ederim. Bu soruların yanıtını bulmak için ise ekosisteminizdeki iş birliklerinin sayısını arttırmanızın büyük katkısı olacaktır.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Veriye değer verin</h3>Üretilen verinin boyutunun katlanarak arttığı bir dönemde yaşıyoruz; ancak veriyi anlamlandırmak ve veri odaklı yönetim yaklaşımı, kurumların son dönemde odaklanmaya başladığı yeni konular arasında geliyor. Yeni ürünleri müşterilerle buluştururken veri odaklı iç görülerin gücüne inanmak ve stratejilerin belirlenmesinde veriden yararlanmak gerekiyor. Müşteriyi tanımak ve değer yaratmak için faydalanmanız gereken veri, performans ve verimliliğin ölçülmesinin yanı sıra kişiselleştirilmiş hizmetler sunmak için de temel bir bileşene dönüştü. Sahip olduğu veriye hak ettiği değeri vermeyen ve doğru stratejiler belirlemek için ihtiyaç duyduğu yeni verilere erişemeyen kurumların ise başarılı dijital iş modelleri geliştirme olasılığı zayıflayacaktır.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gelecek için iş modellerinin dijitalleşme zamanı</h3>Dijitalleşmenin hızına yetişmenin kolay olmadığı günümüzde geleneksel şirketler için dijital iş modelleri hayati öneme sahip. Geleneksel iş modellerini evrimleştiren, yetenek havuzunu geliştiren, ekosistemini oluşturan, veriye hak ettiği değeri veren kurumlar bu dönemde üzerine düşeni yapmış olacak ve rakiplerinin bir adım önünde konumlanacak. Son dönemde Getir gibi başarılı örneklerle ülkemizdeki kaynakların dünya genelinde yaygınlaşacak yeni iş modelleri çıkarmak için yeterli olduğuna yürekten inanıyorum.

Günümüzde tüketicinin beklediği değeri yaratmak isteyen şirketlerin yeniliklere açık olması, gelişime ayak uydurması ve iş modelinde evrime izin vermesi gerekiyor.

Evrim geçiren iş modelleri

Fintech İstanbul - Danışma Kurulu ÜyesiGeleceğe dair öngörüleriyle bizleri hep şaşırtan Uzay Yolu (Star Trek), ekonominin geleceğine dair parasız bir kurgu sunar. Genel kanının aksine parayı icat etmeyip ancak onu devletin resmî bir ürününe dönüştüren Lidyalıların binlerce yıllık mirası, gerçekten böyle bir geleceğe geçiş yapabilir mi? İpuçlarını takip etmemiz gerekiyor.Son 10 yılda paranın gelişimi adına yaşananlara baktığımızda finansal ekosistem çerçevesinde dört büyük gelişme gözlemliyoruz.<ol><li>Dijital varlıklar hayatımıza hızlı bir giriş yaptı: Son 10 yılda Blockchain teknolojisinin ortaya çıkışıyla birinci nesil&nbsp;merkeziyetiz&nbsp;kripto para birimlerinin ardından gelişen stabil kripto paraların, getirdiği yeni özelliklerle önemli boşlukları doldurmaya başladığını söyleyebiliriz.&nbsp;Artık dijital varlıkları kolayca almak, satmak, saklamak, borç vermek, borç almak, bu varlıklarla yatırım yapmak, ödeme yapmak, ödeme almak mümkün. Bu dönüşümün ilerleyen yıllarda daha büyük etkilerinin olmasını beklemek hata olmaz. &nbsp;</li><li>Nakit kullanımı çarpıcı bir şekilde azaldı ve ödemeler dijital hâle dönüştü:&nbsp;Bankaların internet ve telefon üzerinden hizmetleri mobil uygulamalara dönüştü. Fiziksel paraya dokunma ihtiyacı kredi&nbsp;kartlarıyla zaten ortadan kalkmıştı ancak akıllı cep telefonları sayesinde plastik kredi kartları da hızla birer antikaya dönüşme yolunda ilerliyor. Covid-19 ile bu süreç biraz daha hız kazandı. &nbsp;</li><li>Teknoloji devleri&nbsp;finans sektörüne girmek için&nbsp;artık geleneksel oyuncularla değil, kendi aralarında yarışır hale geldi:&nbsp;Google Pay, Apple Pay en çok bilinen örnekler olarak yeni nesil ödeme kanalları sunuyor. Ancak bundan daha fazlasını yapmak istiyorlar. Tüketicileri için kredi vermek, mevduat hesabı işletmek, sigorta poliçesi düzenlemek ve hatta Facebook-Libra ile geleneksel paranın yerine geçecek araçlar sunmayı planlıyorlar. Milyarlarca kullanıcı ölçeğinde geleneksel oyuncuların bu küresel devlerle baş edebilmesi için teknolojiden fazlasına ihtiyaçları olacak. &nbsp;</li><li>Ülkeler kendi dijital para birimlerini üretmek üzere çalışmalarını hızlandırdı:&nbsp;Facebook’un Libra planı, parasal egemenliklerini kaybetmekten korkan merkez bankalarına ve hükümetlere bir uyandırma çağrısı oldu.&nbsp;Haziran 2019’da plan ortaya&nbsp;çıktığından beri birçok merkez bankası kendi kripto parasını çıkarma çalışmalarını hızlandırdı.&nbsp;Ülkelerin&nbsp;kendi&nbsp;sabit akçesini (stablecoin) geliştirme konusunda gösterdiği sıra dışı çabalara bakıldığında uluslararası yoğun bir rekabetin yaşandığını görmemek imkânsız. &nbsp;</li></ol><ul><li>Birleşik Krallık Merkez Bankası, Mart 2020’de yayımladığı bir&nbsp;raporda merkez&nbsp;bankalarının kripto para çıkarıp bankaları aradan çıkararak vatandaşlara vermesinin bankacılık sektörünü sarsacağını&nbsp;özellikle&nbsp;vurgulamıştı. &nbsp;</li><li>Merkez bankası dijital para birimi çalışmalarında Çin, açık ara en hızlı ilerleyen ülke konumunda. Ülkede test edilen sosyal puanlama ile dijital para bir araya geldiğinde akla&nbsp;Black Mirror evreni geliyor. Bu yaklaşım uluslararası ticaret ve para savaşları açısından yepyeni bir araç sunma potansiyeline sahip.&nbsp;İlk hedef, ABD dolarının uluslararası piyasadaki hâkimiyetini&nbsp;azaltmak olarak&nbsp;görülüyor. &nbsp;</li></ul>Tüm bu gelişmeler bir arada düşünüldüğünde dünyaca nakitsiz ekonomiye geçişin eşiğindeyiz. Ancak bu geçiş hayal ettiğimiz Uzay Yolu öngörüsünden şimdilik biraz uzak. Diğer yandan binlerce yıllık tarihin usulca aldığı yol sonrasında değişimin hızına ayak uydurmak giderek zorlaşıyor. Son 10 yılda yaşananlara baktığımızda gelecek 10 yılda yaşanacakları kestirmek kolay değil. Buna kafa patlatmak ise hepimiz için kaçınılmaz.

Soner Canko

Finans sektörüne bakış: İnsan kıymeti ve yetenek yönetimi