İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

İstanbul'un ve dünyanın sunduğu tüm hediyeleri keşfetmek, evden çıkmaya değecek deneyimlerin peşine düşmek için.

Aposto İstanbul

Ara Güler’in objektifinden kalan İstanbul’u bütünüyle geri getirmek mümkün değil. Sokaklar değişti, bazı yapılar ortadan kalktı, kıyılar başka işlevler kazandı. Ara Güler’in ölümünün 8. yılında fotoğraflarına yeniden bakmak, yalnızca eski günleri anmak için değil, yaşadığımız kenti sorgulamak için de bir fırsat.

‘İstanbul’un Gözü’ Ara Güler'den geriye kalan kent manzaraları

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(13, 51, 136); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(13, 51, 136); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?</blockquote>Uzun bir süredir bu soru hakkında düşünüyorum. Hayır. Aslında uzun bir süredir bu sorunun cevabının “evet” olduğuna ikna olmuş durumdayım. Arkadaşlarım, ailem, az önce tanıştığım biri, karşımdaki her kim olursa olsun, İstanbul hakkında konuşurken yüzümdeki memnuniyetsiz ifadeyi gizleme gereği hiç duymuyorum. Öyle ki karşımdaki kişi kendini otomatik olarak şehri savunurken buluyor. Üstelik belki o da bu şehre benim kadar öfkeli. Ama ben ona bu hakkı tanımadan, doğup büyüdüğüm şehre karşı daha da ileri gidiyor, nefret kusuyorum.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sonra düşündüm. Uzun süre bu duygumun kaynağını merak ettim. 36 yıllık ömrümün neredeyse tamamını geçirdiğim bu şehre katlanamamamın haklı ya da haksız gerekçeleri olmalıydı. Hayır, sadece haklı gerekçeleri olmalıydı.</li></ul>Kierkegaard, “Nefret, başarısızlığa uğramış sevgidir”&nbsp;der. İstanbul’a dair hislerimi düşündüğümde, Danimarkalı filozofun bu sözünü sık sık hatırlarken buluyorum kendimi.Ömrümün ilk yedi yılını geçirdiğim Yeniköy, Kakule Sokak’taki evimizde İstanbul benim için bugünkü İstanbul değildi. Bir dönüm bahçenin içindeki üç katlı binanın ortanca katında biz yaşıyorduk; altımızda ve üstümüzde ise ailemin arkadaşları ve onların çocukları vardı. Köpeklerimiz vardı. Hemen her gün bahçede onlarla oynuyorduk. Karşı komşunun bahçesinden domates çalmanın heyecanını yaşıyor, sahile inip fırından taze poğaçalarımızı alıyor, ardından tarihî Emek Kafe’ye gidiyorduk. Kendi kahvaltımızı hazırlarken orada yalnızca çay sipariş edebilmenin mümkün olduğu günlerdi.&nbsp;Şimdi dönüp baktığımda, o hayatın asıl lüksünün ne olduğunu daha iyi anlıyorum: Boşluk. Bahçede koşacak kadar, bir köpekle saatlerce oynayacak kadar, karşı komşunun bahçesinden domates çalacak kadar, sahile inip geri dönmek için acele etmeyecek kadar boşluk.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Artık ne o evde yaşıyorum, ne köpeklerimiz var, ne karşıdaki bahçede domatesler, ne de Emek Kafe’de yalnızca çay sipariş edilebiliyor. Üstelik artık her şeyi kolayca sevebileceğim çocuk yaşta da değilim.</li></ul>Daha da eskilere, 1800’lere geleceğim ama önce biraz daha yakın tarihe, babamın çocukluğundaki İstanbul’a bakalım istiyorum. Bazen onun kendi çocukluğunun geçtiği Rumelihisarı’na dair anlattıklarını gözümde canlandırmakta zorlanıyorum. Bugün bulunan en ufak boşluğa "loft" adı altında dikilen apartmanları, sahil boyunca mekanların müşterileri için tuttukları vale hizmetinin yarattığı hengameyi, sürekli devam eden Boğaz trafiğini gördükçe babamın çocukluğunda Rumelihisarı Kaleiçi Mahallesi’nin bomboş sokaklarında oynadığını hayal edemiyorum. Bomboş sokaklar. İstanbul’da bugün neredeyse fantastik bir kavram.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gelelim şehrin iyice boş, fotoğraflarını gördükçe iç çektiğim, o günlerini yaşayanlara imrendiğim daha eski dönemlerine.</li></ul>İstanbul’un dünyanın en güzel şehirlerinden biri olduğu sır değil. Bunu ben de inkar etmiyorum. Hatta İstanbul’un güzelliğini inkar etmek, şehrin en büyük meziyetlerinden birini haksız yere cezalandırmak olur. Şehrin güzelliğinin belki de en klişe örneği, her ne kadar birincil kaynaktan doğrulanmayan bir söylem olsa da sık sık alıntılanan Napolyon sözü:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(13, 51, 136); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(13, 51, 136); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Dünya tek bir ülke olsaydı başkenti İstanbul olurdu.”</blockquote>Buna karşın, kaynağı doğrulanmış başka isimlerin İstanbul hayranlığını&nbsp;da örneklendirebiliriz. Alphonse de Lamartine, Avrupa ile Asya’yı buluşturan bu kent için şehrin doğal güzelliğini ve Boğaz’ın manzarasını öven uzun ve hayranlık dolu tasvirler kaleme almıştır. Özellikle Voyage en Orient adlı eserinde İstanbul’u dünyanın en güzel şehirlerinden biri olarak anlatır. Edmondo De Amicis ise İstanbul’u anlatırken Boğaz’ın, tepelerin, kubbelerin ve minarelerin oluşturduğu manzaradan büyük bir hayranlıkla bahseder; Constantinople adlı eserinde şehrin siluetini ayrıntılı biçimde tasvir eder. Pierre Loti de İstanbul’a ve özellikle Eyüp çevresinin manzarasına duyduğu hayranlığı eserlerinde sık sık dile getirir. İstanbul onun için yalnızca güzel bir şehir değil, aynı zamanda güçlü bir estetik ve duygusal deneyimdir.Tüm bu isimlerin İstanbul hayranlığının, büyük ihtimalle, şehri 1800’lü yıllarda görmüş olmalarıyla da ilgisi var. Tarihî yarımadadan oluşan, Boğaz hattının ormanlık araziler ve çiftliklerle çevrili olduğu, Tarabya’nın temiz havasından dolayı adını Yunanca therapia, yani bildiğimiz "terapi" kelimesinden aldığı bir İstanbul gördüler, gezdiler, yaşadılar. Bugün Tarabya’da en az yedi psikolog muayenehanesi veya psikoloji merkezi var.1900’lerin başında İstanbul’un nüfusu&nbsp;bir milyonu biraz aşıyordu. Bu sayı, hayranlıklarını gizlemeyen yazarların şehri ziyaret ettikleri dönemde 900 binin altındaydı. Koca bir “ah” çektikten sonra yeniden bugüne dönüyorum.&nbsp;TÜİK’in 2025 nüfus verilerine göre günümüzde İstanbul’un nüfusu 15.754.053 kişi. On beş milyon yedi yüz elli dört bin elli üç insan. Bu sayıyı yüksek sesle söylemek bile insanın nefesini daraltıyor. Kimsenin bu sayının gerçek olduğuna inanmaması da cabası. Yine de resmî sayıları baz alarak yaptığımız hesaplamada görüyoruz ki şehirde kilometrekare başına 2.943 kişi düşüyor. Daha basit bir örnekle, her 100 metrekareye yaklaşık 29 kişi sığmaya çalışıyoruz.Ama mesele yalnızca aynı yerde yaşayan insanların sayısı değil, aynı anda hareket eden insanların sayısı. Bu kez gelin, İstanbul Planlama Ajansı’nın 2024 Ocak-Haziran verilerini kullanarak şehirde toplu taşıma aracılığıyla günde ortalama kaç yolculuk yapıldığına bakalım. Bu sayı tam 6,9 milyon. Bu istatistiğe ne şahsi ve şirket araçları ne de taksiler dahil.&nbsp;Otobüs, metro, tramvay, metrobüs, Marmaray, şehir hatları… Hiç fark etmez. Bunların herhangi birinde olduğum zaman tahammül seviyem iyice azalıyor. Zaten günümüz kapitalist dünyası insanın bireysel özgürlüğünü, zamanını ve alanını elinden yeterince alıyor. İnsanlar tam da bu sebeple kendilerine sürekli bir güvenli alan yaratmaya çalışıyor. Hâl böyle olunca, toplu taşıma araçlarının bizi kolayca çileden çıkarması çok da şaşırtıcı değil.Belki de bu yüzden kulaklıklarımız bu kadar önemli. Kulaklık, İstanbul’da teknolojik bir cihazdan çok kişisel bir sınır. Takıyorsun ve dışarıdaki dünya birkaç santim ötede kalıyor. Müzik başlıyor, insanlar susuyor, kalabalık hâlâ orada ama artık sana ulaşamıyor. O yüzden “Ya kulaklığımı evde unuttuysam?” düşüncesi, İstanbul’da başımıza gelebilecek küçük felaketlerden biri hâline geliyor.Eğer şanslıysak boş bir yer bulup oturuyoruz. Eğer Allah’ın sevdiği kuluysak yanımıza başkası oturmuyor. Metroda veya Marmaray’daysak, yanımızda biri oturuyorduysa ve kalktıysa hemen bir yana daha kayıyoruz; diğer yanımızdaki kişiden biraz daha uzaklaşmak için. Birkaç santim. Sadece birkaç santim daha fazla mesafe. İnsanlara tahammül seviyemiz yok denecek kadar az. Çoğu zaman hiç yok.&nbsp;Sizi bilmem ama ben yaş aldıkça arkadaş çevremi bile küçülttüm. Bazen kendime tahammül edemiyorum, başkalarına nasıl edeyim? Çok sevdiğim bir meme referansıyla ne demek istediğimi daha iyi anlatabileceğimi umuyorum. Şöyle diyor: “İsa’nın asıl mucizesi, 30’larında 12 yakın arkadaşı olmasıydı.”&nbsp;İstanbul’da 12 yakın arkadaş bir yana, 12 kişinin aynı anda yan yana durabileceği boşluk bulmak bile mucize. Belki de İstanbul’un bizi bu kadar bunaltmasının bir başka nedeni de çevremizdeki boşluğun giderek azalması.İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 2025-2029 Stratejik Planı’nda "kişi başına düşen aktif yeşil alan"&nbsp;göstergesi 2024 yılı için 8,05 metrekare olarak veriliyor.&nbsp;New York City Parks &amp; Recreation&nbsp;yaklaşık 121,4 milyon metrekare park alanı yönetiyor. Bu rakamın içinde parkların yanı sıra plajlar, oyun alanları ve doğal alanlar da bulunuyor. Kişi başına düşen aktif yeşil alan yaklaşık 14,7 metrekare.Greater London Authority’nin&nbsp;2024 GiGL verilerinde Public Open Space toplamı borough bazında veriliyor. Tablodaki 33 yerel yönetimin alanları toplandığında yaklaşık 234,9 milyon metrekare çıkıyor. Dolayısıyla kişi başına yaklaşık 26,7 metrekare yeşil alan düşüyor.Berlin Senatosu&nbsp;ise yaklaşık 2.500 kamuya açık yeşil ve rekreasyon alanının toplam 5.500 hektar olduğunu belirtiyor. Berlin nüfusuna bölündüğünde kişi başına yaklaşık 14,9 metrekare düşüyor. Bu kategori oyun alanlarını ve çeşitli kamuya açık rekreasyon alanlarını da kapsıyor.Elbette bu şehirlerde kullanılan tanımlar ve hesaplama yöntemleri birebir aynı değil. Bu rakamları kusursuz bir karşılaştırma gibi okumak doğru olmaz. Ama insanın yeşil alana, ağaca, gökyüzüne ve biraz olsun boşluğa neden ihtiyaç duyduğunu anlamak için kusursuz bir istatistiğe de ihtiyacımız yok.Bazen bir ağacın gölgesinde beş dakika durmak yetiyor. Bazen kaldırımın ortasında bir otomobil görmemek. Bazen gökyüzünü iki bina arasındaki bir şerit olarak değil, gerçekten engin, sonsuzluk hissi veren bir gökyüzü olarak görmek. İstanbul’da bunların her biri küçük bir lüks hâline geliyor.Sonra trafik başlıyor. Arabaların yaya geçidinde dörtlülerini yakıp yolun ortasında durmaları, sanki dörtlüleri yakınca yaptıkları şey meşrulaşıyormuş gibi davranmaları, kaldırımlar yayalar için yeterince genişmiş gibi motosiklet sürücülerinin onları işgal etmeleri, kimi şoförlerin olur olmadık yerde sırf canları istediği için kornaya basmaları… Şehrin sürekli bir gürültü hâlinde olması, sizi bilmem ama benim tahammül seviyemi tüketiyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Arabalar. Kornalar. Motosikletler. Frenler. İnsan sesleri. İnşaatlar. Sirenler. Bir şey taşıyan kamyonun geri vites sesi. Birinin kapıyı çarpması. Birinin bağıra bağıra telefonla konuşması. Ve mutlaka bir yerlerden gelen, neden geldiğini bilmediğimiz bir korna. İstanbul bazen bir şehirden çok, hiç kapanmayan bir bildirim sesi. Durup nefes almam gereken bir anda kendimi stresten dişlerimi sıkarken buluyorum.</li></ul>Belki sorun İstanbul’un yalnızca çok kalabalık olması değil. Belki sorun, İstanbul’un bize kendimiz için giderek daha az yer bırakması. Belki mesele yalnızca trafik değil, gürültü değil, nüfus değil, beton değil. Bütün bunların arasında kendimize ait küçücük bir alan bulamamak.Bir zamanlar iyi geldiği için adı "terapi" konan bölgelere sahip bu şehir, bugünlerde çoğumuzun psikolojisinin bozulmasının sebeplerinden biri hâline gelmiş gibi.

Bir zamanlar iyi geldiği için adı "terapi" konan bölgelere sahip bu şehir, bugünlerde çoğumuzun psikolojisinin bozulmasının sebeplerinden biri hâline gelmiş gibi. Belki de sorun İstanbul’un yalnızca çok kalabalık olması değildir. Belki sorun, İstanbul’un bize kendimiz için giderek daha az yer bırakması. Belki mesele yalnızca trafik değil, gürültü değil, nüfus değil, beton değil. Bütün bunların arasında kendimize ait küçücük bir alan bulamamak.

Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

Sinema ve müzik evreninden söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları.

Duende

“Artık ‘Berlinli Sercan’ oldum” diyen Ezhel için Türkiye’den Almanya'ya gelmesinin üzerinden geçen yıllar, onun için yalnızca başka bir ülkede yaşamaya başlamak anlamına gelmemiş; müziğini, dinleyicisini ve kendisini de değiştirmiş. Almanya’daki diaspora, Gastarbeiter kuşağının hikayeleri, dil öğrenmenin zorlukları, Türkiye’ye dönememenin yarattığı gurbet duygusu ve Yunanistan’da bulduğu memleket izleri üzerine konuştuğumuz Ezhel, “Türkiye kadar Almanya da benim bir gerçekliğim” diyor.

Ezhel ile sohbet: 'Gurbet memlekete dönemeyince gurbet oluyor'

Sirkeci’de, İstanbul’un en yoğun geçiş noktalarından birinde yükselen Sanasaryan Han, bugün "lüks otel" olarak işletiliyor. Ancak binanın hikayesi bir otelden çok daha fazlası: Bir Ermeni vakfı, devletleşen bir mülkiyet, siyasi tutukluluk hafızası ve yarım asrı aşan bir hukuk mücadelesi...Türkiye Ermeni Patrikliği ile Vakıflar Genel Müdürlüğü arasında süren dava, bir taşınmazın kime ait olduğundan ziyade, Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e uzanan&nbsp;vakıf rejiminin kırılmalarını da görünür kılıyor.<img src="https://images.aposto.com/2026/6/5/1784295516672.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.67" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">19. yüzyılın sonlarında Erzurumlu hayırsever Mıgırdiç Sanasaryan tarafından kurulan vakıf, Ermeni çocuklarının eğitimi için gelir üretmeyi amaçlıyordu. İstanbul, Sirkeci’de inşa edilen; avukatların, yazarların, gazetecilerin, ticaretle uğraşanların bürolarına ev sahipliği yapan han, bu vakfın en önemli gelir kaynağıydı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Erzurum’daki Sanasaryan Okulu’na gelir sağlaması için inşa edilen yapılardan sadece biri olan han, okulun kapanmasının ardından bu misyonunu İstanbul’da varlığını halen koruyan Getronagan Lisesi için sürdürdü.</li></ul>Vakfiyeye göre yönetim hakkı Ermeni Patrikhanesi’ne bırakılmıştı. Bu ayrıntı, ilerleyen yıllarda açılacak mülkiyet tartışmalarının merkezinde yer alacaktı. 1929’da han, Sanasaryan Vakfı adına tapuya tescil edildi. Ancak bu tescil kısa sürede yerini yeni bir idari müdahaleye bıraktı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">1930: ‘Yolsuz tescil’ iddiasının başlangıcı</h2>1930 yılında İstanbul Valiliği ve İl Özel İdaresi, vakfın "yönetilemediği" gerekçesiyle taşınmaza el koydu ve mülkiyet kendi adına tescil edildi. Patrikhane’nin iddiası burada başlıyor. Türkiye Ermeni Patrikliği’ne göre vakıf sahipsiz değildi, vakfiyeye göre mütevelli belliydi ve bu nedenle yapılan işlem "yolsuz tescil" niteliğindeydi.Bu işlem, Patrikhane’nin hukuk mücadelesinde sık sık "gaspın başlangıcı" olarak tanımlanıyor. Buradaki "gasp" ise fiili el koymadan çok, tapu sicilinde yapılan idari değişikliğe işaret ediyor.<img src="https://images.aposto.com/2026/6/5/1784294036463.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.50" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Emniyet, sorgu ve ‘tabutluk’ yılları</h2>1930’lardan itibaren bina İstanbul Emniyet Müdürlüğü olarak kullanıldı. Özellikle 1940’lardan 1980’lere kadar, Türkiye’nin siyasi tarihindeki en sert dönemlerde Sanasaryan Han, gözaltı ve sorgu merkezi olarak anıldı. Bu döneme ilişkin tanıklıklar, yapıyı yalnızca bir idari bina değil, aynı zamanda bir hafıza mekanı hâline getiriyor.Sabahattin Ali, dönemin koşullarını anlatırken burada tutulanların “uykudan mahrum, aç ve susuz bırakıldığını” yazmıştı. "Tabutluk" olarak bilinen hücreler, binanın en karanlık sembolü oldu. Attilâ İlhan ise "Tutuklunun Günlüğü" şiirinde bu mekanı, devlet şiddetinin simgelerinden biri olarak anacaktı.Farklı dönemlerde burada sorgulanan ya da tutulduğu bilinen isimler arasında Nâzım Hikmet, Aziz Nesin, Zaven Biberyan, Hikmet Kıvılcımlı, Ruhi Su, Vedat Türkali, Deniz Gezmiş gibi farklı siyasi geleneklerden kişiler de bulunuyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Mülkiyetin el değiştirmesi: İl Özel İdaresi’nden VGM’ye</h2>İl Özel İdaresi’nin kaldırılmasının ardından bina&nbsp;Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne geçti. Uzun yıllar kamu mülkiyetinde kalan yapı, daha sonra turizm yatırımlarına açıldı ve uzun süreli kiralama modeliyle işletilmeye başlandı. Bugün bu süreç, hukuk çevrelerinde hâlâ tartışmalı bir başlık olarak görülüyor. Çünkü taşınmaz üzerindeki mülkiyet ihtilafı kesin olarak çözülmeden ticari kullanım devam etti.Türkiye Ermeni Patrikliği, 2011 yılında İstanbul 13. Asliye Hukuk Mahkemesi’nde tapu iptali ve tescil davası açtı. Temel iddia şuydu: "1930’daki tescil hukuka aykırıdır ve taşınmaz Sanasaryan Vakfı’na aittir." Ancak ilk derece mahkemesi davayı reddetti. Gerekçeler arasında Patrikhane’nin vakfı temsil yetkisine sahip olmadığı ve vakfın "mazbut vakıf" sayılması gerektiği yönündeki değerlendirmeler öne çıktı.<img src="https://images.aposto.com/2026/6/5/1784294255964.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.50" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yargıtay’dan bozma, sonra karar değişikliği</h2>2017’de Yargıtay 1. Hukuk Dairesi önemli bir bozma kararı verdi. Kararda; vakfın cemaat vakfı olduğu, devlet adına yapılan tescillerin "yolsuz tescil" niteliği taşıyabileceği ve davanın esasının incelenmesi gerektiği belirtildi.Ancak karar düzeltme aşamasında Yargıtay, önceki yaklaşımını değiştirerek yerel mahkemenin ret kararını onadı. Bu çelişki, dosyayı daha da karmaşık bir hâle getirdi.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Anayasa Mahkemesi: ‘Mülkiyet hakkı ihlal edildi’</h2>Patrikhane bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesi’ne&nbsp;gitti. AYM, 2022’de verdiği kararda önemli bir tespitte bulundu: Vakfın temsil yetkisine ilişkin iddialar yeterince incelenmedi.Bu durum "mülkiyet hakkının ihlali" anlamına geliyor. Mahkeme dosyanın yeniden yargılama yapılması için yerel mahkemeye gönderilmesine hükmetti. Sonraki başvurularda da AYM, benzer şekilde mülkiyet hakkı ihlali tespiti yaptı.<img src="https://images.aposto.com/2026/6/5/1784294176071.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.50" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hukuki süreç devam ederken han, otel oldu</h2>Tüm bu süreç devam ederken Vakıflar Genel Müdürlüğü, Sanasaryan Han’ı uzun süreli ihale ile turizm kullanımına açtı. Bugün bina, Sanasaryan Han, a Luxury Collection Hotel adıyla Marriott International’ın Luxury Collection markası altında faaliyet gösteriyor. Bu durum, hukuk çevrelerinde ve Türkiye Ermeni toplumu temsilcileri arasında tartışmalı bir başlık.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Patrikhane ve avukatları, mülkiyet ihtilafı devam ederken taşınmazın ticari işletmeye açılmasını “hukuken mümkün olsa bile hakkaniyet açısından sorunlu” olarak değerlendiriyor. Hukukçuların bir bölümü ise mülkiyet kesinleşmediği sürece devletin “tasarruf yetkisinin devam ettiği” yorumunu yapıyor.</li></ul>Gelinen noktada Sanasaryan Han’ın tapusu Patrikhane veya Sanasaryan Vakfı adına geçmiş değil. Dosya, Anayasa Mahkemesi kararlarının ardından yeniden yargılama aşamasına girmiş durumda. Yerel mahkemelerin, AYM’nin ortaya koyduğu çerçeve doğrultusunda yeni bir değerlendirme yapması bekleniyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir bina kime aittir?</h2>Sanasaryan Han dosyası bugün tek bir soruya indirgenmiş durumda: Vakıf, gerçekten sahipsiz bir "mazbut vakıf" mıdır, yoksa vakfiyeye göre mütevellisi olan bir yapı mıydı?Bu sorunun cevabı yalnızca bir binanın mülkiyetini değil, Türkiye’de cemaat vakıflarının tarihsel hak rejimini de belirleyecek nitelikte. Sirkeci’deki bina ise bu soruya verilecek yanıtı beklerken aynı anda hem bir otel, hem bir dava dosyası, hem de bir hafıza mekanı olmaya devam ediyor.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom-width: medium; border-bottom-style: none; border-bottom-color: currentcolor; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Mevcut hukuki durum</h2>Sanasaryan Han için hukuki süreç devam ediyor. Patrikhanenin avukatlığını üstlenen&nbsp;Ali Elbeyoğlu, yaptığı açıklamada “Yargıtay yerel mahkeme kararını onarsa şu an mazbut durumda olan Sanasaryan Vakfı tekrar faal hâle gelecek ve günün Patriği tarafından yönetilecek; hanın tapusu da Sanasaryan Vakfı adına tescil edilecek” diyor.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Öncelikle, Sanasaryan Vakfı ve Sanasaryan Han’ın tarihçesine kısa bir şekilde değinmek gerek. Sanasaryan Vakfı, Mıgırdiç Ağa Sanasaryan tarafından fakir Ermeni çocukların eğitim, öğretim, barınma ve yeme-içme ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla kurulmuştur. Mıgırdiç Ağa bu amacını gerçekleştirmek üzere Sanasaryan Han’ı satın almıştır. Vakfeden, Türkiye Ermenileri Patriğini veya Patriklik Kaymakamı’nı vakfın tek mütevellisi yani tek yetkilisi/yöneticisi olarak tayin etmiştir. Patriklik, Sanasaryan Vakfı’nın kuruluşundan itibaren vakfın mütevelliliği görevini üstlendi ve handan elde edilen gelirler, vakıf amacı doğrultusunda kullanmaya devam ederken 1936 yılında Sanasaryan Vakfı hayri ve fiili amacı kalmadığı gerekçesiyle mazbut vakıf statüsüne alındı. 1952 yılında ise Sanasaryan Han’ın tapusu Patrikliğin uhdesinden çıkmıştı.Hanın iadesi için açtığımız dava yerel mahkeme ve Yargıtay aşamasında Sanasaryan Vakfı’nın mazbut bir vakıf olduğu gerekçesiyle reddedilmişti. Dosya kesinleştiğinden ötürü Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunduk. Anayasa Mahkemesi yaptığı incelemede bizi haklı buldu. Patrikliğin Sanasaryan Vakfı’nın mütevekkili olduğuna, vakfın mazbut vakıf statüsüne alınmayacağına ve hanın iade edilmesi gerektiğine karar vererek yeniden yargılama yapılmak üzere dosyayı yerel mahkemeye gönderdi. Yerel mahkeme 2023 yılında AYM kararı doğrultusunda davamızı kabul etti, Hanın tarafımıza iadesine hükmetti. Mahkeme kararının tapuda infazı için dosyanın kesinleşmesi gerekiyor. Ancak yerel mahkeme kararına karşı VGM temyiz kanun yoluna başvurdu. Dosya şu an Yargıtay’ın önünde, sonucunu bekliyoruz."</blockquote>

Sirkeci’de, İstanbul’un en yoğun geçiş noktalarından birinde yükselen Sanasaryan Han, bugün "lüks otel" olarak işletiliyor. Ancak binanın hikayesi bir otelden çok daha fazlası: Bir Ermeni vakfı, devletleşen bir mülkiyet, siyasi tutukluluk hafızası ve yarım asrı aşan bir hukuk mücadelesi...

Sanasaryan Han: Vakıftan lüks otele uzanan yüz yıllık mülkiyet düğümü

Antakya’nın sokaklarında yıllarca sessizce varlığını sürdüren kuş figürlerinin  izini süren Emrah Gökdemir, zamanla kendisini savaş, göç, kent hafızası ve aidiyet üzerine çokkatmanlı bir hikayenin içinde buldu. Yedi yıla yayılan araştırmasının ürünü olan "Kuşlar Ne Der" belgeseli, yalnızca anonim bir sokak sanatçısını aramıyor; Antakyalıların bu yabancıya bakışını, şehrin çokkültürlü yapısını, 6 ve 20 Şubat depremlerinin geride bıraktığı yıkımı da kayıt altına alıyor.

Antakya’nın Banksy'sinin izinde: Kuşlar ne diyor?

Bir rock konserinde yükselen bir crash sesi, bir caz kulübünde duyulan ince bir ride tınısı veya bir senfoni orkestrasının gizli kahramanları: Doruk noktasında yankılanan ziller... Bugün müziğin neredeyse her türünde duyduğumuz bu seslerin ardında, kökleri dört yüz yıl öncesinin İstanbul’una uzanan bir aile hikayesi yatıyor. Dünyanın en tanınmış zil üreticilerinden biri olan Zildjian’ın hikayesi, aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan Ermenilerin zanaat ve müzik tarihine bıraktığı izlerden biri.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ziller, insanlığın kullandığı en eski müzik aletleri arasında yer alıyor. Antik Mezopotamya’dan Çin’e, Anadolu’dan Akdeniz coğrafyasına kadar farklı kültürlerde çeşitli biçimlerde kullanıldılar. Ancak bugün bildiğimiz anlamdaki modern müzik zillerinin gelişiminde Osmanlı İmparatorluğu&nbsp;önemli bir rol oynadı.</li></ul>Özellikle mehter müziğinde kullanılan ziller, yalnızca ritim tutan bir enstrüman değil, aynı zamanda savaş meydanlarında etkileyici bir ses gücü yaratan araçlardı. Osmanlı askerî müziğinin Avrupa’da ilgi görmeye başlamasıyla birlikte bu enstrümanların üretim teknikleri de merak konusu oldu.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2026/5/4/1781218948891.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bu merakın merkezinde ise İstanbul’da yaşayan bir Ermeni usta vardı. Bugün dünyanın en tanınmış zil üreticilerinden biri olan Avedis Zildjian Company, yalnızca bir müzik markası değil; Osmanlı İmparatorluğu’nun çokkültürlü yapısı içinde doğmuş, Ermeni zanaatkarlığının küresel ölçekteki en önemli örneklerinden biri kabul ediliyor. Zildjian Ailesi’nin hikayesi aynı zamanda zillerin tarihine, Osmanlı askerî müziğine, Ermeni metal işçiliğine ve modern müzik endüstrisinin gelişimine uzanan geniş bir tarihsel anlatıyı içeriyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Antik dünyadan Osmanlı İmparatorluğu'na zillerin kökeni</h2>Zil (cymbal), insanlığın kullandığı en eski vurmalı çalgılardan biri. Arkeolojik bulgular, küçük metal zillerin Mezopotamya, Anadolu ve Doğu Akdeniz coğrafyasında MÖ birinci binyıldan itibaren kullanıldığını gösteriyor. İlk örnekler daha çok dinî törenlerde, saray ritüellerinde ve askerî etkinliklerde yer alıyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ziller, Osmanlılardan önce de Anadolu ve Ortadoğu’da biliniyordu ancak onları askerî müziğin merkezine yerleştiren güç Osmanlı İmparatorluğu oldu. Özellikle 15. yüzyıldan itibaren Yeniçeri Ocağı’nın mehter takımlarında davullar, nakkareler, zurnalar ve ziller birlikte kullanılmaya başlandı.</li></ul>Mehter müziği yalnızca eğlence amacı taşımıyordu. Savaş meydanında askerleri motive etmek, birliklere komut iletmek ve düşman üzerinde psikolojik etki yaratmak için kullanılıyordu. Avrupa orduları da Osmanlılarla karşılaşmalarının ardından bu güçlü ses dünyasından etkilenerek kendi askerî bandolarına zil ve benzeri vurmalı çalgıları dahil etmeye başladı. Böylece zil, Osmanlı aracılığıyla Avrupa klasik müziğine ve daha sonra modern orkestralara girdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir Ermeni simyacı: Avedis Zildjian</h2>Zildjianların hikayesi 17. yüzyıl başlarında İstanbul’da yaşayan Ermeni metal ustası ve simyacı Avedis Zildjian ile başlıyor. Ailenin anlatısına göre Avedis, sıradan metalleri altına dönüştürmeye yönelik simya deneyleri yürütürken bakır, kalay ve az miktarda gümüş içeren özel bir alaşım geliştirdi. Bu alaşım kırılmadan güçlü titreşimler üretiyor ve olağanüstü bir ses kalitesi sağlıyordu. Avedis, bu malzemeyi kullanarak dönemin diğer örneklerinden çok daha dayanıklı ve parlak sesli ziller üretmeyi başardı.<img src="https://images.aposto.com/2026/5/4/1781218984551.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.78" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bu başarısı Osmanlı sarayının dikkatini çekti. Avedis, padişahın hizmetine alındı ve saray için ziller&nbsp;üretmeye başladı. Kaynaklara göre Osmanlı Sultanı, ona "Zilciyan" ya da Batı dillerindeki yazımıyla "Zildjian" adını verdi. Bu isim, Türkçedeki "zil" sözcüğü ile Ermenicedeki aile eki "-yan"ın birleşmesinden oluşuyordu ve kabaca “zil ustasının oğlu” ya da “zil yapan aile” anlamına geliyordu.1623 yılında Avedis’e İstanbul’un Ermeni nüfusunun yoğun yaşadığı Samatya bölgesinde kendi atölyesini kurma izni verildi. Bu tarih, günümüzde, Zildjian şirketinin kuruluş yılı olarak kabul ediliyor aynı zamanda.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Osmanlı mehterinin vazgeçilmez üreticileri</h2>Zildjian atölyesinin ilk büyük müşterileri Osmanlı mehter takımlarıydı. Yeniçeri birliklerine bağlı bu askerî müzik toplulukları için üretilen ziller, imparatorluğun askerî gücünün sembollerinden biri hâline geldi.<img src="https://images.aposto.com/2026/5/5/1781255977814.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.53" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Osmanlı müzik kültüründe zil yalnızca ritim sağlayan bir enstrüman değildi; devlet törenlerinde, saray kutlamalarında, dinî etkinliklerde ve savaşlarda kullanılan güçlü bir semboldü. Zildjian Ailesi’nin geliştirdiği alaşımın sağladığı ses kalitesi, Osmanlı zillerini rakiplerinden ayırdı ve İstanbul’u yüzyıllar boyunca dünyanın&nbsp;en önemli zil üretim merkezlerinden biri hâline getirdi. Bu nedenle Zildjian Ailesi yalnızca bir üretici değil, Osmanlı müzik kültürünün şekillenmesinde etkili olmuş bir zanaatkar hanedanı olarak değerlendiriliyor.Zildjian markası 1800’lerin ortasından 1900’lerin başlarına kadar İtalya, Almanya, Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere çok sayıda uluslararası fuara katıldı ve ödüller aldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kuşaklar boyunca süren miras</h2>Zildjianların formülü nesiller boyunca aile içinde sır olarak korundu. Yüzyıllar boyunca İstanbul’da faaliyet gösteren aile, Osmanlı döneminin sonuna kadar dünyanın en prestijli zil üreticileri arasında yer aldı.<img src="https://images.aposto.com/2026/5/4/1781219014386.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.26" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başlarında aile içinde farklı kollar&nbsp;ortaya çıktı. Bunlardan biri İstanbul’da üretimi sürdürürken, diğerleri Avrupa’ya ve daha sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne yöneldi. Bu süreçte aile üyeleri arasında ticari ve yönetsel anlaşmazlıklar yaşandı; ilerleyen yıllarda bu ayrışmalar yeni markaların doğmasına yol açtı.20. yüzyılın başı Osmanlı topraklarındaki Ermeniler için büyük kırılmaların yaşandığı bir dönemdi. Bu süreç Zildjian ailesini de etkiledi. Ailenin önemli isimlerinden Avedis Zildjian III, 1908 yılında Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etti. Daha sonra aile geleneğini oraya taşıdı. 1929 yılında Massachusetts eyaletinin Quincy kentinde yeni bir fabrika kuruldu. Böylece Zildjian markasının Amerikan dönemi başladı.Bu taşınma, markanın tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Çünkü ABD, aynı dönemde&nbsp;caz müziğinin yükseldiği yerdi ve davulcular yeni ses arayışları içindeydi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Cazdan rock müziğe modern zilin doğuşu</h2>Amerika’ya taşınan Zildjian Ailesi, dönemin önde gelen caz davulcularıyla yakın çalıştı. İnce, daha hassas tepki veren ve farklı ton karakterlerine sahip ziller geliştirdi.<img src="https://images.aposto.com/2026/5/5/1781256077551.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.01" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Armand Zildjian, Papa Jo Jones ile.Özellikle 1930’lardan itibaren Zildjian ürünleri caz dünyasında standart hâline geldi. Sonrasında swing, bebop, rock ve pop müziğin yükselişiyle birlikte şirket küresel bir marka oldu. Gene Krupa, Chick Webb ve Jo Jones gibi isimlerin katkılarıyla bugün kullanılan ride, crash, splash ve hi-hat gibi zil türlerinin gelişiminde Zildjian’ın belirleyici rol oynadığı kabul ediliyor.The Beatles, Led Zeppelin, Pink Floyd, The Who, Metallica&nbsp;gibi grupların Zildjian kullanması markanın görünürlüğünü daha da artırdı. Sonraki yıllarda rock ve metal dünyasının sayısız davulcusu Zildjian zillerini tercih etti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">K Zildjian, Sabian ve diğer ayrışmalar</h2>Aile tarihindeki bölünmeler yeni şirketlerin ortaya çıkmasına yol açtı. İstanbul’da kalan kol, özellikle K Zildjian adıyla anılan ve el işçiliğiyle üretilen zilleriyle ünlendi. Bu ziller bugün hâlâ caz davulcuları arasında efsanevi bir yere sahiptir.Daha sonraki kuşaklarda yaşanan başka bir aile ayrılığı sonucunda ise Sabian markası kuruldu. Böylece modern davul dünyasının en büyük iki zil üreticisi aynı aile köklerinden çıkmış oldu.<img src="https://images.aposto.com/2026/5/5/1781256163115.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.75" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Zildjian Ailesi’nin önemi yalnızca başarılı bir şirket kurmuş olmasından kaynaklanmıyor. Bu aile Osmanlı müzik kültürünün en önemli seslerinden biri olan zili endüstriyel ve sanatsal açıdan geliştirdi. Ermeni zanaatkarlığının dünya çapında tanınan örneklerinden birini yarattı. Mehter müziğinden Avrupa orkestralarına, cazdan rock müziğe kadar uzanan geniş bir müzikal dönüşümün parçası oldu. Yaklaşık dört yüz yıldır aynı aile geleneğini sürdüren ender üretici hanedanlardan biri hâline geldi.Bugün Zildjian adı, hem Osmanlı İstanbul’unda yaşayan Ermeni ustaların yaratıcılığını hem de müziğin sınırları aşan tarihini temsil ediyor. Samatya’daki küçük bir atölyede başlayan bu hikaye, dünyanın hemen her sahnesinde duyulan bir sese dönüşmüş durumda.

Bir rock konserinde yükselen bir crash sesi, bir caz kulübünde duyulan ince bir ride tınısı veya bir senfoni orkestrasının gizli kahramanları: Doruk noktasında yankılanan ziller... Bugün müziğin neredeyse her türünde duyduğumuz bu seslerin ardında, kökleri dört yüz yıl öncesinin İstanbul’una uzanan bir macera yatıyor: Zildjian Ailesi'nin hikayesi.

Osmanlı topraklarından dünyaya yayılan bir zil hanedanı: Zildjian Ailesi

Sabahları bir ülkenin başbakanı size “Günaydın” diyorsa bu ilk bakışta tuhaf bir yakınlık hissi yaratır. Bu hafta sonu Ermenistan seçimlerinde Sivil Sözleşme Partisi'yle oyların çoğunluğu alan Ermenistan Başkanı Nikol Paşinyan, bir süredir tam da bunu yapıyor: Ofisten, yürüyüşten, arabadan, bazen mutfaktan sesleniyor. Kamera çoğu zaman kendi elinde. Tonu sade, dili gündelik. Bir devlet liderinden çok, mahallenin tanıdık bir yüzü gibi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu yeni bir siyaset dili olduğu kadar, aynı zamanda eski bir soruyu da yeniden gündeme getiriyor: Bir lider ne kadar "bizden biri" olabilir?</li></ul>Paşinyan’ın sosyal medya kullanımı, 2018’deki Kadife Devrim’in ruhunu hâlâ taşıyor. Sokaktan gelen, sokakla konuşan bir lider. Bu açıdan bakıldığında yaptığı şey, demokratik bir jest: Aradaki mesafeyi kaldırmak, politikayı gündelik hayatın içine sokmak. Belki de yıllarca kapalı kapılar ardında yürüyen siyasete karşı bir tür şeffaflık iddiası.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.facebook.com/watch/?v=851357090795845" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2026/5/2026-06-08T14:17:35.041Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a> Ama mesele tam da burada başlıyor.Çünkü siyaset sadece yakınlık kurmak değildir; aynı zamanda doğru anda doğru tonu bulmayı gerektirir. Paşinyan’a yöneltilen eleştirilerin büyük kısmı bu ton meselesine dayanıyor. Azerbaycan’ın Karabağ’a saldırısı ve bölgeyi tamamen işgal etmesi sonrası hâlâ taze olan bir travma, güvenlik kaygıları ve kırılgan bir toplumsal ruh hâli varken, her sabah aynı pozitif, aynı gündelik dilin sürmesi birçok kişi için "uyumsuz" görünüyor. Sanki ülkenin gerçekliği ile liderin dili arasında ince bir kayma var.Bu durum, bazılarına göre sadece bir iletişim tercihi değil, bir tür algı yönetimi. Sürekli görünür olmak, gündemi belirlemek, duygusal bir bağ kurarak politik gerilimi yumuşatmak. Sosyal medya burada bir araç olmaktan çıkıp, siyasetin kendisine dönüşüyor.Öte yandan, bu eleştirilerin tamamını da sorgusuz kabul etmek kolay değil. Çünkü Paşinyan’ın yaptığı şey, yalnızca Ermenistan’a özgü değil. Justin Trudeau gibi liderler de daha önce benzer bir yolu izledi: Daha insani, daha ulaşılabilir, daha "gerçek" bir lider imajı. Ancak aradaki fark, bu samimiyetin nasıl ayarlandığında ortaya çıkıyor. Trudeau için bu, gerektiğinde geri çekilen bir araçken Paşinyan’da neredeyse sabit bir dile dönüşmüş durumda.Belki de asıl mesele, coğrafyanın ve tarihin bu dili nasıl şekillendirdiği. Kurumsallaşmış, görece stabil bir demokraside bu tarz, "modernlik" olarak okunabilir. Ama kırılganlıkların, savaşın ve belirsizliğin daha görünür olduğu bir ülkede aynı dil, kolayca "hafiflik" olarak algılanabilir.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.facebook.com/reel/1275265310567627/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2026/5/2026-06-08T14:18:09.795Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>O yüzden Paşinyan’ın sabah paylaşımlarını yalnızca iletişim stratejisi olarak değil, bir denge meselesi&nbsp;olarak görmek gerekiyor. Samimiyet ile ciddiyet, yakınlık ile sorumluluk arasında sürekli yeniden kurulan bir denge.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ve belki de asıl soru hâlâ açık:Bir lider halkına ne kadar yaklaşabilir, yaklaşırken neyi geride bırakır?</li></ul>Ermenistan Başbakanı’nın yakın geçmişte, metroda bir Karabağlıyla tartışması da ülke içinde gündem olmuş, yine bir tartışmayı beraberinde getirmişti. Bir yanda başbakanın yerinden, yurdundan edilmiş bir Karabağlıyla tartışması eleştirilirken diğer yanda kamusal alanda tartışılabilen bir başbakan olması da övülmüş, Paşinyan’ın gerçekten de halktan biri olduğu savunusu güçlülük kazanmıştı.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/p/DWOgP0MARob/?utm_source=ig_embed&utm_campaign=embed_video_watch_again" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2026/5/2026-06-08T14:22:43.257Z.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Nikol Paşinyan’ın sosyal medya kullanımı, Ermenistan medyasında oldukça farklı tonlarda değerlendiriliyor: CivilNet gibi daha analitik mecralar bunu doğrudan halka ulaşmayı sağlayan stratejik ve çağdaş bir iletişim biçimi olarak görürken, 168.am ve Yerevan Today gibi muhalif platformlar aynı tarzı "ciddiyetsiz" ve kriz dönemlerinde "gerçeklikten kopuk" bir dil olarak eleştiriyor. Hetq bu sürekli ve gündelik paylaşımları bilinçli bir popülizm ve algı yönetimi stratejisinin parçası olarak yorumlarken, Aravot çevresindeki gazeteciler ise liderin sosyal medya üzerinden doğrudan ve sorusuz iletişim kurmasının geleneksel medyayı devre dışı bırakabileceği ve hesap verebilirliği zayıflatabileceği uyarısında bulunuyor.&nbsp;<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/p/DXI1Kq8o9dv/?utm_source=ig_embed&utm_campaign=embed_video_watch_again" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2026/5/2026-06-08T14:19:16.836Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Böylece aynı içerikler bir kesim için demokratik yakınlık ve şeffaflık göstergesi sayılırken, diğerleri için liderliğin ciddiyetini aşındıran ve kurumsal siyaseti zayıflatan bir pratik olarak okunuyor.Paşinyan’ın izlediği bu stratejik siyaset, başarılı mı başarısız mı, onu halktan biri yapıyor mu yoksa çiğ bir çaba mı tartışmaları yakın zamanda bitecek gibi durmuyor. Fakat onun bu siyasetinin Türkiye’dekiyle ne denli farklı olduğunu belki de tek bir örnekle anlatabiliriz. Bir yanda Paşinyan, bir siville metroda tartışırken diğer yanda Türkiye’de, bilindiği gibi, bir bakanın aracının kapısını açan kişinin kapısını açan biri var.

Her perşembe yerel ve ulusal politikadan en kritik meseleleri ele alarak derinlemesine inceliyor, bağımsız bir tutumla alanında uzman akademisyenlere mikrofon uzatıyoruz.

Türkiye'yi yakala, dünyayı anla.

Spektrum

Sabahları bir ülkenin başbakanı size “Günaydın” diyorsa bu ilk bakışta tuhaf bir yakınlık hissi yaratır. Bu hafta sonu Ermenistan seçimlerinde Sivil Sözleşme Partisi'yle oyların çoğunluğu alan Ermenistan Başkanı Nikol Paşinyan, bir süredir tam da bunu yapıyor: Ofisten, yürüyüşten, arabadan, bazen mutfaktan sesleniyor. Bu paylaşımlar bir kesim için demokratik yakınlık ve şeffaflık göstergesi sayılırken, diğerleri için liderliğin ciddiyetini aşındıran ve kurumsal siyaseti zayıflatan bir pratik olarak okunuyor.

Nikol Paşinyan'ın iletişimi: Bir lider ne kadar 'bizden biri' olabilir?

Türkiye ve Ermenistan, diplomatik ilişkilerinde uzun bir aradan sonra ilk kez bu denli yakın bir temas süreci yürütüyor. Geçmişte de benzer yakınlaşma denemelerinde bulunulmuş; iki ülkenin en üst düzey liderleri karşılıklı ziyaretler yapmıştı. Ancak bu diyalog süreçleri, ilerleyen dönemlerde başta Bakü ile ilişkiler olmak üzere çeşitli jeopolitik gerekçelerle sekteye uğramıştı.2018 yılındaki Kadife Devrim ile göreve gelen Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, iktidarı döneminde dış politika alanında ezber bozan ve tarihî adımlar atıyor. Bu adımların bir kısmı gerek Ermenistan kamuoyunda gerekse diaspora Ermenileri arasında olumlu karşılansa da, özellikle İkinci Karabağ Savaşı’ndaki yenilgi, Paşinyan’ın diasporadaki pek çok milliyetçi kesim tarafından sert şekilde eleştirilmesine, hatta "hain" olarak nitelendirilmesine yol açıyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Buna rağmen, “Ermenistan için uzun vadede en doğrusu ne?” sorusunu beraberinde getiren; Rusya’dan kademeli olarak uzaklaşan ve Batı’ya yakınlaşan denge politikası, yaklaşan seçimler öncesinde Paşinyan’ın siyasi kredisini korumasını sağlıyor.</li></ul>Şüphesiz Paşinyan’ın göreve gelmesi, Ermenistan-Türkiye ilişkilerinin belirli bir ivme kazanmasında önemli bir dinamik oluşturdu. Ancak güncel gelişmelere odaklanırken kısa bir tarihsel yolculuk&nbsp;yapmak, aslında bu iki komşu ülkenin diplomatik alanda her zaman mutlak bir düşmanlık içinde olmadığını hatırlamak açısından faydalı olacaktır.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Deprem diplomasisinden futbol diplomasisine</h2>1988 yılının Aralık ayında, o dönem henüz bir Sovyet cumhuriyeti olan Ermenistan’da 6.8 büyüklüğünde yıkıcı bir deprem meydana gelmiş ve yaklaşık 1 milyon nüfuslu ülkenin yüzde 40’ı bu doğal felaketten doğrudan etkilenmişti. Spitak merkezli bu sarsıntı, Kars’ın hemen karşısında yer alan ve ülkenin en büyük ikinci şehri olan Gümrü’de de ağır yıkıma yol açmıştı.&nbsp;Resmî verilere göre 20 binden fazla kişinin hayatını kaybettiği bu depremde, bölgeye intikal eden ilk uluslararası yardım ekiplerinden biri Türkiye’den gitmişti. Türkiye, bu insani felaket karşısında, ülkesindeki Ermeni vatandaşlarının İstanbul Valiliği’nin izniyle başlattıkları yardım kampanyasının ayni bölümünü Kızılay amblemli tırlar aracılığıyla bölgeye ulaştırdı. Bu tırlar çadır, battaniye, ilaç ve temel gıda maddeleri taşıyordu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Türkiye’nin o dönem sergilediği bu yapıcı yaklaşım, iki ülke ilişkilerinde "deprem diplomasisi" kavramının ilk tarihî örneği olarak kayıtlara geçmişti.</li></ul>Ermenistan, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlığını ilan ettiğinde Türkiye, komşusunun bağımsızlığını tanıyan ilk ülkelerden biri oldu. Bu tarihî gerçek, ikili diplomatik ilişkilerin kökenindeki tıkanıklığın Osmanlı döneminde yaşanan trajedilerden ziyade, yakın tarihteki 1. Karabağ Savaşı sürecinde ve sonrasında şekillendiğini açıkça göstermektedir.Sanılanın aksine, iki ülke arasındaki kurumsal temaslar yalnızca dönemsel "futbol diplomasisi" ya da liderlerin doğrudan görüşmeleriyle sınırlı kalmamıştır. 25 Haziran 1992’de İstanbul’da düzenlenen zirvede imzalanan anlaşmayla kurulan Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ), Karadeniz havzasındaki ülkelerin ekonomik entegrasyonunu amaçlayan uluslararası bir kuruluştur. Ermenistan, bu teşkilatın kurucu 13 üyesinden biridir ve kurulduğu günden bu yana İstanbul’da resmî bir daimi temsilciliği bulunmaktadır.Son olarak, Ermenistan ile Türkiye’nin bugün ulaştığı normalleşme sürecinin en somut zeminini oluşturan Alican Sınır Kapısı’ndaki gelişmeleri&nbsp;hatırlamak gerekir. Türkiye’de "Asrın Felaketi" olarak nitelendirilerek 11 ili derinden etkileyen Şubat 2023 depremlerinin ardından, komşu Ermenistan’dan Türkiye’ye hızlı bir yardım eli uzandı. Afet bölgesi için Ermenistan’da hazırlanan beş tırlık insani yardım malzemesi ve beraberindeki heyet, sınırda yer alan Alican Köprüsü üzerinden Türkiye’ye giriş yaptı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu gelişme, iki ülke sınırının 35 yıl aradan sonra ilk kez insani bir amaçla açılması&nbsp;anlamına geliyordu. Deprem sonrasında sınırın üçüncü ülke vatandaşlarına açılması yönünde siyasi planlamalar yapılmış olsa da bu karar henüz tam anlamıyla resmiyete dökülüp kalıcı hâle getirilememişti.&nbsp;</li></ul>Bugün ise tarihî İpek Yolu üzerinde bulunan Ani Köprüsü’nün yeniden inşası için imzalanan protokol, bu normalleşme iradesini nihayet somut ve kalıcı bir gerçekliğe kavuşturacak gibi görünüyor. Üstelik bu kez köprü, sadece üçüncü ülke vatandaşlarının geçişine değil; iki halkın komşuluk ilişkilerini, geçmişin çetrefilli yollarını aşarak doğrudan ve yerinde ziyaretlerle yeniden inşa etmesine de vesile olacaktır.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Uzmanların gözünden Ani Köprüsü</h2>Ani Köprüsü’nün stratejik ve tarihî önemini, bölgeye yönelik kapsamlı çalışmalar yürüten tarihçi Prof. Dr. Karen Matevosyan ve Kars Kültür ve Sanat Derneği Kurucu Başkanı Vedat Akçayöz ile konuştuk.Ani Köprüsü’nün tarihsel arka planına ışık tutan Prof. Dr. Karen Matevosyan, köprünün inşası ve önemi hakkında şu değerlendirmelerde bulunuyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Köprü, büyük bir olasılıkla Pakraduni Hanedanlığı döneminde, Kral II. Smpad (977-989) zamanında, yani 980’li yıllarda Ani’nin büyük surlarının inşa edildiği dönemde yapıldı. 10. yüzyılın sonları ile 11. yüzyılın başlarında İpek Yolu, daha güvenli olduğu gerekçesiyle Ermeni Krallığı’nın topraklarından geçmekteydi. Bu stratejik önem nedeniyle Arpaçay üzerinde dokuz köprü inşa edildi ki bunlardan biri de tarihî Ani Köprüsü’dür.”</blockquote>Bugüne kadar yapılan araştırmalarda, İpek Yolu’nun simgelerinden olan bu tarihî yapının tam olarak ne zaman ve hangi sebeple yıkıldığına dair somut bir bulguya rastlanmadığını belirten Matevosyan, ortak çalışma çağrısında bulunuyor:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Ani Köprüsü’nün Ermeni ve Türk uzmanların ortak katılımıyla yeniden inşa edilmesi, her anlamda çok büyük bir öneme sahip. Son dönemlerde Türk uzmanlar tarafından Ani’de çok sayıda anıt ve kilise başarıyla restore edildi. Gelecekte gerek restorasyon çalışmalarına gerekse şehirde yürütülen arkeolojik kazılara Türk meslektaşlarımızın yanı sıra Ermeni uzmanların da dahil edilmesini arzuluyorum. Böylesi bir kurumsal işbirliğinin, restorasyon ve kazı çalışmalarını çok daha verimli hâle getireceğine inanıyorum.”</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">‘Köprünün inşası önyargıları kıracak’</h2>Kars Kültür ve Sanat Derneği Kurucu Başkanı Vedat Akçayöz de Ani’nin ve köprünün bölge ekonomisi ile sosyal hayatı üzerindeki çarpan etkisine dikkat çekiyor. Köprünün onarılmasının, Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınır kapılarının açılması sürecini hızlandıracağını savunan Akçayöz, bu adımın iki halk arasındaki önyargıları da kıracağını ifade ediyor:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“İki ülke ilişkilerinin normalleşmesi, özellikle Kars halkı için uzun süredir kapalı olan sınır kapılarının yeniden açılması anlamına gelecek. Bu sayede bölgede ticaret ve turizm canlanacak; Kars ile Gümrü şehirleri ekonomik olarak ciddi bir kalkınma ivmesi yakalayacaktır. Ermenistan-Türkiye uzlaşması, sınır kapılarının açılması ve Zangezur Koridoru’nun işlerlik kazanmasıyla Ermenistan da jeopolitik olarak stratejik bir konum elde edebilir. Zira Ermenistan şu anda mevcut nüfusunu bile korumakta zorlanan, ekonomik olarak tecrit edilmiş bir ülke konumunda.”</blockquote>Yürüttükleri dernek faaliyetlerine de değinen Akçayöz, sınırın ötesiyle kurulan kültürel köprülerin önemini şu sözlerle aktarıyor:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Kurucusu olduğum Kars Kültür ve Sanat Derneği olarak, Ermenistan ve Türkiye halkları arasındaki dostluk ve diyalog zeminine katkı sunmayı amaçlıyoruz. Karabağ’daki işgal durumunun sona ermesi, Ermeni-Türk-Azeri uzlaşmasının önünü açarak bölgedeki buzları büyük ölçüde eritti. Bu olumlu süreçte, temeli çökmüş olan İpek Yolu köprüsünün bir an önce 'Ani Barış Köprüsü' olarak yeniden ayağa kaldırılması gerekiyor.”</blockquote>Köprünün yeniden inşasının Ermeni-Türk dostluğunu pekiştireceğini, kültür ve sanat üzerinden kurulan bağların ticareti de peşinden sürükleyeceğini belirten Akçayöz, sürecin siyasi geleceğine dair ise şu kritik tespiti yapıyor:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Ancak unutmamak gerekir ki her şey Ermenistan’daki genel seçimlerin sonuçlarına bağlı. Süreçte güvercinler mi kazanacak, yoksa şahinler mi? Bölgenin ve köprünün kaderi, bir anlamda Paşinyan’ın sandıktaki başarısına endeksli.”</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dink’i anarken</h2>İki ülke ilişkilerinin yeniden bir ivme kazandığı bu dönemde, buna değinen bir yazıyı Hrant Dink’in adını anmadan kaleme almak olmaz. Köprünün iki ülkenin ortak girişimiyle yeniden yapılacağı haberlerinin basında yer alması üzerine akıllara bir kez daha gazetecinin Agos’ta konuyla ilişkili köşe yazıları geliyor.&nbsp;Dink, “iki yakın halk, iki uzak komşu”&nbsp;sözleriyle nitelendirmişti Türkiye-Ermenistan ilişkilerini. Nitekim, vefatından sonra yayımlanan ve köşe yazılarından bir bölümünden oluşan aynı isimli kitabının kapağında Dink’i, Ani Köprüsü’ne bakarken görüyoruz.&nbsp;Neredeyse tüm hayatını bugünü görmek için mücadele ederek geçirmiş olmasına rağmen, o, ne yazık ki buna tanıklık edemiyor. Biz ise bugün onun mirasını taşımakla yükümlüyüz.

Türkiye ve Ermenistan, diplomatik ilişkilerinde uzun bir aradan sonra ilk kez bu denli yakın bir temas süreci yürütüyor. Ani Köprüsü’nün yeniden inşası için imzalanan protokol de bu normalleşme iradesini somut ve kalıcı bir gerçekliğe kavuşturacak gibi görünüyor. Ani Köprüsü’nün stratejik ve tarihî önemini, tarihçi Prof. Dr. Karen Matevosyan ve Kars Kültür ve Sanat Derneği Kurucu Başkanı Vedat Akçayöz ile konuştuk.

Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde yeni bir sayfa: Ani Köprüsü neden önemli?

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi’nin (İSİG) verilerine göre Türkiye’de iş cinayetleri&nbsp;yalnızca artmakla kalmıyor, aynı zamanda emek rejiminin yapısal bir parçası hâline geliyor. Bu iş cinayetlerinin yıllara yayılan seyrini, resmî verilerle sahadaki gerçekler arasındaki farkı ve özellikle büyük işletmelerde kamuoyuna yansımayan ölümleri, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi öğretim görevlisi ve İstanbul İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi'nin kurucu gönüllülerinden Aslı Odman'la konuştuk.Aslı Odman, milyonlarca insanın kayıtdışı çalıştığı Türkiye’de göçmen işçilerin en güvencesiz ve en tehlikeli işlerde nasıl sistematik biçimde ölüme itildiğini; dil bariyerleri, sınır dışı edilme korkusu ve hukuksuzluk nedeniyle bu ölümlerin nasıl görünmezleştiğini anlattı. Ayrıca çocuk işçiliğinin artık gizlenen bir sorun olmaktan çıkıp, Merkezî Eğitim Merkezi (MESEM) gibi uygulamalar aracılığıyla kurumsallaştırıldığını ve toplum nezdinde olağanlaştırıldığını vurguladı.Türkiye’de iş cinayetlerinin yıllara göre seyrine baktığımızda nasıl bir tablo görüyorsunuz? Azalma mı var, yoksa görünmezleşmeden mi söz etmek gerekir?İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG) olarak 2011’den bu yana Türkiye genelinde iş cinayetlerini takip ediyor, raporlar hazırlıyor ve 2013’ten itibaren de düzenli veritabanları yayımlıyoruz. Veriler bize açıkça şunu gösteriyor: İş cinayetleri hem mutlak olarak hem de farklı iş kollarındaki istihdama oranla artıyor. Bu artış, Türkiye’deki emek rejiminin bir parçası hâline gelmiş durumda.Burada mesele "görünmezleşme" değil. Aksine, birçok işçi ancak öldüğünde görünür hâle geliyor. Yani varlıkları, ölüm üzerinden kayda geçiyor. 2024 yılında Sosyal Güvenlik Kurulu’nun açıkladığı verilerin, ilk kez bizim verilerimizin üzerine çıkması da önemli bir kırılma. Bu durum, özellikle büyük işletmelerde kamuoyuna yansımayan, tazminatla kapatılan ölümlerin varlığına işaret ediyor.Göçmen işçilerin konu olduğu iş cinayetleri ne ölçüde kayıt altına alınabiliyor? Kayıtdışılık ve sınır dışı edilme korkusu süreci nasıl etkiliyor?Türkiye’de 4-5 milyon civarında göçmen olduğu tahmin ediliyor ancak verilen çalışma izinleri 150-200 bin civarında. Bu da milyonlarca insanın kayıtdışı çalıştığını gösteriyor. Bizim belgelediğimiz iş cinayetlerinde hayatını kaybeden göçmen işçilerin neredeyse hiçbirinin çalışma izni yok. Sigortasızlar. “Yoklar”.&nbsp;Kayıtdışılık, dil bariyerleri ve sınır dışı edilme korkusu, hem bu ölümlerle ilgili riski artırıyor hem de sonrasında adalet arayışını neredeyse imkansız hâle getiriyor. Göçmen işçiler en tehlikeli, en ağır ve en uzun saatli işlerde çalıştırılıyor çünkü itiraz edebilecek hukuki ve sosyal güvenceleri yok. Ancak öldüklerinde, işçi olduklarını anlıyoruz.&nbsp;Göçmen işçiler açısından iş güvenliği eğitimleri ne kadar uygulanıyor?Pratikte bu eğitimlerin neredeyse hiç uygulanmadığını söyleyebiliriz. Zaten kayıtdışı çalışan bir işçiye iş güvenliği eğitimi verilmesi söz konusu bile olmuyor. İşverenler bu sorumluluğu büyük ölçüde yerine getirmiyor. Vatandaş ve sigortalı olanlar için bile eğitimlerin belge üretmek için yapılan bürokratik ve faydasız bir prosedür olduğunu da hatırlamak gerekiyor.&nbsp;Özellikle geri dönüşüm, inşaat ve tarım gibi sektörlerde göçmen işçilerin hem çalıştırıldığını hem de barındırıldığını görüyoruz. Bu alanlarda iş güvenliği tamamen göz ardı ediliyor.Türkiye’de çocuk işçiliğin geldiği noktayı nasıl değerlendiriyorsunuz?Çocuk işçiliği Türkiye’de giderek normalleşiyor. Özellikle MESEM sistemiyle birlikte çocuk emeği "mesleki eğitim" adı altında meşrulaştırılıyor. Bu, artık gizlenen değil, açıkça kabul edilen bir durum.Bu nedenle mesele görünmezlik değil; tam tersine, çocuk işçiliğin olağanlaştırılması. Bu durum hem emek rejimini disipline eden hem de toplumu duyarsızlaştıran bir işlev görüyor.Çocuk işçilerin maruz kaldığı iş cinayetlerine dair veri tutmak neden zor?Aslında çocuk işçi ölümleri tamamen görünmez değil; çoğu zaman üçüncü sayfa haberlerinde yer buluyor. Ancak yapısal sorun şu: Çocukların çalışması zaten büyük ölçüde kayıtdışı. En başta tarımda mevsimlik gezici tarım işçisi olarak. Ama çocuk işçilik gittikçe daha fazla kentlere ve sanayiye kayıyor.&nbsp;Resmî çalışma yaşı sınırlarının ötesinde, çok küçük yaşlarda çalışan çocuklar var. Sokakta çalışırken hayatını kaybeden çocuklar bile var. Bu nedenle veriye ulaşmak zorlaşıyor.Devletin çocuk işçiliğiyle mücadele politikaları ise niyetsiz. MESEM gibi uygulamalar, mücadele etmek yerine bu durumu kurumsallaştırıyor.İş cinayetlerinde yargı süreçleri neden uzun ve etkisiz?Yargı süreçlerinin etkisiz olmasının temel nedeni siyasi iradenin işverenlerden yana yönü ve yargının bağımsız olmaması. Devletin yasama, yürütme ve yargı organları, sermaye birikimiyle iç içe geçmiş durumda."İşveren vekili" sistemi nedeniyle gerçek sorumlular yargı önüne çıkmıyor. Davalar çoğunlukla alt düzey çalışanlarla sınırlı kalıyor. Ayrıca kamu görevlilerinin yargılanması da çoğu zaman engelleniyor.Bunun yanında davalar genellikle "taksir" kapsamında görülüyor. Oysa çoğu iş cinayetinde "olası kast" vardır. Taksirle verilen cezalar para cezasına dönüşüyor ve bu da cezasızlık kültürünü besliyor.“Fıtrat” söylemi hâlâ etkili mi?Bu söylemin bugün belirleyici olduğunu düşünmüyorum. Daha çok ideolojik bir süsleme işlevi görüyor.Asıl belirleyici olan, neoliberal sistemin riskleri bireyselleştirmesi. Yani iş cinayetleri, kader ya da doğa meselesi gibi sunulmak yerine, bireyin sorumluluğuna, “kültürüne”, davranışına indirgeniyor. Bu da sistemsel sorumluluğu, işçi sağlığı alanının da ürün kalitesi gibi yatırım yapılması gereken bir alan olduğunu görünmez kılıyor.Verilerinizi nasıl topluyorsunuz? Medyada neden yeterince yer bulmuyor?Verilerimizi günbegün basın taramalarıyla, sahadan gelen bilgilerle ve yerel kaynaklarla topluyoruz. Türkiye’nin dört bir yanından işçiler, sendikalar ve yerel ağlar da bize bilgi aktarıyor.Ancak özellikle göçmen ve çocuk işçilerin ölümleri medyada yeterince yer bulmuyor. Bunun nedeni hem bu ölümlerin "olağan" kabul edilmesi hem de ana akım basının sınıfsal rengi.&nbsp;İş cinayetlerinin tamamen önlenebilir olduğunu söylüyorsunuz. Sizce neden önlenmiyor? Bunun için en acil adım ne olmalı?İş cinayetleri tamamen önlenebilir. Ancak mevcut sistemde bu ölümler, üretim maliyetinin bir parçası olarak görülüyor.Kısa vadede en acil adım, gerçek sorumluların yargılanması ve cezasızlık kültürünün kırılmasıdır. İş güvenliğinin bir yatırım alanı olarak tanımlanması, önlemlerinin sıkı denetimi ve kayıtdışı çalışmanın engellenmesi de hayati önemde.Ama asıl mesele, emek rejiminin bu hâliyle bizzat hayatını, sağlığını ve onurunu ortaya koyan emekçiler tarafından kolektif olarak ve faillerine karşı sorgulanması. Çalışırken yaşamak, ruh ve beden sağlığımızı ve onurumuz korumak için bir diğerimize ihtiyacımız var.

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi’nin (İSİG) verilerine göre Türkiye’de iş cinayetleri yalnızca artmakla kalmıyor, aynı zamanda emek rejiminin yapısal bir parçası hâline geliyor. Bu ölümlerin yıllara yayılan seyrini, resmî verilerle sahadaki gerçekler arasındaki farkı ve özellikle büyük işletmelerde kamuoyuna yansımayan ölümleri, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi öğretim görevlisi ve İstanbul İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi'nin kurucu gönüllülerinden Aslı Odman'la konuştuk.

Aslı Odman: 'İş yerinde ölüm, üretim maliyetinin bir parçası olarak görülüyor'

Sevag Şahin Balıkçı, 24 Nisan 2011’de, zorunlu askerlik görevini yaptığı Batman’ın Kozluk ilçesinde, terhisine 23 gün kala aynı birlikte görev yaptığı er Kıvanç Ağaoğlu tarafından vurularak öldürüldü. Olayın, 1915’i anma günü olan 24 Nisan’da meydana gelmesi ve Balıkçı’nın Ermeni kimliği, daha ilk andan itibaren “Kaza mı, yoksa nefret cinayeti mi?” sorusunu beraberinde getirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şüpheler ve ilk tepkiler</h2>Olayın ardından askerî makamlar ölümün "kazara" olduğunu açıkladı. Ancak Balıkçı’nın ailesi ve yakın çevresi, olayın bu şekilde açıklanmasına kısa sürede itiraz etti. Tanık ifadeleri ve Balıkçı’nın öncesinde tehdit edildiğine dair iddialar kamuoyuna yansıdı.Oğlunun bilinçli şekilde hedef alındığını savunan baba Garbis Balıkçı, “Bu bir kaza değil, cinayet” diyerek davanın en kararlı takipçilerinden biri oldu.Balıkçı Ailesi, dava boyunca neredeyse tüm duruşmalara katıldı; basına verdiği demeçlerde çelişkili tanık ifadelerine, eksik soruşturmalara ve olayın üzerinin örtülmeye çalışıldığına dikkat çekti. Özellikle tanık askerlerin ifadelerini değiştirmesi üzerine, mahkeme sürecinin adil yürütülmediğini sık sık dile getirdi.Bu süreçte Rakel Dink, Arat Dink ve Ufuk Uras gibi isimlerin de içinde yer aldığı "Sevag için Adalet Girişimi"&nbsp;kuruldu. Girişim, olayın nefret suçu olduğu görüşünü savundu ve davanın takipçisi olacağını açıkladı.Aynı dönemde, başta Hrant Dink cinayetinin ardından Ermeni gençler tarafından kurulan Nor Zartonk [Yeni Uyanış] olmak üzere, Irkçılığa ve Milliyetçiliğe DurDe Girişimi ve çok sayıda aydın, yayımladıkları çağrıda "gerçeklerin açığa çıkarılması" ve "adil yargılama" talebinde bulundu.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Askerî mahkemede yargılama</h2>Dava, Diyarbakır’daki askerî mahkemede görülmeye başlandı. Yargılama sürecinde tanık ifadelerinin değişmesi, tanıklara baskı yapıldığı iddiaları ve olayın "kaza" olarak çerçevelenmesi kamuoyunda yoğun eleştirilere neden oldu.26 Mart 2013’te mahkeme kararını açıkladı: Sanık Kıvanç Ağaoğlu "bilinçli taksirle öldürme" suçundan 4 yıl 5 ay 10 gün hapis cezasına çarptırıldı. Bir astsubaya ise "görevi ihmal"den kısa süreli ceza verildi. Bu karar, hem Balıkçı Ailesi hem de insan hakları örgütleri tarafından yetersiz bulundu. Kararın "nefret boyutunu yok saydığı" yönünde eleştiriler yapıldı.Karar, başta Garbis Balıkçı olmak üzere aile tarafından sert şekilde eleştirildi. Balıkçı, karar sonrası yaptığı açıklamalarda, “Oğlumun kanı yerde kaldı” diyerek mücadeleyi sürdüreceğini söyledi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kararın bozulması ve yeniden yargılama</h2>Askerî Yargıtay, usul gerekçeleriyle kararı bozdu ve dava yeniden görülmeye başlandı. 2016’daki darbe girişiminin ardından askerî mahkemelerin kaldırılmasıyla dosya sivil mahkemeye, Batman Kozluk Asliye Ceza Mahkemesi’ne devredildi. Yeniden yargılama 2018’de başladı. Yeniden görülen davada mahkeme, önceki kararın aksine olayın kaza olmadığına hükmetti.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sanık Ağaoğlu bu kez "olası kasıtla öldürme" suçundan 16 yıl 8 ay hapis cezasına çarptırıldı. 13 Temmuz 2021’de Yargıtay bu cezayı onadı ve karar kesinleşti. Böylece yaklaşık 10 yıl süren dava süreci sonuçlandı.</li></ul>Kararın ardından Garbis Balıkçı, yıllar süren hukuk mücadelesinin ardından verilen cezayı “gecikmiş ama önemli” olarak değerlendirdi. Ancak sürecin başından itibaren yaşananlara dikkat çekerek, gerçek adaletin ancak nefret suçlarının açıkça tanınmasıyla mümkün olacağını vurguladı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tepkiler ve yankılar</h2>Türkiye Ermenileri Patrikliği, nihai kararın ardından yaptığı açıklamada, verilen cezanın “adalet özlemini bir nebze de olsa tatmin ettiğini” belirtti. Açıklamada, kararın nefret suçlarına karşı caydırıcı olması temennisi dile getirildi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Balıkçı Ailesi ve Ermeni toplumu temsilcileri ise süreç boyunca davanın "başından itibaren örtbas edilmeye çalışıldığını" savundu ve özellikle ilk kararın yarattığı güvensizliğe dikkat çekti.</li></ul>Nor Zartonk, Yargıtay’ın onama kararı sonrası yaptığı açıklamada, mücadelenin süreceğini belirterek şu vurguyu yaptı:&nbsp;“Eşitlik ve adalet için, nefrete karşı mücadele etmeye devam edeceğiz.”&nbsp;DurDe Girişimi ve benzeri oluşumlar ise davayı başından itibaren "ırkçı nefret cinayeti" olarak nitelendirdi ve Türkiye’de nefret suçlarına ilişkin yasal düzenleme eksikliğini gündeme getirdi.Süreç boyunca Garo Paylan, Sezgin Tanrıkulu gibi siyasetçiler ve çok sayıda hak savunucusu davayı yakından takip etti. Balıkçı, her yıl 24 Nisan’da mezarı başında anılmaya devam etti; anmalar, Türkiye’de yüzleşme ve azınlık hakları tartışmalarının sembolik alanlarından biri hâline geldi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Davanın hatırlattıkları</h2>Sevag Balıkçı Davası, Türkiye’de askerlikte yaşanan ölümler, cezasızlık tartışmaları ve nefret suçları konularının kesişiminde yer aldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İlk aşamada "kaza" olarak değerlendirilen bir ölümün, yıllar süren hukuk mücadelesi sonucunda "kasten öldürme" olarak tanınması, insan hakları örgütleri tarafından önemli bir eşik olarak görülse de süreç boyunca yaşananlar, adalet sistemine duyulan güvensizliği de derinleştirdi.</li></ul>Dava, hem Ermeni toplumu hem de insan hakları savunucuları açısından, adalet için uzun soluklu mücadelenin simgesel örneklerinden biri olarak anılmaya devam ediyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">11 yıl sonra aynı gün</h2>Garbis Balıkçı, 24 Nisan 2022’de, oğlunun ölüm yıldönümünde vefat etti. Balıkçı, oğlunun mezarı başındaki anmaya gitmek üzere hazırlandığı esnada, evde geçirdiği rahatsızlık sonucu fenalaştı ve hayatını kaybetti.Vefatının ardından hem Ermeni toplumu hem de insan hakları çevreleri, onu “adalet arayışının simge isimlerinden biri” olarak anan mesajlar paylaştı. Özellikle yıllarca duruşma salonlarını terk etmeyişi ve kamuoyu oluşturmadaki ısrarı sıkça vurgulandı.

Sevag Şahin Balıkçı, 24 Nisan 2011’de, zorunlu askerlik görevini yaptığı Batman’ın Kozluk ilçesinde, terhisine 23 gün kala aynı birlikte görev yaptığı er Kıvanç Ağaoğlu tarafından vurularak öldürüldü. Cinayetin ardından başlayan uzun hukuk mücadelesi ise halen askerlikte yaşanan ölümler, cezasızlık tartışmaları ve nefret suçları konularının kesişiminde bir sembol olarak anılmaya devam ediyor.

Sevag Balıkçı cinayeti: 10 yılı aşan dava sürecinde neler yaşandı?

“İstanbul’da eskiden Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Müslümanlar hep birlikte yaşardı”&nbsp;cümlesi çoğu kişiye romantik gelse de, bende hep bir öfke çağrıştırırdı. "Neden hâlâ birlikte yaşamıyorlar öyleyse?"&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu duygu, özellikle de şehrin eski semtlerinin mimarisiyle, sokak isimleriyle karşılaştığımda kendini iyice gün yüzüne çıkarıyor. Bunu Kurtuluş’ta doğmuş, çocukluğunu Yeniköy’de geçirmiş ve ardından yeniden doğduğu semte taşınarak ömrünün şimdiye kadarki kısmını burada yaşamış biri olarak söylüyorum.</li></ul>Kurtuluş’un isminin aslında Tatavla olduğunu, bu mecrayı takip eden birçokları zaten biliyor. Bu ismin meşhur bir yangın sonrası "Kurtuluş" ismini alması&nbsp;ise kimilerine göre yeni olabilir. Merak etmeyin, bu yazıda ne Kurtuluş’un tarihini anlatacağım ne de sıkıcı konulara değineceğim. Bugün burada, Rumların Baklahorani, Ermenilerin ise Paregentan karnavallarından—belki biraz da nostaljiye kaçarak—bahsetmeye çalışacağım.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1771004048235.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">İki karnaval da Paskalya’yla doğrudan ilişkili. Ermeniler bu yıl karnavallarını kendi kilise takvimlerine göre 15 Şubat’ta, Rumlar ise Ortodoks kilise takvimine göre 23 Şubat’ta kutlayacak. Paskalya’dan 40 gün önce başlayan Büyük Oruç’un habercisi karnavallar, hiç şüphe yok ki en eğlenceli dinî gelenekler. Ne var ki bu gelenekler, özellikle Baklahorani, onlarca yıl boyunca doğasına aykırı bir şekilde sürdü.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rumların "Temiz Pazartesi" gününü kutladığı ve Baklahorani olarak adlandırdığı karnaval, 1941’de dönemin hükümeti tarafından yasaklanmış, 2009’da yeniden canlandırılmış ve 2014’e kadar yine sokaklarda kutlanmıştı.&nbsp;</li></ul>"Tatavla Karnavalı" olarak da anılan Baklahorani, 2020’de, Şişli Belediyesi Kent Konseyi’nin girişimleri, Kurtuluş Rum İlköğretim Okulu Vakfı Yönetimi’nin katkılarıyla, yine sokaklara taşınmıştı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">‘Hüznün karışmadığı sevinç yoktur’</h2>Ermenilerin kutladığı Paregentan ise hiçbir zaman Rumlarınki kadar görkemli değildi. Çoğu kilise geleneği gibi Paregentan’ın geçmişi de Pagan dönemine dayanıyor.&nbsp;İstanbul Ermeni toplumunun yakın dönem hafıza aktarıcılarından, Agos’un Ermenice sayfalarının eski yayın yönetmeni, 2015’te hayatını kaybeden Sarkis Seropyan, ölümünden bir yıl önce gazetede kaleme aldığı yazıda Paregentan hakkında şöyle yazmıştı:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"... Paregentan, sözlüklere göre, ‘Pagan dönemi şenliği’, ‘iyi yaşama günü’dür. Genel olarak ise, perhiz öncesinde, yemenin, içmenin ve oyunlar oynamanın serbest olduğu Cumartesi gününün adıdır. Yedi hafta süren Büyük Perhiz’in öncesindeki Cumartesi günü yapılan kutlamaya ‘Pun Paregentan’ denir....Darda kalanların yardımına yetişen Hıdır-İlyas’ın Ermeni benzeri olan Surp Sarkis’in bu yıl alışılageldiği gibi İstanbul’da sakalını silkelemediğini, buna karşın doğuyu tir-tir titrettiğini kısaca geçip, beceriksiz gençleri başgöz etme geleneğinin damga vurduğu Sahag Bartev gününün de altını çizdikten sonra, Paregentan’a, ne yazık ki hemen geçemiyoruz, çünkü gazetemizin baskıda olduğu 27 Şubat Perşembe, en az Paregentan kadar önemli bir ‘isim kutlama günü’ olan Vartanants Bayramı....Vartanyanlar Günü’nde, Vartan, Vahan, Mihran, Karekin, Diran ve özel isim günü olmayanların isim kutlamaları yapılır. Günün tarihçesi, 451 yılında Pers ordusu ile yapılan ölüm-kalım savaşını işaret ediyor. Meydan muharebesini kaybeden Ermeniler, 1036 şehit vermelerine karşın, yıllarca süren ‘dağda gerilla savaşı’ ile, dinini ve özgürlüğünü korumayı başarmış. Bu nedenle, ‘Hüznün karışmadığı sevinç yoktur’&nbsp;diyor sözlü edebiyatımızın büyük ustalarından Rahip Vahan Der Minasyan. Vartanyanlar Günü’nde de, önce mezarlık ziyareti borcu ödenir, ardından isim kutlamaları yapılır.Ancak dünyamız, eski ve kokuşmuş bir felsefi inancın iddia ettiği gibi bir hüzün vadisi değildir. Tanrı insana kederden fazla sevinç payı vermiştir. Nitekim diğer birçok dinden daha tutucu olan Hıristiyanlıkta bile, yemenin serbest olduğu günler, yılın perhiz günlerinden daha fazladır; yemek, içmek, eğlenmek, neşelenmek için bolca bayram günü vardır.Ve işte ‘Pun’ (asıl) Paregentan, bu kutlamaların en uç hâlidir..."</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Büyükannemin Paregentan anıları</h2>Az önce de belirttiğim gibi, hem zaten İstanbul’da karnavalların artık o eski coşkusu yok, hem de Ermeniler, Rumlar&nbsp;kadar "yaygara" koparmıyordu. Bu yüzden de Paregentan, benim için okul müsameresinden öte bir heyecan uyandırmamıştır çocukluğumda. Ancak büyükannemin Paregentan&nbsp;anıları meşhurdur. Sebebini babama sorduğumda, annesinin karnaval dönemi anılarını şöyle özetliyor:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"1941 yılından itibaren yasaklandığına göre o eğlencelere dair kişisel bir tanıklığım olamaz. Tabiri caizse yaşım yetmiyor. Ancak annemin anlatıları halen kulaklarımda. Annem, daha çok Vartanants’la başlardı anlatısına. Babasının isim günü olduğundan, Samatya’da İzcitürk sokağındaki tek katlı ev üç gün boyunca misafirlerle dolup taşarmış. Şöyle anlatırdı 'mama'm o günleri: ‘Babam, Perşembe sabahı erkenden kapı önündeki karları küreyerek başlardı hazırlıklara. Şubat ayında çok kar olurdu İstanbul’da. Öğleden sonra misafirler teker teker veya küçük gruplar hâlinde sökün ederlerdi. Erkekler lastik gislaved'lerini [cızlavet] kapı girişindeki taşlık dediğimiz bölümde çıkarırlar, ayaklarında incecik astarlık deriden yapılmış mesleriyle yedi-sekiz basamak tırmanarak büyük odaya varırlardı. Hepsi de kılık değiştirmiş olurdu. Çoğu kez o değişiklik içerisinde gelenin kim olduğunu anlamakta da zorlanırdık. Birer kadeh likör, birer fincan kahve içtikten sonra babamın ismini kutlar, yine geldikleri kıyafetlerle giderlerdi. Lakin gitme esnasında taşlıkta küçük ve şenlikli bir kargaşa yaşanırdı. Kargaşanın sebebi, hepsi aynı model olan cızlavet'lerin birbirine karışmasıydı. Birisi bağırır, ‘Bu benim değil, bu çok büyük bana’. Öbürü, ‘Bu da benim değil, ayağımı sıktı’ der. Bu itirazlar arasında sonuçta herkes ayağına denk bir lastik bulur ve karların üzerinde uzaklaşırdı. Bu fasıl bizim evde perşembeden başlayarak pazara kadar, üç gün sürerdi. Tabii bir de 'fanfar' alaylarını hatırlamak gerekir. Fanfar'lar çoğunlukla nefesli sazlardan oluşan ama aralarında kemanların ve vurmalı sazların da olduğu büyük mahalle orkestralarıydı. Samatya’nın fanfarı, Kumkapı’nın veya Üsküdar’ın fanfarları her Paregentan’da mutlaka fener alayı gibi yürüyüş düzenlerdi."</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yasaklanan ve anılarda kalan Baklahorani</h2>İnönü dönemindeki yönetim, "açık hava eğlencelerinin kamu düzeni ve güvenliği açısından sakıncalı olduğu" gerekçesiyle karnaval gibi maskeli sokak eğlencelerini yasakladı. Karnavalın sokakta en son yapıldığı yıl 1941 olarak yaygın kabul görüyor. 1940’lar Türkiyesinde benzer açık hava etkinliklerinin kısıtlanması yaygın bir uygulamaydı; bu bağlamda azınlık kültürel etkinlikleri de etkilenmiş oldu.<img src="https://images.aposto.com/2026/1/5/1771003550709.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.57" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Sokaklardaki açık kutlamalar fiilen sona erdi; maskeli geçitler ve büyük toplu yürüyüşler yapılmaz oldu. Bunun ardından, bu gelenek kapalı ortamlara, derneklere ve cemaat içi etkinliklere kaydı; sokak eğlenceleri kayboldu. Yani kutlamalar anılar ve küçük topluluk etkinlikleri olarak sürdü ama bir daha tarihî yoğunluğu ve görünürlüğüyle sokakta yaşanmadı.&nbsp;1942 tarihli Rum basını haberleri, sokaklarda kutlamanın artık yapılmadığını, meydanların boş kaldığını ve bunun toplumda hüzün yarattığını yansıtır. Rum toplumunda bu karnaval, sadece bir eğlence değil, toplumsal bir ritüel ve kimlik ifadesiydi; yasak sonrası bunun kaybolması toplumsal hafızada bir kayıp olarak yer etti. 1950’lerden itibaren kutlamalar kapalı ortamlarda, dernek ve cemaat etkinliklerinde küçük ritüeller şeklinde sürdürülmeye çalışıldı ama kamusal alanda yok oldu.2009’da uzun bir aradan sonra kamuya açık şekilde yeniden kutlanmaya başlandı. Modern kutlamalar daha çok kültürel etkinlikler ve sokak yürüyüşleri şeklinde organize ediliyor ve tarihsel geleneğin izlerini sürdürmeye çalışıyor.1940’lı yıllar Türkiyesi'nde yalnızca Baklahorani değil, çeşitli kamu etkinlikleri ve toplantılar "kamu güvenliği" gerekçesiyle sınırlanmış ve bazı gelenekler ertelenmişti. Bu nedenle, yasak tek başına bu karnavala özgü olmayabilir; fakat sonucunda Rum toplumunun kamusal kültürel görünürlüğü azaldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">‘Haydi, şimdi söyle!’</h2>2020’de, açık alanda kutlanan son Baklahorani öncesi, o dönem Agos için söyleştiğim Evangelia Kazalidis, tanıklık ettiği karnavaldan bir anekdotu şöyle anlatmıştı:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Tatavla’da Baklahorani’yi hem okulda hem sokakta kutlardık. Orucun birinci günü, hepimiz eğlenirdik. Karnaval boyunca evimizin kapısı açık kalırdı. Çok iyi hatırlıyorum, sekiz-dokuz yaşlarındaydım, maskara giyiniyordum. Biri gitar, öteki akordeon çalan iki kişi, şarkı söyleyerek eve girdi. Tanımıyoruz. Eve girip şarkı söylüyorlar yani. Biri tam şarkı söylerken babam ağzına zeytinyağlı dolma soktu, ‘Hadi, şimdi söyle’ dedi. Söyleyemedi tabii. Hiç unutmuyorum bu anı. Çaldılar, gittiler. Onlar gitti, başkaları geldi. Bu durum bir döngü hâlinde sürerdi.Baklahorani’de akşam kapının önüne çıktım, mehtap var. Nasıl olur? Hava aydınlanmış, her taraf ne güzel görünüyor ama! Lamba vs. yok o zaman, sadece mehtap var. Herkes şarkı söylüyor. Bir süre sonra bir baktım, at arabası geldi sokağa. Korktum, ‘Ne arıyor burada?’ diye düşündüm. Arkasından bir tane daha. Şarkı söylüyorlar, at arabasından inip evlere giriyorlar, ‘Kalispera’ diyorlar herkese."</blockquote>Baklahoraniler evde, Paregentanlar okullarda kutlanıyor belki ama, bu şehir halen daha sadece Türkçenin konuşulmadığı nadir mahallelere ev sahipliği yapmaya devam ediyor.&nbsp;Kutlayan herkesin karnavalı absürt olsun.

Seyahat ve kültür yayını SOLİ, şehirleri ve içindeki farklı kültürel toplulukları araştırmak üzere mahallelere ve mahallelilerin hikâyelerine odaklanıyor. 

Soli, mahallenin esnaflarının, binalarının, sokaklarının, insanlarının hikâyesini anlatıyor.

Soli

Ermeniler bu yıl Paregentan'ı kendi kilise takvimlerine göre 15 Şubat’ta, Rumlar ise Baklahorani'yi Ortodoks kilise takvimine göre 23 Şubat’ta kutluyor. Paskalya’dan 40 gün önce başlayan Büyük Oruç’un habercisi karnavallar, hiç şüphe yok ki en eğlenceli dinî gelenekler. Ne var ki bu gelenekler, özellikle de Baklahorani, on yıllar boyunca doğasına aykırı bir şekilde sürdü.

İstanbul'un karnavalları: Anılarda kalan Baklahorani, okullara sıkışan Paregentan

“Benim vatanım, dillerin ve kültürlerin birbirine karıştığı o sofralardır.” Petros MarkarisYunanistan’dan EMEIS Kültür Kolektifi ile Türkiye’den istos film ve istos yayın ortaklığında Aralık ayında dördüncüsü düzenlenen Yunanistan Sineması Günleri, İstanbul’a yalnızca nitelikli filmler değil, aynı zamanda yaşayan bir bellek de taşıdı. Festival vesilesiyle İstanbul’da biraraya geldiğim isim, sadece polisiye edebiyatın usta bir kalemi değil; aynı zamanda bu şehrin çoksesliliğinin vücut bulmuş hâli olan Petros Markaris idi.Yunanca edebiyatın en önemli çağdaş yazarlarından biri olan Markaris, özellikle polisiye romanlarıyla tanınıyor. İstanbul’da doğup büyüdü, ardından Atina’ya yerleşti; Bertolt Brecht’in ekibinde dramaturg olarak çalıştı, Theo Angelopoulos’un filmlerine senaryolar yazdı. Komiser Kostas Haritos’un başrolde olduğu polisiye romanlarıyla geniş bir okur kitlesine ulaştı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Özellikle Gece Bülteni ile Yunanistan’daki ekonomik krizi odağına alan Borçlar Krizi Üçlemesi (Kefaret, Tasfiye, Faiz) büyük yankı uyandırdı. Markaris, edebiyata ve kültürlerarası diyaloğa katkılarından ötürü Goethe Madalyası ve Pepe Carvalho Ödülü gibi prestijli ödüllere layık görüldü.</li></ul>Yazarla ilk kez birkaç yıl önce, istos’un o dönemki kafesinde tanışmış, uzun bir sohbet etmiştik. O gün anlattığı aile hikayesi zihnimin bir köşesinde yıllarca kaldı. Seneler sonra, Beyoğlu’nun kendine has hengamesinde yeniden buluştuğumuzda sohbet, bir öncekinin aksine edebiyat ya da sinemayla ilgili değildi. Bu kez konu, kendi deyimiyle "hayatının haritası" olan aile hikayesiydi.<img src="https://images.aposto.com/2026/0/5/1769777211313.png" width="550" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.51" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Fotoğraf: Berge ArabianBasit bir Google aramasında Petros Markaris’in ismini yazdığınızda, Bedros Markaryan adına da rastlayabilirsiniz. Ben de benzer bir merakla, yıllar önce o soruyu sormuştum:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Petros Markaris kim, Bedros Markaryan kim?"</blockquote>Hikayenin ana hatlarını hatırlasam da, bu metni yazmaya karar verdiğimde, yeniden konuşmam ve bazı boşlukları netleştirmem gerektiğini biliyordum. Nihayet, tanıdığım en mütevazı ünlüyle İstanbul’da bir kez daha biraraya geldik.Markaris’in büyük büyükbabasından başlayıp bugüne uzanan aile hikayesini gelin, kendi sözleriyle okuyalım.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Her şeyin başlangıcı</h2>Benim büyükbabam, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında İstanbul’da yaşayan, varlıklı ve köklü bir Ermeni ailenin oğluydu. Bu ailenin ev işlerine bakan ve yemeklerini yapan, Yunanistan’ın Andros Adası’ndan gelmiş bir kadın vardı. O dönemde Andros, bugünkü gibi turistik değil; yoksul insanların yaşadığı bir adaydı. Bir gün bu kadın büyük büyükbabama gelip bir ricada bulundu:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Yeğenimi Andros’tan getirip birkaç hafta misafir edebilir miyim?"</blockquote>Evin genişliği ve oda sayısı düşünülerek bu istek memnuniyetle kabul edildi. Ancak bu misafirlik, ailenin kaderini sonsuza dek değiştirecekti. İstanbul’a gelen 17 yaşındaki genç kız, büyükbabamın ilk görüşte âşık olduğu kişi oldu. Büyükbabam, babasına giderek bu kızla evlenmek istediğini söyledi. Aldığı yanıt ise sertti:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Bizim aşçımızın yeğeniyle, üstelik bir Rum’la nasıl evlenirsin? Bu işi unut."</blockquote>Büyükbabam geri adım atmadı. Babası bu kez bir ültimatom verdi:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Bu kızla evlenirsen seni ertesi gün mirastan reddederim."</blockquote>Büyükbabam aşkını seçti. Evlendi ve o günden sonra babasıyla tüm bağları koptu. Aileden yalnızca ablası onu reddetmedi; hayatının sonuna dek onunla bağını sürdürdü.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kimlik değişimi ve ‘Rumlaşma’ süreci</h2>Robert Kolej mezunu, iyi eğitimli bir genç olan büyükbabam, ailesi tarafından dışlanınca yeni bir hayat kurmak zorunda kaldı. Hızla iş buldu, eşiyle küçük bir eve taşındı. Babasına duyduğu kırgınlık, çocuklarının eğitim tercihine de yansıdı. İki oğlunu ve kızını Ermeni okulları yerine Rum okullarına gönderdi. Çocukların hepsi Rumlarla evlenince, aile zamanla kültürel olarak tamamen Rumlaştı. Babam Ermeni’ydi ama evde ve sosyal hayatta hâkim dil artık Rumcaydı.Yıllar sonra büyükbabam Heybeliada’da bir ev satın aldı. Bu ev, aile tarihimizde kritik bir yere sahiptir. 1942’deki Varlık&nbsp;Vergisi sırasında babam ağır borçlar altına girdiğinde, bu evi satarak ayakta kalabildik. Ben de bu nedenle Heybeliada’da doğdum; çocukluğumun en güzel, kimi zaman da en hüzünlü günleri orada geçti.6-7 Eylül 1955 Pogromu’nu çok iyi hatırlıyorum. O sırada hâlâ adadaydık; bu yüzden şehirdeki yağmayı doğrudan görmedik. Ertesi gün babam, işyerinin durumunu kontrol etmek için İstanbul’a indi. Beyoğlu’ndaki Balo Sokak’ta bulunan evimize ve dükkanımıza bir şey olmamıştı. Adeta mucize eseri, o çevredeki azınlıklara dokunulmamıştı. Babam, şehrin geri kalanını ise “harabe” olarak tarif etmişti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yalnızlık, edebiyat ve Viyana</h2>O yıllarda Avusturya Lisesi’nde okuyordum. Her gün adadan vapurla okula gidip geliyordum. Bu uzun yolculuklar bana yalnızlığı öğretti. Okul arkadaşlarım hafta sonu planları yaparken, ben vapurla adadaki yalnızlığıma dönerdim. Ama bu yalnızlığın bana bir hediyesi oldu: Edebiyat. Kitabevinden aldığım kitaplarla başka dünyalar keşfettim. Okumaya, ardından yazmaya başladım. Bu tutku hayatımın yönünü belirledi.<img src="https://images.aposto.com/2026/0/5/1769777278224.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Fotoğraf: Berge ArabianBabam, Alman ekonomisinin yükselişini fark etmişti; Almanca öğrenmemi ve ekonomi okumamı istiyordu. Bu nedenle beni Viyana’ya gönderdi. Ekonomiden nefret etsem de, Viyana benim için Avrupa’yı ve kültürel zenginliğini tanımanın bahanesi oldu. 1964’te ise hayatımın en önemli kararlarından birini aldım: Kendi anadilimde yazabilmek için Atina’ya yerleştim.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Markarian’dan Markaris’e</h2>Asıl soyadım Markarian’dı. Yunanistan’daki profesyonel hayatım sırasında bu isim evrildi. Bir çimento fabrikasında üst düzey yönetici olarak çalışırken, edebiyatla uğraştığımın bilinmesini istemediğim için Petros Markaris adını kullanmaya başladım. Zamanla bu isim bir yazar kimliğine, ardından da uluslararası bir markaya dönüştü.Banka işlemlerinde ve resmî kayıtlarda sorun yaşamamak için sonunda bu ismi resmî olarak tescil ettirdim. Hesaplarımı tutan bir bankacı arkadaşımın uyarısı belirleyici oldu. Beni tanıdığı için iki farklı ismi sorun etmiyordu; ancak yakında emekli olacağını ve yerine gelecek kişinin beni tanımayabileceğini söyleyerek ismimi resmîleştirmemi önerdi. Ben de öyle yaptım.Ailede Markaris soyadını kullanan tek kişi benim. Eşim ve kızım hâlâ Markarian soyadını taşıyor.Babamın Ermeniceyle ilişkisi de ilginçtir. Evde Rumca konuşulduğu için Ermenice bilmiyordu. Ancak iş hayatında patronu ona şöyle dedi:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Ermeni’sin, Ermeni şirketinde çalışıyorsun ama dilini bilmiyorsun. Altı ay süren var.”</blockquote>Babam bu baskıyla, büyükbabamın bozuk Rumcası gibi, kırık ama iş görür bir Ermenice öğrendi. Altı ay sonra gelen teftişte patronu, babamın dili idare edecek düzeye getirdiğini görünce bu kez şunu söyledi:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Aferin. Bir gün iş kurmak istersen, sana yardımcı olacağım.”</blockquote>Ve sözünü tuttu. Babam bir süre sonra kendi dükkanını açtı; eski patronu da ona maddi destek sağladı.Büyükbabamın aşkı uğruna ailesini karşısına almasıyla başlayan bu yolculuk, bizi dillerin ve kültürlerin iç içe geçtiği bir noktaya taşıdı. Kimlikler zaman içinde değişti; ama hikayemiz, İstanbul’un o çokkültürlü dokusundan beslenmeye devam etti.

Polisiye romanları ve Komiser Kostas Haritos karakteriyle tanınan Markaris, çağdaş Yunan edebiyatının en önemli yazarlarından biri kabul ediliyor. Aralık'ta Yunanistan Sineması Günleri için İstanbul’a gelen Petros Markaris’in ağzından, ailesinin büyükbabasından bugüne uzanan hikayesini ve bu hikayenin kalemine yansımasını dinledik.

İstanbul’dan Atina’ya bir aile panoraması: Petros Markarian nasıl Petros Markaris oldu?

Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.

5 dakikada gündeme hakim ol.

Aposto Gündem

19 yıl önce, 19 Ocak 2007'de İstanbul’daki gazete binasının önünde uğradığı silahlı saldırı sonucu hayatını kaybeden Hrant Dink, çoğu zaman köşe yazılarıyla hatırlanıyor ancak bu yazılar onun gazetecilik pratiğinin yalnızca görünen yüzü. Dink'i farklı kılan temel unsurlardan biri de haberin ve kelimelerin etkisi üzerinde titizlikle çalışan bir gazeteci olmasıydı. Dink'in gazeteciliğinin sınırları aşan etkisini Sako Aryan, Jirayr Çolakyan ve Aris Nalcı değerlendirdi.

19 Ocak, 19 yıl: Hrant Dink'in sınırları aşan 'huzursuz' bir gazeteci olarak portresi

Yousuf Karsh, 23 Aralık 1908’de, Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı Mardin’de, Ermeni bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Daha çocukluğunu yaşamadan, çökmekte olan bir imparatorluğun ve yaklaşan büyük felaketin gölgesinde büyüdü. Henüz 14 yaşındayken ailesi, yaşananlar nedeniyle Suriye’ye göç etmek zorunda kaldı. Bu zorunlu göç, Karsh’ın hayatında silinmeyen bir iz bıraktı.Karsh, 1924’te genç yaşta Kanada’ya giden bir gemiye bindi. Hiç tanımadığı bu ülke, onun için yeni bir hayatın başlangıcı oldu. Quebec’in Sherbrooke kentinde, fotoğrafçı dayısı George Nakash’ın yanında yaşamaya başladı. Burada yalnızca fotoğraf çekmeyi değil, ışıkla insan ruhu arasındaki ilişkiyi de öğrenmeye başladı.Bir süre sonra Boston’a taşındı ve Amerikalı Ermeni fotoğrafçı John H. Garo’nun yanında eğitim aldı. Garo, ona fotoğrafçılığın yalnızca bir yüzü değil, o yüzün arkasındaki varlığı da yakalamak olduğunu öğretti. Karsh’ın portrelerinde hissedilen sabır ve derinlik, büyük ölçüde bu yılların ürünüydü.Kanada’ya döndüğünde Ottawa’da küçük bir stüdyo açtı. Zamanla bu stüdyo, politikacıların, sanatçıların ve dünyanın dört bir yanından gelen önemli isimlerin uğrak noktası hâline geldi. 1941 yılında ise Karsh, hayatını değiştiren o fotoğrafı çekti.<img src="https://images.aposto.com/2025/11/1/1766446920143.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.80" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Churchill’in portresi</h2>Winston Churchill, Kanada Parlamentosu’ndaki konuşmasının ardından Karsh’a kısa bir süre ayırmıştı. Zamanının kısıtlı olduğunu bilen Karsh, fotoğrafı çekmeden hemen önce Churchill’in ağzındaki puroyu aldı. O anda ortaya çıkan öfkeli ve meydan okuyan bakış, İkinci Dünya Savaşı’nın ruhunu tek bir kareye sığdırdı. Fotoğraf dünya çapında yankı buldu, Life dergisine kapak oldu ve Yousuf Karsh’ı bir gecede ünlü yaptı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bundan sonra Einstein, Hemingway, Audrey Hepburn, Kraliçe II. Elizabeth, Picasso, Rahibe Teresa ve daha birçok isim onun objektifinin karşısına geçti. Karsh, hayatı boyunca 20 binden fazla insanın portresini çekti. O yalnızca insanları fotoğraflamıyor, tarihin onları nasıl hatırlayacağını da belirliyordu.</li></ul>Tekniği sade ama etkiliydi: Büyük bir kamera, dikkatle kurulan ışıklar ve bitmek bilmeyen bir sabır. Poz veren kişinin maskesi düşünceye kadar beklerdi. Omuzlar gevşediğinde, bakış değiştiğinde deklanşöre basardı.<img src="https://images.aposto.com/2025/11/1/1766447116858.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.96" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Yıllar içinde birçok ödül aldı; Kanada Nişanı’ndan Britanya İmparatorluğu Nişanı’na kadar sayısız onurla anıldı. Kitapları yayımlandı, sergileri dünyanın dört bir yanında açıldı. Buna rağmen hep mütevazı kaldı. Bir keresinde şöyle demişti:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Her insanın içinde bir sır vardır. Bir fotoğrafçı olarak görevim, eğer mümkünse o sırrı görünür kılmaktır."</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kardeşi Malak Karsh</h2>Ailenin diğer önemli ismi, küçük kardeşi Malak Karsh’tı. O, portre yerine doğaya yöneldi. 1915’te doğan Malak da ailesiyle birlikte zorunlu göç etmiş, sonrasında Kanada’ya yerleşmişti. Ottawa’da Kanada’nın manzaralarını, nehirlerini, şelalelerini ve gökyüzünü fotoğrafladı.<img src="https://images.aposto.com/2025/11/1/1766447191541.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.81" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Malak’ın Ottawa Nehri’ndeki kütük sürücülerini gösteren fotoğrafı, bir dönem Kanada’nın bir dolarlık banknotunda yer aldı. Malak, ayrıca bugün hâlâ süren Kanada Lale Festivali’nin kurucularındandı. O da tıpkı ağabeyi gibi Kanada Nişanı ile onurlandırıldı.&nbsp;Karsh Kardeşler, biri insanlarla diğeri toprakla, Kanada’nın görsel hafızasını birlikte şekillendirdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Mardin nere, Boston nere?</h2>Yousuf Karsh, 13 Temmuz 2002’de Boston’da, doğduğu topraklardan çok uzakta hayatını kaybetti. Ama fotoğraflarında hem kendi geçmişi hem de kolektif hafıza yaşamaya devam etti. 1915’e dair her göç hikayesinde, Kevork Emin’in şu dizeleri kulağımda yankılanır:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Size kim dedi bizi darmadağın edin diye? Şimdi gökyüzüne her baktığınızda, yıldız yıldız bizi göreceksiniz."</blockquote>Bugün Churchill’in o sert bakışında, Einstein’ın dalgın yüzünde, Mandela’nın haklı gülümsemesinde, Hemingway’in ağarmış sakallarında, Dali’nin muzır bıyıklarında Yousuf Karsh’ı hâlâ gördüğümüz gibi...

Yousuf Karsh, İkinci Dünya Savaşı’nın ruhunu tek bir kareye sığdıran Winston Churchill fotoğrafıyla ünlendi. Bundan sonra Einstein, Hemingway, Audrey Hepburn, Kraliçe II. Elizabeth, Picasso, Rahibe Teresa ve daha birçok isim onun objektifinin karşısına geçti. Karsh, hayatı boyunca 20 binden fazla insanın portresini çekti. O yalnızca insanları fotoğraflamıyor, tarihin onları nasıl hatırlayacağını da belirliyordu.

Tarihi fotoğraflarıyla mühürleyen isim: Doğumunun 117. yılında Yousuf Karsh

1942 yılının sonlarına doğru, 2. Dünya Savaşı’nın gölgesinde, savaş koşullarında artan mali yükü dengeleme, olağanüstü kazançları vergilendirme bahanesiyle Varlık Vergisi Kanunu çıkarıldı. Kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte, ülkenin dört bir yanında oluşturulan komisyonlar vatandaşların mal varlıklarını değerlendirmeye başladı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu değerlendirmeler, herhangi bir gelir ölçümüne, belgeye veya objektif kıstasa dayanmadı. Komisyonlar, kişilerin isimlerine ve kimliklerine bakarak keyfî rakamlar belirlediler. Kanun, asıl amacına da böyle ulaştı.</li></ul>Listelerde, vatandaşların isimlerinin yanına birer harf&nbsp;eklendi: Müslümanı belirten "M", Gayrimüslimi ifade eden "G", Dönmeyi temsil eden "D" ve Ecnebiyi simgeleyen "E" harfleri, bir anda kimin "makbul vatandaş", kimin "yük" görüldüğünü açıkça gösterdi.Dönemin Başbakanı Şükrü Saracoğlu, CHP grup toplantısında yaptığı konuşmada şöyle diyordu:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bu kanun aynı zamanda bir Türk ekonomisini Türklerin eline verme kanunudur.”</blockquote><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Aşkale’ye giden trenler</h2>Gayrimüslim vatandaşlardan istenen vergiler, çoğu zaman ödenemeyecek kadar yüksek; ödeme süresiyse yalnızca iki haftaydı. Süre dolduğunda, borcunu kapatamayanlar için yeni bir yaptırım yürürlüğe girdi: Bedenle ödeme.Yüzlerce Ermeni, Rum ve Yahudi vatandaş, trenlerle Erzurum yakınlarındaki Aşkale’ye, çalışma kamplarına gönderildi. Buna karşın, vergileri ödeyemeyen Müslümanlar, Aşkale’ye yolculuktan muaf tutuldu. Kışın dondurucu soğuğunun, açlık ve ağır iş koşullarının hüküm sürdüğü kamplarda yaklaşık 2.000 kişi çalıştırıldı; onlarcası hayatını kaybetti.Resmî makamların "kaza" ya da "hastalık" olarak açıkladığı kayıpların gerçek nedeni açıktı. Aileler zaten sevdiklerini ölüm yolculuğuna uğurlamıştı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ekonomik transferin sessizliği</h2>Varlık Vergisi, kısa sürede gayrimüslimlerin sahip olduğu işyerlerinin, dükkanların ve evlerin el değiştirmesine&nbsp;yol açtı. Birçok kişi mallarını yok pahasına satmak zorunda kaldı. Alıcılar çoğu zaman, savaş yıllarının fırsatçısı ya da devletle yakın ilişkileri olan Müslüman-Türk tüccarlardı.Bu süreç, Cumhuriyet’in "millî ekonomi" projesinin somut bir ayağına dönüştü. Ekonominin gayrimüslim unsurlardan arındırılması hedefi, fiilen hayata geçirilmişti. Bugün Türkiye’nin önde gelen bazı ticaret ailelerinin servetlerinin temeli, bu dönemde el değiştiren mallara dayanıyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Lozan’ın gölgesinde eşitsizlik</h2>1923’te imzalanan Lozan Antlaşması, Türkiye’deki gayrimüslim azınlıklara eşit yurttaşlık ve mülkiyet hakkı garanti ediyordu. Ancak Varlık Vergisi, bu hakların kağıt üzerinde kaldığını gösterdi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gayrimüslim azınlıklar, verginin sadece maddî değil, varoluşsal sonuçlarıyla da yüzleştiler ve devlet gözünde eşit olmadıklarını açıkça gördüler.</li></ul>Savaş sonrası yıllarda, bu travma uzun süre konuşulmadı. 1950’lere gelindiğinde, aynı topluluklar bu kez 6-7 Eylül Pogromu’yla yeniden hedef alındı. Varlık Vergisi, azınlıklar için bir başlangıç değil, sürekliliği olan bir dışlanma sürecinin erken halkasıydı.Bugün, Varlık Vergisi hem ekonomik hem de toplumsal hafızada bıraktığı derin izlerle hatırlanıyor. Gayrimüslimlerin kolektif hafızasında bu dönem, yalnızca malların değil, güvenin da gasp edildiği bir zaman olarak anılıyor. Türkiye Cumhuriyeti’nin vatandaşlık politikasında hâlâ süregelen "eşitlik" tartışmalarının kökleri de bu yasa ve benzeri uygulamalarda yatıyor.Bir dönemin devlet politikası olarak tasarlanan bu vergi, artık tarih kitaplarında bir dipnot değil; azınlık haklarının nasıl ihlal edilebileceğinin canlı bir örneği. Varlık Vergisi’nin hatırlanması ise sadece geçmişi bilmek için değil, gelecekte benzer adaletsizliklerin tekrarını önlemek için de bir zorunluluk.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İtirazlar, çelişkiler, yüzleşememe</h2>Tarihçi Emre Can Dağlıoğlu, Varlık Vergisi’nin yürürlüğe girdiği dönemde bulunulan siyasi itirazları şöyle anlatıyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Vergi kanununun çıktığı dönem, bu yasanın bir siyasi eleştiri malzemesi olarak ciddi şekilde tartışıldığını görüyoruz. 1946 seçimlerinden önce Demokrat Parti’nin CHP karşıtı propagandalarında kullanılıyor. 1950’deki iktidar değişikliğinin ardından bağımsız milletvekili Sinan Tekelioğlu’nun önergeleriyle konu Meclis’te sıkça tartışılıyor. Adnan Menderes de dahil olmak üzere birçok siyasi figürün bu verginin büyük bir haksızlık olduğu fikrinde uzlaştığını görüyoruz. Hatta uygulandığı dönemde, 1950’lerin başlarında, vergiyi öven bazı isimler de bu fikre katılıyorlar. Fakat bu haksızlığın giderilmesine gelindiğinde herhangi bir adım atılmıyor.”</blockquote>Dağlıoğlu, dönemin Maliye Bakanı Halil Ayan’ın Türkiye’nin bu verginin verdiği zararı tazmin edecek koşullarının olmadığını söyleyerek böyle bir somut adıma kapıyı kapattığını ifade ediyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Faillerin en azından siyaseten cezalandırılmasına yönelik tek girişim DP’li Ahmet Gürkan’dan geliyor ama o da seçim vaadi olarak... Rıfat Bali’den öğrendiğimize göre, 1954 seçimlerinden önce Gürkan, yeniden seçilmesi durumunda Varlık Vergisi müsebbiplerinin her türlü siyasi haklarının alınması için muhtelif tekliflerde bulunacağını belirtiyor. Celal Bayar’ın da dış basına verdiği beyanlar var.”&nbsp;</blockquote>Bu beyanları, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 2011’deki "Dersim özrü" gibi siyasi çekişmenin malzemesi olarak kullanılmasının ötesinde pek bir anlam ifade etmediğini söyleyen tarihçi, Varlık Vergisi için “kara leke”, “haksızlık”, “yeniden ele alınmalı” diyen Demokrat Parti iktidarının 1955’teki 6-7 Eylül Pogromu’nun faili olduğunu hatırlatıyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Aynı şekilde, bu adımların atılmasını sağlayabilecek Faik Ökte’nin 'Varlık Vergisi Faciası' kitabı, 1951’de yayımlandığında verginin failleri kadar, DP’li aktörleri de ‘devlet sırlarını açık ettiği’ veya ‘yurt dışında Türkiye aleyhine propagandaya malzeme sağladığı’ için çok rahatsız etmişti. Bu dönemden sonra ancak popüler kültürden doğan tartışmalar var. 1999’da 'Salkım Hanımın Taneleri' filminde, 2021’de 'Kulüp' dizisinde verginin yarattığı yıkımın işlenmesi, belki konunun daha rahat ele alınabileceği dönemlerde vergiyle ilgili bilinirlik yaratılmasına yardım etti diyebiliriz.”</blockquote>Varlık Vergisi’nin mimarı Şükrü Saraçoğlu’nun isminin yakın tarihe kadar bir futbol stadının ismi&nbsp;olduğunu ve bunun çok az insanı rahatsız ettiğini söyleyen Emre Can Dağlıoğlu, tarihî konulardaki toplumsal yüzleşme yetersizliğinin altını çiziyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Aykan Erdemir, Sezgin Tanrıkulu, Ömer Faruk Gergerlioğlu ve Garo Paylan’ın Meclis’te bu yönde çalışmalarının sonuçsuz kalmasından böyle bir yüzleşme yaşanmadığını söyleyebilirim.&nbsp;Bu noktada, azınlıkları merkezine alan eleştirel tarihçilik çalışmalarının da özeleştiriye muhtaç olduğunu da belirtmem gerekir. Ermeni, Rum veya Yahudi dendiğinde Varlık Vergisi’ni meşrulaştırmak için de kullanılan şehirli, zengin ve Batılı burjuva karikatürü, bu tarihçilik tarafından da aynen yeniden üretildi. Bunun arkasında da belirli sınıfsal pozisyonların doğurduğu nostaljik duygulanımlar ve siyasi saikler var elbette. Bu durum da tarihçiliğin toplumsal yüzleşmeyi kolaylaştıracak bir etmen olmasını engelledi diye düşünüyorum.”</blockquote>Tarihin siyasi malzeme konusu olarak sürekli konuşulmasının mağduriyetin telafisine hiçbir fayda getirmediği kanısında olduğunu söyleyen Dağlıoğlu, “Resmî ve şeffaf bir yüzleşme mekanizması kurulmadan, yani nihayetinde mağdurun güçlendirilmesini mümkün kılmadan bu konuların siyasetin malzemesi hâline gelmesi hiçbir şeyi iyileştirmediği gibi tam tersi zararı daha da çok artırıyor diye düşünüyorum” diyor ve ekliyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bunun ötesinde Filistin’deki soykırım, şiddet çalışmaları kadar hafıza ve geçmişle yüzleşme üzerine literatürün ezberlerini de ciddi şekilde sarstı. Bu konuda en iyi örnek olarak gösterilen Almanya’nın Holokost’la yüzleşmesine rağmen, şu anda bir soykırıma işbirlikçi olarak dahil olabildiğini, ses çıkaranları şiddetle susturabildiğini ve adeta bu soykırımı hatırlatacak en basit göndermeleri yasakladığını gördük. O yüzden, yüzleşmeyi en temelden tartışmak gerekiyor olabilir.”</blockquote>Seven Ağır ile Cihan Artunç’un Varlık Vergisi’nin İstanbul’daki ekonomik etkilerini inceledikleri makalelerinde, verginin daha eski ve daha verimli azınlıklara ait firmaların üretimden çekilmesine ve el değiştirmesine neden olduğunu tespit ettiklerini söyleyen Dağlıoğlu, bu durumun da daha kırılgan firmaların piyasaya hâkim olmasıyla birlikte ekonomik verimliliğin ciddi şekilde zarar görmesine yol açtığını ifade ediyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Piyasayı Türkleştirme’nin kalkınma anlamında bir bedeli var tabii ki. Aynı dönemde çıkarılan Toprak Mahsulleri Vergisi’nin de küçük-orta ölçekli köylülüğün belini endüstriyel üretim lehine kırdığını da bu meseleye dahil etmemiz lazım. Dolayısıyla, bugünün hâlâ hayatımızda olan Müslüman sanayi elitlerinin zenginliğini ve gücünü katlamasını sağlayan faktörlerden biri de bu savaş dönemi vergi siyaseti diyebiliriz.”</blockquote>Varlık Vergisi hakkındaki popüler algının, bu zenginlerin temelde azınlık mülkleriyle zenginleştiği yönünde olduğunu söyleyen Dağlıoğlu, bu hâkim algıya itiraz ediyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bu servet transferi dönemlerinden en çok faydalananlar zaten belirli bir gücü ve zenginliği olan elitler. Türkiye’de İkinci Dünya Savaşı’nın kazananı da onlar tabii. Büyük ekonomik resmin dışında, Zaven Biberyan’ın müthiş romanı 'Karıncaların Günbatımı’nda gördüğümüz gibi, birçoklarının üzerinde ciddi bir psikolojik yıkım bıraktı bu vergi. Bu yıkımın bugüne miras kalan etkilerinden birinin de özellikle tarihsel olarak İstanbullu olan Ermeniler, Rumlar ve Yahudileri mülkiyet edinmekten alıkoyan bir güvensizliği ve korkuyu yerleştirdiğini de söylemek mümkün.”</blockquote>Fotoğraf: Vergiyi ödeyemedikleri için Aşkale'ye sürülen mükelleflerden bazıları | Agos

2. Dünya Savaşı’nın gölgesinde, savaş koşullarında artan mali yükü dengeleme, olağanüstü kazançları vergilendirme bahanesiyle Varlık Vergisi Kanunu, tam 83 yıl önce bugün 11 Kasım 1942'de TBMM'de kabul edildi ve bir gün sonra 12 Kasım 1942'de yürürlüğe girdi. Tarihçi Emre Can Dağlıoğlu, bu dönemi anlatırken tarihî konulardaki toplumsal yüzleşme yetersizliğinin altını çiziyor.

83 yıl sonra Varlık Vergisi'ni hatırlamak: 'Varlığım, varlığına armağan olsun'

19 Ocak günleri, artık ülke tarihi için özel bir anlama sahip ve bu anlam, 2007’den bu yana hiçbir zaman değer kaybına uğramadı. Agos gazetesinin kurucularından ve eski genel yayın yönetmeni Hrant Dink, o Cuma öğlen saatlerinde henüz 17’sindeki bir tetikçinin kurşunuyla öldürüldüğünde ülkenin büyük çoğunluğu bu cinayetin Türkiye tarihine nasıl tezahür edeceğini öngöremiyordu.Cinayeti kamuoyuna duyuran son dakika haberlerinin ardından, benzerine az rastlanır bir organik örgütlenmeyle büyük bir kalabalık biraraya geldi. Hemen hemen hiç kimsenin önünde, arkasında, sağında veya solunda kimin olduğunu bilmediği bu kitlenin boyutları, akşam haberlerinde on binlerle anılıyordu. Taksim’den gazetenin eski binasının önüne yürüyen kalabalığın arasında Dink’i daha önce hiç görmemiş olanlar, adını dahi duymamışlar vardı ve belirtmek gerekir ki kalabalığın çoğunluğunu da bu grup oluşturuyordu.&nbsp;O günü&nbsp;çok berrak bir şekilde hatırlıyorum. Ermeni okullarında okuyan öğrencilerin, öğretmenlerinin nasıl bir soğukkanlılıkla evlerine sağ salim teslim edildiklerini... Akşamki yürüyüşe gitmek istediğimi söylediğimde annemin izin vermeyişine hayıflanışımı, abimin gitmesine müsaade ettiğini duyduğumda ise öfkelenişimi...O günün İstanbul’un hafızasına kazınan soğuğu, sokakların olağanüstü sessizliği ve şehrin göğe yükselen sessiz ağıtları hâlâ zihnimde taze. İnsanlar, birbirlerini tanımasalar da aynı duyguyla kenetlenmiş gibiydi. Kimse öne çıkmaya çalışmıyor, herkes yalnızca yanındakiyle birlikte yürüyordu. Sanki görünmez bir ip, binlerce insanı aynı yöne doğru çekiyordu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Miladın sessizliği</h2>Ama bugün 15 Eylül ve ben Hrant Dink’in ölümünü değil, doğumunu konuşmak istiyorum. Daha doğrusu, onun doğurduğu bir bilinci, farkındalığı, duyguyu. Özellikle mezunu olduğu Tıbrevank Lisesi’nden dönemdaşları, büyükleri ve küçükleri, ölümünden sonra sözleşmiş gibi hep bir ağızdan “Ben ona çok söylemişimdir, iyi diyorsun, doğru diyorsun ama tehlikeli sözler söylüyorsun”&nbsp;dediler.&nbsp;Elbette o, bu uyarıları dinlemeden önce de neyle başa çıkmaya çalıştığını, tehlikeli sularda yüzdüğünü biliyordu. Gelin görün ki, merhuma naçizane uyarılarda bulunanların bugün gözden kaçırdığı bir gerçek var, o da 19 Ocak’ın bir milat olması ve bugün artık Dink’in canı pahasına, uğruna mücadele ettiği konuların her zamankinden yüksek sesle konuşulabilmesi.Çünkü Dink’in mirası, yalnızca bir ölümün ardından doğan yas değil, aynı zamanda her bir bireyin kendi hayatına taşıdığı cesaretti. Onun sözleri, zamanla kitlesel bir belleğe dönüştü. Kendi köşesinde sessiz kalmayı seçenler bile bir gün o sözleri tekrar ederken buldu kendini. Ve bu tekrar, sessizliğin duvarlarını yıkan bir yankıya dönüştü.Şüphesiz ölümünden bu yana Türkiye’de işler daha iyiye gitmedi. Hatta her geçen gün kötüleştiği de tartışmasız bir gerçek. İçinde bulunduğumuz bu karanlık günlerde, Hrant Dink’in, “Biz, yaşadığı cehennemi cennete çevirmeye talip insanlardandık”&nbsp;cümlesinin altını çizmenin önemli olduğunu düşünüyorum. Dink, bu cümleyi, aralarında yukarıda andığım Tıbrevanklı arkadaşlarının da olduğu, yurt dışına göç etmiş çok sayıda Ermeni’yi işaret ederek kurmuştu.&nbsp;2007’den bu yana çok fazla göç&nbsp;oldu şüphesiz. Kimileri için burası artık yaşanmaz bir yer olmuştu. Kimileri için zaten çoktan öyleydi. Daha önce birçok arkadaşını ABD, Fransa, Avustralya gibi farklı kıtalara uğurlamış ailem için bile bu ihtimal kısa bir süreliğine de olsa masadaki yerini almış; nihayetinde kendileri değil ama biz, yani ben ve abim böyle bir karar alırsak bize engel olmayacakları konusunda mutabık kalmışlar.Göç ihtimali, aile sofralarında kimi zaman üstü kapalı, kimi zaman doğrudan açılan bir konuydu. Gözlerde beliren tedirginlik, suskunlukla karışık kabulleniş… Bütün bunlar, aslında bu ülkenin çocuklarının ve ailelerinin ortak kaderiydi. Kalmak ile gitmek arasında gidip gelen o sancılı karar, belki de en çok Hrant Dink’in işaret ettiği "bu topraklara bağlılık" duygusuyla şekilleniyordu.Gelgelelim maaile İstanbul’da yaşamaya devam ettik. Çünkü 2007’den bu yana çok fazla kalan da oldu. Kimileri gitmeye hazırlanırken inadına kaldı, kimileri gitse de hasret duyacağından yapamayacağını bildiği için hiç yeltenmedi, kimileri için zaten bu bir ihtimal bile değildi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İsimsizlerin günü</h2>Ermeni Kilisesi’nin isim günleri&nbsp;meşhurdur. Bunlardan biri de benim ismimi taşıyan ve Paskalya’dan yaklaşık 50 gün önce kutlanan Surp Vartanants (Aziz Vartan) günü. O gün, adı Vartan olanların yanı sıra Kutsal Kitap’ta ismi aziz olarak anılmayanların da isim günü kutlanır.&nbsp;Biz&nbsp;her 15 Eylül’de Hrant Dink’in doğum gününü kutluyoruz. Ama bugün sadece onun değil, Dink’in sayesinde bu ülkede bir şeylerin ters gittiğini fark eden, ülkenin tarihini sorgulayan, ayrımcılığa karşı çıkan yüz binlerce insanın da bir nevi farkındalık günü.Bu yüzden, 15 Eylül benim için yalnızca bir doğum günü değil, aynı zamanda kolektif bir hafızanın canlı tutulduğu gün. Arkadaşlarımın, akrabalarımın ve hatta yıllarca siyasetten uzak duran tanıdıklarımın bile, bu tarihte Dink’in hatırlattığı değerler üzerine konuşmaya başlamaları, bana her defasında onun nasıl bir toplumsal uyanışa vesile olduğunu gösteriyor.Bunu diyorum, çünkü yakın çevremden biliyorum. O güne dek siyasetin kırıntısını konuşmaya çekinen arkadaşlarım, akrabalarım, Dink’in ardından oluşan cesaret kalabalığının verdiği özgüven ve yalnız olmama hissiyle sokaklardaki yerini aldı, Ermenice sloganlar attı, isyan etti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yas değil, ilham</h2>Her 15 Eylül’de, benzer isyan duygusunu paylaşan ulusal ve uluslararası kişi veya kurumlar, Hrant Dink’in adına verilen barış ödülüyle onurlandırılıyor. Bu yıl 17'incisi düzenlenen ödül töreninde de her yıl olduğu gibi bir kez daha barışın ve eşitliğin insan hayatı için mütemmim cüz olduğunu hatırlıyoruz.Ödül törenleri yalnızca bir anma değil; yeni kuşaklara aktarılan bir miras. Gençlerin sahneye çıkıp Dink’in sözlerini kendi dilleriyle yeniden dile getirmeleri, geleceğe dair umudu diri tutuyor. Çünkü biliyoruz ki barış ve eşitlik kavgası bitmiş bir mücadele değil, her gün yeniden doğan bir sorumluluk.Bugün, yas tutmuyoruz. Bugün, acı duymuyoruz. Bugün ilham alıyoruz. Baştan sona pisliğe bulaşmış dünyada hâlâ uğruna mücadele etmemiz gereken değerler olduğunu hatırlatanlara minnet duyuyoruz. Ve belki de en önemlisi, bugün yalnızca Hrant Dink’in doğum gününü kutlamıyoruz; onun hayalini kurduğu eşitlikçi, özgür ve barış dolu bir toplumu inşa etme irademizi de yeniden tazeliyoruz.

Her 15 Eylül’de Hrant Dink’in doğum gününü kutluyoruz. Ama bugün sadece onun değil, Dink’in sayesinde bu ülkede bir şeylerin ters gittiğini fark eden, ülkenin tarihini sorgulayan, ayrımcılığa karşı çıkan yüz binlerce insanın da bir nevi farkındalık günü. Bugün, yas tutmuyoruz. Bugün, acı duymuyoruz. Bugün ilham alıyoruz. Onun hayalini kurduğu eşitlikçi, özgür ve barış dolu bir toplumu inşa etme irademizi de yeniden tazeliyoruz.

Hrant Dink’in ilhamı: Yas ve acının değil, yeniden tazelenen cesaret ve umudun günü

Şehrin büyük çoğunluğu için&nbsp;önceki günkünden farklı bir sabah değildi. Çıraklar dükkanları açmış, tezgahları silmeye başlamışlardı. Kalfalar her zamanki gibi çıraklardan biraz daha geç, patronlar ise her zamanki gibi kalfalardan da geç gelmişlerdi dükkanlarına. Kiminin işleri her zamanki gibi tıkırında, kimininki kesattı. Kimi vardı ki öğlene doğru dükkanı kapatmaya kaniydi, kimi vardı ki henüz siftah bile yapamamıştı. Kısacası o gün de İstanbul’un Müslüman olmayan esnafı için tıpkı dün gibiydi. Ancak yarın, bir daha ne dün ne de bugün gibi olacaktı.Öte yandan bir kesim için ise plan çoktan çizilmişti. Her şey, Express&nbsp;gazetesinde yazılanlarla başladı. Kıbrıs müzakereleri sürecinde eli iyice zayıflayan Türkiye, Yunanistan’a karşı bir kozu olması için Atatürk’ün Selanik’teki evinin bombalandığı yalanını bu gazete aracılığıyla ortaya attı. Özel Harp Dairesi’nin organize ettiği bu operasyonla halk, kısa sürede organize edildi.Manzara Boğaz hattında da, Kurtuluş’ta da, Beyoğlu’nda da, Samatya’da da, Yeşilköy’de de, Moda’da da, Tuzla’da da, Adalar’da da aynıydı. Büyük çoğunluğu İstanbul dışından getirilen irili ufaklı gruplar, şehrin dört bir yanında sokak köşelerinde konuşlanmış, birbirleriyle fısıldaşıyorlardı. Kimi bulundukları yerin farkındaydı ama çoğunun nerede olduklarına dair bir fikri yoktu. Ellerinde sopalar, harekete geçmek için sanki bir işaret bekliyorlardı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çok geçmeden, bir mahallenin köşesinde bekleyen grup, bir başka mahalledeki kalabalığın etrafı zaten yağmaladığını duydu ve böylece eylemin kendisi birkaç saat, ancak etkisi günümüze kadar süren pogrom başladı.&nbsp;</li></ul>Güneş battığında bilanço oldukça ağırdı. Çoğunluğu Rumlar olmak üzere Ermeni, Süryani ve Yahudilere ait beş binden fazla ev ve iş yerinin, onlarca kilise ve okulun, sinagogun yağmalandığı o salı gününde Türkiye’deki gazetelere göre 11, resmî olmayan kayıtlara göreyse 40’a yakın kişi öldürüldü. Tecavüze uğrayan kadınlara yönelik resmî bir veri bulunmasa da, zaman içindeki anlatılarla pogromun çok daha fazla insanı etkilediği malum hâle geldi.<img src="https://images.aposto.com/2025/8/6/1757145846468.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.79" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Çok sayıda insan 7 Eylül sabahına haksız bir zenginlikle uyandı. Kasalardaki paralar, ziynet eşyaları bir günde, herkesin katılımında ve tanıklığında el değiştirdi. Millî bir vazife için ortalığı cehenneme çeviren, hem İstanbullu hem de günübirlik İstanbul’a getirilen yüzlerce insan, evlerine cepleri hiç olmadığı kadar dolu döndü.&nbsp;9 Eylül 2011’de, Agos’ta Funda Tosun’un imzasıyla yayımlanan bir söyleşide, tarihte ilk kez bir yağmacı basına konuşmuştu. O günün "kahramanlarından" Mikdat Remzi Sancak, Tosun’a şöyle anlatıyordu:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ne kadar Rum, Ermeni, Süryani, Musevi varsa hepsinin dükkanlarına girdik, evlerine daldık. Öyle bir kargaşa vardı ki, İstiklal Caddesi’nde iki gün tramvay çalışamadı. Yola kumaşlar, perdeler, eşyalar atılmıştı. Bir ara baktım bir kuyumcu dükkanına saldırıyorlar. Ben de karıştım aralarına, vitrinde ne var ne yoksa doldurdum koynuma. Küpe, müpe, altın...&nbsp;Epey bir süre sonra gece 12 civarı asker geldi, biz kaçıştık. Gece de gayrimüslimlerin yaşadığı Adalar’a vapur kaldırdılar, insanlar doluşup oralara da gitti yağmacılık etmeye, ben gitmedim ama. Aldıklarımı teknenin altındaki mazgala gazeteye sarıp sakladım. Aldıklarımı diyorum ama aslında çaldıklarımı demem lazım, çünkü tekneye gidince yaptığımın hırsızlık olduğunu düşündüm. Niye aldım diye biraz pişman oldum. Sabah olunca baktım teknenin biraz ilerisinde bir kese altın, başka bir yerde üç tane beşibiryerde reşat. Aldım onları da...”</blockquote>Önceki güne dair çok uzun yıllar kimse tek kelime etmedi. Sağcıların sessizliği şaşırtmıyordu, akıllarda asıl soru işareti yaratan solcu ve demokratların yaşananlar karşısında neden lâl oldukları idi. Uzun zaman sonra, Özel Harp Dairesi'nin eski başkanı Orgeneral Sabri Yirmibeşoğlu’nun,&nbsp;“6-7 Eylül de bir Özel Harp işidir ve muhteşem bir örgütlenmeydi” itirafına kadar çok az kişi pogroma dair konuştu.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2025/8/6/1757145890164.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.64" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">İnkar öylesine büyüktü ki, yine pogromdan yıllar sonra bir anma güdüsüyle açılan bir sergi, üzerinden çok zaman geçmesine rağmen Kemal Kerinçsiz’in başını çektiği ulusalcı bir grup tarafından saldırıya uğradı.Sanılanın aksine Rumlar o günden sonra Türkiye’yi terk etmediler. Kökleri bu topraklara ait olan bu insanlar, memleketlerini evlerinin, işyerlerinin, okullarının, ibadethanelerinin yağmalanması, kadınların tecavüze uğraması veyahut öldürülmeleri sonucu hâlâ terk etmediler. Bir türlü Sünni Türkleştirilemeyen İstanbul, son çare 1964’teki mübadeleyle nihayet artık sayısı rahatsızlık vermeyecek kadar Rumsuzlaştırıldı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fakat zenginliğin o gün çalınan altınlar, ziynet eşyalarla sağlandığını sanan güruhun asıl bilmeyi reddettiği gerçek şuydu ki, İstanbul’un yıllar içinde kaybolan çokkültürlü yaşamı, bugün dünyanın parası verilse dahi satın alınamaz.</li></ul>Hemen her Rum, Ermeni, Süryani, Yahudi, ezcümle gayrimüslim için büyük bir travmadır bu pogrom. Henüz yapıcı bir yüzleşme ve kabulle&nbsp;karşılaşılmadığını da düşünecek olursak bu tarih, sadece dezenformasyonun gücünün 70 yıldır sürdüğünü hatırlatmıyor, aynı zamanda hem bir zamanlar gayrimüslim komşuların yaşadığı semtlerin nostaljisini yaparken hem de neden bugün esamisinin okunmadığını da gözler önüne seriyor.6 Eylül’de yaşananlara "olay" demek o gün burnu dahi kanayanlara büyük haksızlık olacağı için, pogromla yüzleşmeye önce adını koyarak başlamalıyız. İçinde yaşadığımız utanç müzesinin bugününde 1955’e dair bir şerh düşüyor; pogromun 70. yıldönümünde de tarihimizi bilme, öğrenme konusunda ne kadar hevessiz olduğumuzu bir kez daha hatırlamak istiyorum.

6 Eylül sabahı, birçok İstanbullu için önceki günkünden farklı değildi. Ancak sonrası kentin gayrimüslimleri için bir daha asla aynı olmayacak; çok sayıda insan ise 7 Eylül sabahına haksız bir zenginlikle uyanacaktı. 6 Eylül 1955'te İstanbul'da yaşananlara "olay" demek o gün burnu dahi kanayanlara büyük haksızlık olacağı için, pogromla yüzleşmeye önce adını koyarak başlamalıyız.

6-7 Eylül'le yüzleşmek: 'Olay' değil pogrom

"Ölüm, partizanların gözlerini kamaştırmaz." Fransa’nın önemli şairlerinden Louis Aragon, bu dizeleri Adıyaman doğumlu Misak Manuşyan ve onunla birlikte Nazi işgaline karşı direniş örgütleyen, yakalanarak Paris’te kurşuna dizilen 22 yoldaşı için yazmıştı.Misak Manuşyan, kimi kaynaklara göre 1 Eylül 1906’da, kimi kaynaklara göre ise 1 Eylül 1909’da, Osmanlı İmparatorluğu’nun Adıyaman kentinde dünyaya geldi. Anne ve babası, 1915’te, o henüz küçük yaştayken öldürüldü. Kardeşi Garabet ile birlikte yetim kalan Manuşyan, çocukluğunu önce Gaziantep’teki, ardından Suriye ve Lübnan’daki yetimhanelerde geçirdi. Sonraları büyük ilgi duyacağı Fransız edebiyatı ve şiirini de Lübnan’daki yetimhanede tanıdı. Ancak iki kardeşin yolları, farklı yetimhanelere gönderilmeleriyle birlikte ayrıldı.<img src="https://images.aposto.com/2025/8/1/1756702269584.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="2.08" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Misak Manuşyan, Suriye'deki Djunié yetimhanesinde, 1919.Misak, yaklaşık 10 yıl sonra, 1925’te Fransa’ya göç etti; önce Marsilya’ya, ardından Paris’e yerleşti. Fabrikalarda çalıştı, Sorbonne’da gayriresmî olarak edebiyat derslerini takip etti, şiir yazdı. Hayali yazar olmaktı ancak hayatı, kısa süre içinde siyaset ve savaş tarafından hiç ummadığı bir yöne evrildi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">2. Dünya Savaşı, direniş ve infaz</h2>Manuşyan, 1930’larda Fransız Komünist Partisi’ne katıldı; göçmen işçi hareketlerinde aktif rol aldı. Fransa’da Ermenice yayımlanan Zangou gazetesinin editörlüğünü üstlendi; Fransızca şiirleri Ermeniceye çevirdi. Aynı dönemde, Fransa’ya gelen Ermeni mültecilere destek amacıyla kurulan Ermenistan Yardım Komitesi’nde de çalıştı.1940’ta Nazi Almanyası, Fransa’yı işgal ettiğinde Manuşyan da Direniş’e katıldı. 1943’te Paris’te göçmenlerden oluşan FTP-MOI (Francs-Tireurs et Partisans – Main-d’Œuvre Immigrée) adlı silahlı grubun komutanıydı artık.Farklı ülkelerden Fransa’ya gelen göçmen işçilerden oluşan bu grup—Polonyalı, Macar, İtalyan, İspanyol, Yahudi ve Ermeni direnişçiler—sabotaj, bombalama ve suikast eylemleri&nbsp;düzenlediler. Örgüt, özellikle Fransa’daki işçileri Almanya’daki fabrikalarda çalışmaya zorlayan Alman subay Julius Ritter’e düzenlenen saldırıdan sonra büyük ses getirdi ve Naziler için ciddi bir tehdit hâline geldi.Kasım 1943’te Fransız polisinin işbirliğiyle Manuşyan ve arkadaşlarının çoğu tutuklandı. Ağır işkencelerin ardından, adil olmayan bir yargılamayla ölüme mahkum edildiler. Misak Manuşyan ve 22 yoldaşı,&nbsp;21 Şubat 1944’te&nbsp;Paris yakınlarındaki Mont-Valérien’de kurşuna dizilerek idam edildi.Ölümünden önce eşi Mélinée’ye yazdığı son mektupta, ona duyduğu sevgiyi ve dünyanın yeniden barışa kavuşacağına dair umudunu yazıya döktü.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">‘Kızıl Afiş’</h2>Misak Manuşyan ve grubunun tutuklanıp idam edilmesinden sonra, Nazi propaganda servisleri, "L’Affiche Rouge" (Kızıl Afiş) başlığıyla direnişçileri şeytanlaştıran bir poster bastı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">En üstte, büyük, kalın harflerle şöyle yazıyordu: “Des Libérateurs? La Libération par l’Armée du Crime!”&nbsp;(Özgürlükçüler mi? Suç Ordusu tarafından özgürleştirilme!)</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2025/8/1/1756702219778.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.75" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kızıl afişPosterin arkaplan rengi&nbsp;kan, komünizm ve tehlikeyi çağrıştırması için seçilen parlak kırmızıydı. Ortada Misak Manuşyan’ın büyük bir fotoğrafı ve etrafında grubun diğer dokuz üyesinin daha küçük vesikalık fotoğrafları yer alıyordu. Her fotoğrafın altında "Ermeni, çete lideri", "İtalyan, soyguncu" ya da "Polonyalı Yahudi, bombacı" gibi kısa açıklamaların yazdığı afişteki amaç, onları tehlikeli, "yabancı suçlular" olarak göstermekti.Bu afişle Naziler, direnişçileri "yabancı suçlular"&nbsp;olarak göstererek Parislilerin onlara güvenmemesini istiyordu. Ancak propaganda geri tepti. Birçok Parisli savaşçılara sempati duyuyordu. İnsanlar posterlerin üzerini karalayarak “Morts pour la France” (Fransa için ölenler) yazdılar.Böylece "Kızıl Afiş", göçmenlerin Fransa’nın özgürlüğü için hayatlarını nasıl feda ettiklerini gösteren bir fedakarlık ve dayanışma sembolü hâline geldi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kültürel bellek</h2>Yıllar sonra, 1955’te Fransız şair Louis Aragon, Manuşyan’ın eşine yazdığı son mektuptan ve Kızıl Afiş’ten esinlenerek "Strophes pour se souvenir" (Hatırlamak için Kıtalar) adlı şiiri yazdı.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/embed/Tj5XwjOuq7s?si=ZGGDc2QS06Wfjr8j" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2025/8/2025-09-01T04:59:30.454Z.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a> Aynı yıl, şarkıcı Léo Ferré, Aragon’un şiirini müziğe uyarlayarak "L’Affiche Rouge" şarkısını&nbsp;yarattı. Bu şarkı, Manuşyan ve yoldaşlarını Fransa'nın popüler hafızasında ölümsüzleştirdi ve onların hikayesini, savaşı hiç yaşamamış nesillere duyurdu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Miras</h2>Bugün Misak Manuşyan, hem Direniş’in hem de göçmenlerin özgürlüğe katkılarının simgesi olarak anılıyor. Eşi Mélinée, savaştan sağ kurtuldu; yaşamını eşinin anısını onurlandırmaya adadı ve 1989’da hayata veda etti.80 yıl sonra, 21 Şubat 2024’te, Misak ve Mélinée Manuşyan’ın naaşları Fransa’nın en yüksek onur mekanlarından Panthéon’a taşındı. Böylece Manuşyan, Panthéon’a kabul edilen ilk "yabancı" olarak tarihe geçti. Onun direnişçi ve komünist kimliği, Fransa hükümetinin bu onurlandırışını daha da anlamlı bir hâle getiriyor.<img src="https://images.aposto.com/2025/8/1/1756702515464.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.82" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Direniş üyeleriŞair, işçi, direnişçi… Misak Manuşyan’ın mirası, hâlâ cesaret ve adaletin ilham verici bir sembolü olarak yaşıyor. Buna karşın, hayatını haksızlığa karşı mücadeleyle geçiren, uluslararası bir özgürlük savaşçısı Adıyamanlının isminin, bugün Adıyaman sokaklarında ne denli bilindiği ise onun hikayesinde acı bir eksiklik olarak yer alıyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Son mektup</h2>Misak Manuşyan, idam edilmeden önceki gün eşi Mélinée’ye yazdığı son mektupta şöyle diyordu:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Sevgili Melinée, benim sevgili küçük yetimim,Birkaç saat içinde artık bu dünyada olmayacağım. Bugün saat 3.00’te idam edileceğiz. Bu, hayatımda bir kaza gibi başıma geliyor; buna inanmıyorum, ama yine de seni bir daha asla göremeyeceğimi biliyorum.Sana ne yazabilirim? İçimdeki her şey karışık ama aynı zamanda net.Kurtuluş Ordusu’na bir gönüllü olarak katıldım ve zafere ve nihai hedefe birkaç santim kala ölüyorum. Hayatta kalacak ve yarının özgürlük ve barışının tatlılığını tadacak herkes için mutluluk diliyorum. Eminim ki Fransız halkı ve özgürlük için savaşan herkes, anımızı nasıl onurlandıracaklarını bileceklerdir. Ölüm anında, Alman halkına ya da hiç kimseye karşı nefret beslemediğimi ilan ediyorum; herkes ceza ve ödül olarak hak ettiğini alacaktır. Alman halkı ve diğer tüm insanlar, çok uzun sürmeyecek olan savaştan sonra barış ve kardeşlik içinde ayrılacaklar. Herkes için mutluluk... Derin bir pişmanlığım var, o da seni mutlu edememiş olmak; her zaman arzu ettiğin gibi senden bir çocuk sahibi olmayı çok isterdim. Bu yüzden savaştan sonra evlenmeni ve benim mutluluğum için bir çocuk sahibi olmanı ve son dileğimi yerine getirmek için seni mutlu edecek biriyle evlenmeni istiyorum. Tüm mal varlığımı ve işlerimi sana ve yeğenlerime bırakıyorum. Savaştan sonra eşim olarak savaş maaşı alma hakkını talep edebilirsin, çünkü ben Fransız ordusunda sıradan bir asker olarak ölüyorum. Savaştan sonra, Fransız kurtuluş ordusunda sıradan bir asker olarak öldüğüm için eşim olarak savaş emekliliği hakkını talep edebilirsin.Beni onurlandırmak isteyen dostlarımın yardımıyla okunmaya değer şiirlerimi ve yazılarımı yayımlamalısınız. Mümkünse anımı Ermenistan’daki aileme götürmelisiniz. Yakında 23 yoldaşımla birlikte, huzurlu bir vicdana sahip bir adamın cesareti ve dinginliğiyle öleceğim çünkü kişisel olarak kimseye kötülük yapmadım ve eğer yaptıysam bunu bir nefret beslemeden yaptım. Bugün güneşli. Güneşe ve çok sevdiğim doğanın güzelliklerine bakarak hayata ve hepinize, sevgili eşime ve sevgili arkadaşlarıma veda edeceğim. Derisini kurtarmak için bize ihanet eden ve bizi satanlar hariç, bana kötülük yapan ya da yapmak isteyen herkesi affediyorum. Seni, kız kardeşini ve beni yakından ve uzaktan tanıyan herkesi içtenlikle öpüyorum; hepinizi kalbimde taşıyorum. Elveda. Arkadaşınız, yoldaşınız, kocanız.Not: Rue de Plaisance’daki valizimde 15 bin frank var. Eğer bulabilirsen tüm borçlarımı öde ve geri kalanını Arméne’e ver. MM.”</blockquote>

Nazi işgaline karşı direniş örgütleyen, yakalanarak 22 yoldaşıyla birlikte Paris’te kurşuna dizilen Misak Manuşyan, 119 yıl önce bugün, bir 1 Eylül'de doğmuştu. Doğum gününün, onu ölüme götüren yolun başlangıcı olan 2. Dünya Savaşı'nın başladığı güne denk gelmesi ise herhalde kaderin bir cilvesiydi. Fransa'da Panthéon’a gömülen ilk "yabancı"nın ardından barış için savaşın kültürel belleğini korumak üzerine... 

Misak Manuşyan'ı hatırlamak: Barış için savaşın belleğini korumak üzerine

Yüz binlerce insanın hemen her gün önünden geçtiği, Nişantaşı’nın en işlek caddelerinden biri olan Rumeli Caddesi’nin kalbinde, ismini gördüğüm ilk günden bu yana bende büyük merak uyandıran bir apartman var: Tahtaburunyan Apartmanı.&nbsp;Sonraları “Birlik” adını alan ve resmî kayıtlara da bu şekilde geçen bu bina, orijinal ismini kendi kadar eski bir levhada koruyor. Öte yandan bugün ne Rumeli Caddesi’nin o eski, ihtişamlı yapıları tam anlamıyla korunabilmiş ne de Tahtaburunyan gibi bir zamanlar orada ikamet eden mahallenin eski sakinleri, günümüzde bu yapıların vârisleri.&nbsp;Öyle ki, apartman numarası&nbsp;dahi bugün üç farklı şekilde karşımıza çıkıyor: Tahtaburunyan Apartmanı, orijinal olarak 82 numarayken bu sayı Birlik Apartmanı’nın yanında 84 olarak yazıyor. Yeni, kırmızı levhada ise apartmanın numarası bu kez 78. Hâliyle, tarih bu denli hızlı tüketilirken bu isimlere dair izler yakalamak da samanlıkta iğne aramaktan farksız.<img src="https://images.aposto.com/2025/7/3/1754486837086.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.93" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">İstanbul Ermeni burjuvasının tanınmış ailelerinden Tahtaburunyanlar, pamuk tüccarlığıyla uğraşıyorlardı. Baba Garabet Tahtaburunyan, ilk olarak Harutyun Amira Bezciyan tarafından ahşap olarak inşa edilen ve 1834’de Patrik Isdepanos Ağavni eliyle açılan Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi’ndeki şapelin yenilenmesini sağlamıştı. Zamanla harap bir hâl alan yapı, Garabet ve Akatan Tahtaburunyan kardeşlerin hayırseverliğiyle 1906’da dönemin Ermeni Patriği Mağakia Ormanyan eliyle yeniden açıldı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İstanbul’dan Manchester’a</h2>Garabet Tahtaburunyan’ın oğlu Kevork, 1. Dünya Savaşı’nın ardından, 1927 yılında eşiyle birlikte İngiltere’nin Manchester şehrine yerleşti. Burada "Manchester Textile Exporters" (Manchester Tekstil İhracatçıları) şirketini kuran Kevork, aile soyadlarını da “Tahta” olarak kısalttı.&nbsp;1800’lerin sonlarından itibaren, özellikle halı, ipek ve pamuk ticaretiyle uğraşan çok sayıda Ermeni, Manchester’a göç etmişti. 1862’de şehirde Ermenilerin sahip olduğu 30 şirket vardı ve artık bir cemaatten söz edilebiliyordu. Bu doğrultuda, tüccarların girişimleriyle 1870 yılında, aynı zamanda İngiltere’deki en eski Ermeni kilisesi de olan Manchester Üç Horan Ermeni Apostolik Kilisesi inşa edildi. O günden bu yana şehirde Ermeni kültürü varlığını koruyor. Ayrıca günümüzde Kevork Tahta’nın ismini taşıyan, nedenini bilmediğim bir şekilde Londra’da faaliyet gösteren bir Ermeni Okulu da bulunuyor.Bu hayli uzun girizgahın ardından, sizi nihayet ana kahramanla tanıştırma vakti: Başta ifade ettiğim gibi, apartmanı gördüğüm ilk günden bu yana büyük bir merakla ismin arkasındaki hikayeyi araştırdım. Hikayenin ucunun Stephen Hawking’e&nbsp;kadar uzanacağını ben de tahmin etmiyordum, inanın.&nbsp;Peki Rumeli Caddesi’ndeki bir apartmanın ismiyle Stephen Hawking nasıl aynı hikayede buluştu?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Başkarakter: Dikran Tahta</h2>Garabet Tahtaburunyan’ın torunu, Kevork Tahta’nın oğlu Dikran, ailesi Manchester’a taşındıktan bir yıl sonra, 7 Ağustos 1928’de doğdu. Aile, İngiltere’ye entegre olurken bir yandan da Ermeni kimliğini ve dilini korumaya özen gösterdi. Dikran, büyük kardeşi Haig’le birlikte bu çokkültürlü ortamda hem İngiliz hem Ermeni kimliklerinin izlerini taşıyarak büyüdü.<img src="https://images.aposto.com/2025/7/3/1754486935503.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.85" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Tahta, çocuk yaşta eğitim hayatına Rossall School’da başladı. Buradaki başarıları ona 1946 yılında Oxford’daki Christ Church Koleji’nden matematik bursu kazandırdı. Oxford’da yalnızca matematikle yetinmedi; tarih, edebiyat ve felsefe gibi alanlarıyla da ilgilendi. Mezuniyetinin ardından, 1950-52 yılları arasında İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’nde (RAF) askerlik yaptı. Kısa süreli bir gazetecilik deneyiminin ardından öğretmenlik mesleğine yöneldi. 1954’te mezunu olduğu Rossall School’a İngilizce ve tarih öğretmeni olarak geri döndü; kısa süre sonra St. Albans School’da matematik öğretmeni olarak göreve başladı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hawking’le tanışma</h2>St. Albans’daki öğretmenlik yılları, onun adıyla özdeşleşecek en önemli öğrencilerden biri olan Stephen Hawking ile yollarının kesiştiği döneme&nbsp;denk geliyor aynı zamanda. Hawking, yıllar sonra Tahta’yı “Eğitim hayatımın dönüm noktası”&nbsp;diye anacaktı:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Pek çok öğretmen sıkıcıydı ama Bay Tahta öyle değildi. Dersleri canlı ve tartışmalıydı. Birlikte ilk bilgisayarımı yaptık.” &nbsp;</blockquote>Hawking, Cambridge Üniversitesi’nde matematik profesörlüğüne kadar uzanan yolculuğunda Dikran Tahta’nın etkisini unutmadı ve “Bay Tahta sayesinde, bir zamanlar Isaac Newton’un da sahip olduğu Cambridge matematik kürsüsüne geldim” ifadesini kullandı.<img src="https://images.aposto.com/2025/7/3/1754487079107.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.79" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Stephen Hawking'in (solda) St. Albans yıllarındanDikran Tahta, 1961 yılında Exeter Üniversitesi’nde öğretmen yetiştiren bir pozisyonda akademik kariyerine başladı. Matematik eğitimi alanında yenilikçi yaklaşımlarıyla tanınan Tahta, özellikle geometrinin sadece cebirsel yollarla değil, görsel ve sezgisel yollarla da öğretilebileceğini savundu. 1970’li yıllarda BBC’de yayımlanan "Leapfrogs" adlı televizyon programında geometriyi yaratıcı yollarla anlatmaya çalıştı. “On Geometry”, “Geometric Images” ve “Images of Infinity” gibi önemli makale ve kitaplarında matematiğin estetik ve kavramsal boyutlarına odaklandı. Bu eserleri, onu matematik eğitiminde önemli bir düşünür pozisyonuna getirdi. Ayrıca Association of Teachers of Mathematics (ATM) adlı kurumda aktif rol üstlendi.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kendi kuşağının en parlağı</h2>1981’de akademik hayattan emekli olan Tahta, Güney Afrika ve ABD gibi farklı coğrafyalarda konuk eğitmenlik yaptı. Son eseri&nbsp;The Fifteen Schoolgirls, Thomas Kirkman’ın 19. yüzyıldaki kombinatorik problemine dayanan tarihsel bir matematik çalışmasıydı. Bu eser, matematiğin sadece sayılardan değil; düzen, yapı ve hayalgücünden de oluştuğuna dair düşüncesinin bir yansımasıydı.<img src="https://images.aposto.com/2025/7/3/1754487312565.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.79" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Dikran Tahta, 2 Aralık 2006 tarihinde hayatını kaybetti. Ölümünün ardından The Guardian gazetesi onu “Kendi kuşağının en parlak matematik öğretmenlerinden biri”&nbsp;olarak tanımladı.&nbsp;Öğrenciler üzerinde bıraktığı derin etki, yalnızca akademik başarılarla sınırlı değildi; düşünsel açıklık, merak ve yaratıcılığı teşvik eden yaklaşımı, onu bir öğretmenin ötesinde ilham kaynağı hâline getirmişti. BBC’nin İspanyolca servisi de onun eğitim felsefesine dikkat çeken özel bir dosya yayımlayarak Hawking’in kariyerine yaptığı katkıyı vurguladı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gözümüzün önündeki tarih</h2>Dikran Tahta’nın hayatı, göçmen bir ailenin çocuğunun eğitim yoluyla nasıl evrensel bir iz bırakabileceğini gösteren sessiz ama güçlü bir örnek. Onun mirası, yalnızca öğrencilerinin başarılarında değil, eğitimde merakın ve tartışmanın gücüne olan inancında da yaşamaya devam ediyor.<img src="https://images.aposto.com/2025/7/3/1754487292557.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.80" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Çoğumuz, hemen her gün, hiç farkında olmadan bu apartmanın önünden geçiyoruz. Başımızı biraz yukarı kaldırıp rastgele bir apartmanın ismini okuduğumuzda bu şehrin herhangi bir köşesinin dahi ne muhteşem bir tarihe sahip olduğunu görmek bizim elimizde.

Hemen her gün önünden yüz binlerce insanın geçtiği, Nişantaşı’nın en işlek caddelerinden biri olan Rumeli Caddesi’nin kalbinde dikkatli gözlerin kaçırmayacağı bir bina var: Tahtaburunyan Apartmanı. Yapının hikayesinin bir ucunun matematikçi Dikran Tahta'ya, bir ucunun ise onun öğrencisi Stephen Hawking'e çıktığını ise pek az insan biliyor.

Tahtaburunyan Apartmanı: Stephen Hawking'i Rumeli Caddesi'yle buluşturan bina

“Ben Gürcistan’da doğmuş, Ukrayna’da eğitim görmüş, Rusya’da sansürlenmiş, Fransa’da tebrik edilmiş ve hiçbiri tarafından sevilmemiş bir Ermeni’yim.”Yukarıdaki bu cümle, çocukluğundan itibaren ne kendisinin beladan ne de belanın kendisinden uzak durduğu, cinsel kimliğinden siyasi görüşüne, sanatına itiraz edilen, baskı, zulüm gören, hapse atılan, buna karşın hiçbir zaman geri adım atmayan, yılmayan, çoğu kişi tarafından yönetmen olarak bilinen, ama aslında bundan çok daha fazlası olan multidisipliner sanatçı Sergey Parajanov’a ait.<img src="https://images.aposto.com/2025/6/0/1753025855816.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.73" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Parajanov kendi cenaze töreninde | Fotoğraf: Gurgen Misakyan | Yerevan, 1972 9 Ocak 1924’te Tiflis’te, kuyumcu bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Sarkis Paracanyan, bilinen adıyla Sergey Parajanov; ikonlar, tekstil ürünleri ve şarkılar arasında büyüdü. Çocukluğuna denk gelen Sovyet baskınları sırasında bir keresinde saklamak için bir yüzük yuttu; bu onun ilk dönüşüm eylemiydi. Erken dönem müzik çalışmalarının ardından Sovyetler Birliği’nin prestijli sinema okulu Sovyetler Birliği Devlet Sinematografi Enstitüsü’ne (VGIK) kaydoldu ve orada Oleksandr Dovzhenko ve Igor Savchenko ile çalıştı.İlk çalışmaları olan 1950’lerdeki sosyalist gerçekçi filmleri, yetkin ama yavandı. Ardından Andrey Tarkovski, Ivan’ın Çocukluğu'nu (1962) insanlığa hediye etti ve Parajanov, bu filmde başka bir dünyanın mümkün olduğunu gördü. 1965’te radikal, duygusal, pagan bir ağıt olan Unutulmuş Ataların Gölgeleri’ni ortaya çıkardı. Olay örgüsü ve ideoloji gitmiş; yerine ritüel, folklor ve koreografi gelmişti. Yönetmenin en popüler eseri ise kendisi gibi Gürcistan doğumlu, Ermeni âşık Sayat Nova’dan esinlenerek çektiği Narın Rengi filmi oldu.&nbsp;Sovyetler Birliği’nde Parajanov’un filmleri için bir sinema kategorisi yoktu. Ve bu çok geçmeden bir sorun hâline gelecekti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sürgün, hapishane, üretim</h2>1960’ların sonunda Parajanov, artık Sovyetler Birliği için bir hedefti. Cinsel kimliğinin (öznenin bir beyanı olmadığı için iddia olarak kalsa da sanatçının biseksüel veya eşcinsel olduğu yüksek sesle dile getiriliyordu), uyum sağlamayı reddetmesi ve Sovyet dogmasına karşı saygısızlığı onu savunmasız konuma düşürdü. 1973’te tutuklandı ve "homoseksüel eylemler", "rüşvet" ve "pornografi yaymak"la suçlanarak bir çalışma kampına sürüldü; orada beş yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bunlar, yaygın olarak uydurma olduğuna inanılan suçlamalardı.<img src="https://images.aposto.com/2025/6/0/1753025946291.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.69" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Parajanov ve oğlu Suren. Film çekmesine izin verilmeyen Parajanov, bu süre zarfında, çoğu zaman hurdalardan, kalem mürekkebinden ve sigara kağıdından yüzlerce kolaj, oyuncak bebek, şapka, heykel ve otoportreler üretti. Parajanov, bu nesnelerde kamerasız yeni filmler hayal etti. O, bunlara "film olmayanlar" adını verirken Ukraynalı şair Lina Kostenko ise onları "acının simgeleri" olarak betimledi.Her ne kadar serbest bırakılsa da Parajanov, asla eskisi gibi üretemedi. Ancak 1984’ten itibaren bir çözülme başladı; Gürcistan ve Ermenistan devletlerinin desteğiyle son iki uzun metrajlı filmini yaptı: Suram Kalesi Efsanesi&nbsp;(1985) ve Âşık Garip&nbsp;(1988).<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir insanlaştırma merceği: Suren&nbsp;</h2>Parajanov’un kişisel yaşamı, özellikle de babalığı, sinemasal tanrılaştırma arasında sık sık kaybolur. Ancak 1958’de Svetlana Shcherbatiuk ile yaptığı ikinci evliliğinden doğan oğlu Suren Parajanov, sanatçının hayatına nadir bir insanlaştırma merceği sunuyor.<img src="https://images.aposto.com/2025/6/0/1753025768236.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.59" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Oğlu Suren'le birlikte.Çift erken boşansa ve Parajanov’un hapse girmesi aile bağlarını gerse de ikili hiçbir zaman ilişkilerini kesmedi; Suren de babasına yakın kaldı. Kendi de bir rejisör olan ve daha sonraki röportajlarında babasını “zor, gururlu, esprili ama tam bir yırtıcı” olarak tanımlayan Suren, 2021’de verdiği bir başka röportajda, Sergey Parajanov’un hapis yatmasına sebep olan suçlamaları reddetti ve bunları "siyasi bir araç" olarak değerlendirdi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Bu uydurma bir davaydı. Babam şiddet eğilimli biri değildi. Çok sayıda hayranı vardı ama suçlamalar onu yok etmek içindi.”</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İstanbul, 1989&nbsp;</h2>Parajanov 1989’da, Perestroyka’nın kısa sürdüğü dönemde, 8. Uluslararası İstanbul Film Festivali’nin konuğu olarak İstanbul’u ziyaret etti. Âşık Garip ile Jüri Özel Ödülü ve Yaşam Boyu Başarı Ödülü aldı. Burada, Doğu ile Batı’nın buluştuğu şehir, onu bir sürgün olarak değil, geri dönen bir peygamber olarak kucakladı.&nbsp;İstanbul ziyareti boyunca Pera’da konaklayan Parajanov, bu esnada "İstanbul’un Gözü"yle, yani Ara Güler’le buluştu; ikili, birlikte camileri, mezarlıkları ve antikacıları gezdi. İstanbul’da Kafkasya, İran ve Bizans’ın yankılarını gördü; hepsi de sinemasal imgelerinin temel kaynaklarıydı. Sanatçı, burada hem Osmanlı geçmişine hem de kendi sahnelenen kimliğine bir selam niteliğinde, eğlenceli ama aynı zamanda dokunaklı bir fes giyen bir otoportre kolajı üretti.<img src="https://images.aposto.com/2025/6/0/1753025697513.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.77" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Ara Güler imzalı fotoğrafı üzerine yaptığı kolaj.İstanbul ziyareti sırasında Ara Güler tarafından çekilen ve kendisine gönderilen bir fotoğrafı, üzerini çizerek bir kolaj hâline getirdi ve yeniden Güler’e postalayarak ona hediye etti.&nbsp;İstanbul, Parajanov’un son yurt dışı seyahatiydi. Kısa süre sonra kansere yakalanan sanatçı Yerevan’a döndü ve 20 Temmuz 1990’da, 66 yaşındayken hayatını kaybetti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sıra dışı bir müze</h2>Vefatından bir yıl sonra, 1991 yılında Yerevan’da açılan Sergei Parajanov Müzesi, dünyanın en sıra dışı müzelerinden biri olarak anılıyor. Ermenistan’da yaygın olan ev-müze anlayışıyla ziyaretçilerini kabul eden Sergei Parajanov Müzesi de, yönetmenin bir zamanlar yaşadığı evde yer alıyor. Şapkalar, oyuncak bebekler, hapishaneden mektuplar, kolajlar, çizimler dahil 1.400’den fazla obje, susturulduğunda bile yaratmayı asla bırakmayan bir adamın sesini yansıtıyor ve sanatçı, böylece ölümsüzleşiyor.<img src="https://images.aposto.com/2025/6/0/1753025738790.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.44" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Sergei Parajanov MüzesiParajanov’un dünyasına dahil olmak, soğuk suda yüzmek gibi. İlkin tereddüt ediyor, hatta irkiliyorsunuz, sonra bir şekilde sizi cezbediyor ve nihayet atlıyorsunuz, çok geçmeden alışıyor ve bir daha çıkmak istemiyorsunuz.

Parajanov’un dünyasına dahil olmak, soğuk suda yüzmek gibi. İlkin tereddüt ediyor, hatta irkiliyorsunuz, sonra bir şekilde sizi cezbediyor ve nihayet atlıyorsunuz, çok geçmeden alışıyor ve bir daha çıkmak istemiyorsunuz.

Vartan Estukyan

‘İstanbul’un Gözü’ Ara Güler'den geriye kalan kent manzaraları