Antakya’nın Banksy'sinin izinde: Kuşlar ne diyor?

Antakya’nın sokaklarında yıllarca sessizce varlığını sürdüren kuş figürlerinin izini süren Emrah Gökdemir, zamanla kendisini savaş, göç, kent hafızası ve aidiyet üzerine çokkatmanlı bir hikayenin içinde buldu. Yedi yıla yayılan araştırmasının ürünü olan "Kuşlar Ne Der" belgeseli, yalnızca anonim bir sokak sanatçısını aramıyor; Antakyalıların bu yabancıya bakışını, şehrin çokkültürlü yapısını, 6 ve 20 Şubat depremlerinin geride bıraktığı yıkımı da kayıt altına alıyor.
Antakya’nın Banksy'sinin izinde: Kuşlar ne diyor?

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

Antakya’nın sokaklarında yıllarca sessizce varlığını sürdüren kuş figürleri, kentin gündelik manzarasının fark edilmeyen parçalarından biriydi. Ancak bu çizimlerin ardındaki isimsiz Suriyeli sanatçının izini sürmeye başlayan sanatçı Emrah Gökdemir, zamanla kendisini savaş, göç, kent hafızası ve aidiyet üzerine çokkatmanlı bir hikayenin içinde buldu. 

Yedi yıla yayılan araştırmasının ürünü olan Kuşlar Ne Der adlı belgesel, yalnızca anonim bir sokak sanatçısını aramıyor; Antakyalıların bu yabancıya bakışını, şehrin çokkültürlü yapısını, 6 ve 20 Şubat depremlerinin geride bıraktığı yıkımı da kayıt altına alıyor. Emrah Gökdemir ile bir kuş figürüyle başlayan bu uzun yolculuğu konuştuk.

Sizinle ilk konuştuğumuzda, kuş resmini ilk kez bir dükkanda gördüğünüzü ifade etmiştiniz. Sizi bu resmin peşine düşmeye ikna eden neydi?

Antakya’da yaşadığım dönemde yürümek benim için bir tür sanat pratiğiydi. 2017’de Kurtuluş Caddesi’nde bir berber dükkanında çok naif bir kuş çizimi gördüm. O an sadece dikkatimi çekti. Belki fotoğrafını çektim, belki çekmedim, tam hatırlamıyorum ama bende hoş bir iz bıraktı. Birkaç gün sonra başka bir yürüyüşte bu kez yerde bir kuş çizimiyle karşılaştım ve o anda iki çizimin bağlantılı olabileceğini düşündüm.

Zaman geçtikçe farklı noktalarda benzer çizimler görmeye başladım. Bu artık tesadüf olmaktan çıktı ve bende güçlü bir merak uyandırdı. “Bu kim ve neden bunu yapıyor?” sorusu kafama yerleşti. Sanatla ilgilenen biri olarak, kentte böyle bir üretim varsa bundan haberdar olmam gerektiğini düşündüm.

Başta ne yapacağıma karar vermemiştim, sadece malzeme toplamaya başladım. Yürüyüşlerimi artırdım. Sonra bilinçli olarak bu çizimlerin izini sürmeye başladım. Normalde rastlantı eseri karşılaştığım şeyleri, bu kez özellikle aramaya koyuldum. “Başka sokaklara gidersem yine karşıma çıkar mı?” sorusuyla şehirde dolaşmaya başladım. Antakya’da üstü kapalı bir durum vardır. Bazı mahallelerde bazı etnik gruplar yaşar, bazılarında ise başka etnik gruplar. Bu çok açık, yüksek sesle söylenmese de aslında bilinen bir durumdur.

Kuş resmini yapan kişinin Arapça yazılar kullandığını görünce, biraz da o dönemin politik atmosferinden bu kişinin bir Suriyeli olduğunu tahmin ettim. Kafamda tabii şu soru işareti belirdi: Antakya her ne kadar "hoşgörü kenti" diye pazarlansa da kendi içindeki "çokkültürlü" yapısında, bir Suriyeli gündelik hayatın içinde kendine nerede ve nasıl yer bulur? 

2017-2018 senelerinde ülkede ağır bir politik hava var. Türkiye’nin Afrin’de bir harekat yürüttüğü, ekonominin kötüye gittiği, anayasa değişikliklerinin yürürlüğe girdiği ve Erdoğan'ın yeniden Cumhurbaşkanı seçildiği; aynı zamanda artan mülteci sayısı ve bu kişilerin entegrasyonu gibi konuların iç siyasetin gündeminde yer aldığı bir zaman. Üzerimizde bir baskı var, insanlar gergin, kamerayla sokağa çıkıp birine bir şey sormaya çalışsan kimse seninle konuşmak istemez. Ama konu bir Suriyeliye gelince, insanlar nasıl kendilerinde hak görüp konuşmaya başlıyorlar, bu bana biraz ilginç geldi.

Bu çizimler şehirde ne kadar geniş bir alana yayılmıştı?

Antakya’yı biraz bilen biri için söylemek gerekirse Harbiye Şelaleleri’nden Serinyol Sanayi Bölgesi’ne kadar, yani şehrin bir ucundan diğer ucuna yayılmış bir izden bahsediyoruz. İlçeler dahil olmak üzere kentin çok geniş bir alanında bu çizimlere rastlamak mümkündü.

Sanatçının kim olduğu hakkında bir fikriniz oluştu mu?

Kuşların yanında Arapça yazılar gördüğümde ve dükkanlarında bu kuş resimlerinden olan insanlarla yaptığım görüşmeler sonucu sanatçının Suriyeli olduğunu anladım. Öte yandan bu izleri takip ederken yalnızca bir sanatçıyı değil, aynı zamanda şehrin görünmeyen sınırlarını da okumaya başlamış oldum.

Bu süreç nasıl bir filme dönüştü?

Zaman geçtikçe ve kuş figürlerinden bulmaya devam ettikçe bu bende bir takıntıya dönüştü. Bazı geceler bu şahsı rüyamda gördüğüm bile oldu. Fakat ilginçtir ki rüyada bile yüzünü göremedim. İçimde artık sokak aralarında, kaldırımlarda kalmış bu hikayeyi mutlaka görünür kılma isteği çok baskın hâle geldi. 

İstanbul’da katıldığım bir etkinlikte tesadüfen görüştüğüm yönetmen bir arkadaşıma bu kuşlardan ve topladığım görsel malzemeden bahsettim. O da bunu mutlaka bir filme dönüştürmem gerektiğini söyledi ve beni çok cesaretlendirdi. 

Bu dönemde Anadolu Kültür ortaklığında yürütülen Yeni Film Fonu diye bir açık çağrı vardı. Yakın arkadaşım Melisa Kurtuluş sürece dahil oldu ve hem prodüksiyon amirliği hem de yönetmen yardımcılığı görevimi üstlendi. O dönemde "no budget" bir sanatçıydım; bu filmi çekmek için Melisa ile beraber Yeni Film Fonu’na başvurarak prodüksiyon desteği aldık ve böylece araştırma daha sistematik bir hâle geldi.

Araştırma sürecinde nasıl yöntemler kullandınız?

Başta biraz daha resmî görünmek için kartvizit bastırdık. İnsanlara doğrudan yaklaşmak kolay değildi. Kendimizi bir şekilde tanıtarak ilerledik. Bence "yürümek" önemli bir araştırma yöntemiydi. Antakya’yı yıllar boyunca sağdan sola, yukardan aşağı karış karış yürüyerek bu anonim karakterin ayak izlerini sürdüm. Ayak izleri onun Antakya’daki hangi gruplara ya da mahallelere ulaşabildiğini okumama yardımcı oluyordu. Bu okumayı da doğru yapabilmek için her köşeye bakmak istiyordum. Bazen çok ilginç yerlerde bu kuş resimlerinden bulmam mümkündü çünkü. Mesela bir ağaca çizilmiş ya da bir kaldırım taşına…

Zamanla şehir de bu sürecin bir parçası oldu. İnsanlar bizi aramaya başladı. Bazen “O kişi burada” diye telefonlar geliyordu. Biz ulaşmadan iz kayboluyordu ya da biz yetişemiyorduk. Şehir adeta bizim yerimize çalışmaya başlamıştı.

Sanatçıya ulaşmak mümkün oldu mu?

Bazı görüşmeciler onunla iletişimin çok zor olduğunu söylüyordu. Kimine göre akli dengesi yerinde değildi, kimine göre ise çok usta bir sanatçıydı. Ama kesin olan şey, onun sürekli hareket hâlinde olduğuydu. Benim ona ulaşıp ulaşmamamdan bağımsız olarak, bu hikayenin sabit bir sonu olmadığını fark ettim. O kişinin nerede olduğu, ne yaptığı ya da hâlâ hayatta olup olmadığı bilinmiyor.

Kuşlar ne anlatıyor sizce?

Kuşlar aslında birçok şey söylüyor. Filmde de duydunuz. Herkese göre kuşlar çok başka şeyler anlatıyor. Tıpkı herkesin başka bir Antakya anlatısı olduğu gibi... Fakat bir yerden sonra bu filmi çekmeye başladıkça 2017’den 2023’teki depreme kadar olan süreçte, bu sorunun cevabını bulmaya çok odaklandım. Ama daha sonra şunu fark ettim: Belki de bu arayış, hikayenin zaten kendisi. Belki de kuşlar, benim bakış açıma göre biraz da Antakyalılardı, Antakyalıların verdiği cevaplardı.

Bu filmde anonim bir kişinin çizdiği kuşlar üzerinden aslında Antakyalıları konuşturdum. Antakyalıları konuşturarak onların dışarıdan gelen anonim bir kişiye bakışını, bu kişinin yaptığı işleri nasıl gördüklerini anlamaya çalıştım. Sonuçta ona iş vermişler ya da bazen insanların izni olmadan yapmış ama bu kişiler o resmin kalmasına razı olmuşlar. Kimi para vermiş, kimi künefe ısmarlamış, kimi çorap almış... Daha sonra bu yaptığı şeyin ne olduğunu ya da bunu beğenip beğenmediklerini, bunun üzerindeki fikirlerini Antakyalıların cevapları üzerinden anlamaya çalıştım.

Kuş tercihi bilinçli geliyor bana. Belki bir göçü anlatıyor, belki kendi hikayesini anlatmak istiyor. Öte yandan görüşmecilerden birinin özgürlük ifadesi çok anlamlı ve manidar. Biraz oradan okudum açıkçası bu kişinin kuş takıntısını. Sanki kendi hikayesini anlatma çabası vardı...

Bence de öyle. Bir başka konuşmacı da Suriye’yi bu kuşların kurtaracağını söylüyor. Bu kişinin iddiasına göre kendisi bu sanatçıyla konuşmuş, sanatçı da ona demiş ki, "Bunlar Ebabil kuşları, Kuran’da da geçiyor, bu kuşlar Suriye’yi kurtaracak." 

Elbette bu kuşlar onun hikayesiyle bağlantılı. Çünkü filmde olmayan ama hâlâ elimde olan bazı fotoğraflar var. Oralarda böyle otobiyografik öğeler içeren resimler de var. Bir tarafa Türkiye yazmış, bir tarafa Suriye. Bunları yanlış kelimelerle, yani yanlış harfler kullanarak yazmış, Türkçeleştirmiş. Kuş çizmiş. Her yerde o kuşu bir şekilde bağlamış bu duygusuna. Kendi hayatıyla ilgili öğeler içeriyor bu kuşlar.

Filmi ilk olarak Almanya, Leipzig’teki bir karma sergide izledim. Başka nerelerde izlendi?

Filmi ne yapacağımı, ne zaman bitireceğimi bilmeden çekmeye başladım ve yedi yılımı aldı. Film ne zaman biter benim için kesin değildi çünkü ortada devam eden bir hikaye vardı. Depremle beraber bütün bu mekanların, bu şehrin, her şeyin ortadan kaybolmasıyla filmin kendini bitirdiğini fark ettim. Orada sonlandırma kararı aldım ve Mart 2024’te bitirdim.

İlk olarak, Cambridge’de, davet edildiğim "Archive of Disappeared: Discipline and Method Amidst Ruin" adlı bir antropoloji konferansında gösterdim. Dünyadan birçok antropoloğun ve sanatçıların davet edildiği bir konferanstı bu. Daha sonra, Fatih Özgüven’in kibar davetiyle Ayvalık Film Festivali’nde gösterdim. Ardından Leipzig’de, küratör Anna Karpenko’nun davetiyle HALLE 14 adlı galerinin ev sahipliğindeki karma bir sergide gösterdim. 

Son olarak da bu sene Necati Sönmez programa eklemek istemesiyle Documentarist’in ‘Tükettiğimiz Dünya’ serisi kapsamında Antakya, Samandağ’da izleyiciyle buluştu. Benim için çok önemli bir gösterimdi ama seyahat edebileceğim bir dönem değildi, maalesef orada olamadım.

Deprem bu süreci nasıl etkiledi?

Depremle birlikte yalnızca şehir değil, bu izlerin büyük kısmı da ortadan kalktı. Önceden bildiğim yüzlerce noktaya yeniden gittiğimde çoğunun artık olmadığını gördüm. Belki yüzde 90’ı yok oldu, çok azı ayakta kaldı. Sonradan bazı yeniden inşa süreçlerinde bile bu izlerin kaybolduğunu gördüm. Bugün geriye çok küçük bir kısmı kaldı.

Bugün elinizde ne kaldı?

Depremden 11 ay sonra Antakya’yı tekrar ziyaretimde, enkazların arasında fotoğraf çekerek, şehri, o süreci belgeleyerek yürüdüm. Yıkık bir dükkan gözüme çarptı. Sanırım fotoğrafçı dükkanıydı. Bir fotoğraf çektim kapısından, sonra kameramın ekranına bakınca bir detay fark ettim. Aradan 11 ay geçmiş, bu binanın çatısı yıkılmış, yağmurlar yağmış, soğuklar olmuş, bu tahribat sonucu oradan bir duvar kağıdı erimiş, düşmüş ve oradan kuşların bana baktığını gördüm.

11 ay sonra, bu dükkanda sanatçının orijinal bir eserini buldum ve bunun Antakya'nın kendisinden bana bir hediye olduğunu düşünerek bunu almayı hak bildim. Elimde bir tane orijinal resmi var kendisinin. O kişiye depremden sonra ne olduğuna dair hiçbir bilgimiz yok. Bu da hikayeyi daha da belirsiz kılıyor.

Sizce bu projenin temel iddiası nedir?

Anonim bir sanatçının şehre gelişiyle birlikte farkında olmadan kamusal alanda bir iz bırakması ve bu izin zamanla kolektif bir hafızaya dönüşmesi. Aslında bu film, tek bir kişinin hikayesinden çok Antakya’nın kendisini anlatıyor.

Depremden önce şehirde en çok kamusal iz bırakan sanatçılardan biri, belki de bu anonim figürdü. Ama adı yok, kimliği yok. Sadece izleri var. Bizler 40 yıllık Antakyalıyız. Hiçbirimizin bu kadar eseri yok şehirde.

Siz bu kuşları Leipzig’te de andınız. Serginin olduğu alanda duvara, merdivenlere çizdiniz o kuşları. Aslında bir noktada sizinle beraber yaşıyor bu anonim sanatçının metaforu diyebilir miyiz?

Kendi evime, mutfağıma da bir tane çizdim o kuşlardan. Şu açıdan da düşünmek lazım. Bu filmin şöyle bir iddiası var: Anonim bir sanatçı bir şehre geliyor; yerinden ediliyor savaş sebebiyle, bir yere varıyor ve bu vardığı yerde bir yaşam mücadelesi vermeye çalışıyor. Her yere gidip kuşları çizerek para kazanmaya çalışıyor. Ya da bazen sadece kendisi için çiziyor; harabe yerlere, sokaklara…  Fakat bunu yaparken farkında olmadan bu insan Antakya’da geçirdiği sürede şehre yeni bir patern kazandırıyor.

Son olarak, bu kuşlar sizin için ne ifade ediyor?

Benim için bu hikaye, bir arayışın kendisi. Başta bir kişiyi bulmak istiyordum. Ama zamanla bunun mümkün olmayabileceğini ve belki de asıl meselenin bu arayış olduğunu anladım. Bu film depremle beraber sokaklarında birini ararken, o şehrin kendisini kaybetme hikayesine dönüştü, benim şehrimin: Antakya’nın!

Bu kuşlar ve film benim içine doğduğum 7. Antakya’ya dair izler, sesler, renkler ve ipuçları taşıyor… Bu yüzden doğru zamanda deklanşöre basıp bunları kayıt altına aldığım için mutlu hissediyorum. Sonuç olarak "Kuşlar" artık sadece bir sanat üretimi değil; Antakya’nın hafızası, kaybı ve dönüşümüyle ilgili bir iz hâline geldi.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

İLGİLİ BAŞLIKLAR

YAZARLAR

Vartan Estukyan

Vartan Estukyan

Gazeteci. Kültür-sanat, müzik, insan hakları ve güncel politika haberleri yapıyor.

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat

Avrupa’da bu sonbahar öğrenciler, çalışanlar ve kiracılar farklı taleplerle sokağa çıkıyor. Haberlerde gördüğümüz kalabalıkların ardında geçim derdi, ertelenen hayatlar, seslerinin duyulmadığını düşünen insanlar var. "Germinal"den "Asi Şehirler"e, "Sefiller"den "Başkaldıran İnsan"a uzanan kitaplar bu itirazın nasıl büyüdüğünü ve geride ne bıraktığını anlatıyor.

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat
DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Belki Bir Gün Özlersin': 2000’lerin aşk acısı geri döndü

Zeynep Bastık ve Emre Aydın, 2006’da çıkan “Belki Bir Gün Özlersin”i yeniden yorumladı. Aydın’ın söz ile müziğini yazdığı şarkı, kısa sürede viral oldu ve dinleyicisini geçmişteki aşk acılarına götürdü. İkili ile biraraya geldik; şarkının röntgenini çekip 2000’li yıllara geri döndük.

Eda Solmaz

·

16 Kas 2026

'Belki Bir Gün Özlersin': 2000’lerin aşk acısı geri döndü
DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Yaşayan Otobiyografi' üçlemesinin düşündürdükleri: Geleceğe dair hayal kurarken bugünün ihtimallerine açık kalmak mümkün mü?

Deborah Levy’nin "Yaşayan Otobiyografi" üçlemesi, bir kadının kendine ait bir hayat kurma çabasını anlatıyor. Bu kitapların eşliğinde, eski düzenin artık bize uymadığı ama yenisinin henüz şekillenmediği dönemleri, geleceğe dair hayallerimizi korurken bugünkü hayatımızı ertelememenin yollarını düşünüyoruz.

Elvan Omay

·

15 Kas 2026

'Yaşayan Otobiyografi' üçlemesinin düşündürdükleri: Geleceğe dair hayal kurarken bugünün ihtimallerine açık kalmak mümkün mü?
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Sinema yazarlarına sorduk: Hangi filmi hafızanızdan silip yeniden ilk kez izlemek isterdiniz?

Hollanda merkezli sinema zinciri Pathé ve Amsterdam merkezli kreatif ajans ACE, "Pathé REWIND" adlı bir deneye imza attı. Amaç, insanların sevdikleri bir filmi hipnozun etkisiyle ilk kez izliyormuş gibi hissedip hissedemeyeceğini görmekti. Biz de bu deneyden yola çıkarak Sinema Yazarları Derneği (SİYAD) üyelerine hangi filmi hafızalarından silip yeniden ilk kez izlemek isteyeceklerini sorduk.

Deniz Aytekin

·

13 Kas 2026

Sinema yazarlarına sorduk: Hangi filmi hafızanızdan silip yeniden ilk kez izlemek isterdiniz?
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Burcu Fikretoğlu ile Orpheus’un izinde, varlıkla yokluk arasında: 'Taşların uykusunu taklit etmek'

Atina’da yer alan National Archaeological Museum, kalıcı koleksiyonunun içinde ilk kez çağdaş bir sanatçının solo sergisine ev sahipliği yapıyor. William Kentridge’in “Imitate the Sleep of Stones” adlı sergisi, Burcu Fikretoğlu küratörlüğünde izleyiciyle buluşuyor. Sergi, sevdiği Eurydice’yi yeniden hayata döndürmek amacıyla yeraltı dünyasına inen müzisyen Orpheus’un antik Yunan mitinden yola çıkıyor. Sergiyi küratörü Burcu Fikretoğlu’ndan dinledik.

Burcu Dimili

·

13 Kas 2026

Burcu Fikretoğlu ile Orpheus’un izinde, varlıkla yokluk arasında: 'Taşların uykusunu taklit etmek'