Sanasaryan Han: Vakıftan lüks otele uzanan yüz yıllık mülkiyet düğümü

Aposto İstanbulİstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.
Sirkeci’de, İstanbul’un en yoğun geçiş noktalarından birinde yükselen Sanasaryan Han, bugün "lüks otel" olarak işletiliyor. Ancak binanın hikayesi bir otelden çok daha fazlası: Bir Ermeni vakfı, devletleşen bir mülkiyet, siyasi tutukluluk hafızası ve yarım asrı aşan bir hukuk mücadelesi...
Türkiye Ermeni Patrikliği ile Vakıflar Genel Müdürlüğü arasında süren dava, bir taşınmazın kime ait olduğundan ziyade, Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e uzanan vakıf rejiminin kırılmalarını da görünür kılıyor.

19. yüzyılın sonlarında Erzurumlu hayırsever Mıgırdiç Sanasaryan tarafından kurulan vakıf, Ermeni çocuklarının eğitimi için gelir üretmeyi amaçlıyordu. İstanbul, Sirkeci’de inşa edilen; avukatların, yazarların, gazetecilerin, ticaretle uğraşanların bürolarına ev sahipliği yapan han, bu vakfın en önemli gelir kaynağıydı.
- Erzurum’daki Sanasaryan Okulu’na gelir sağlaması için inşa edilen yapılardan sadece biri olan han, okulun kapanmasının ardından bu misyonunu İstanbul’da varlığını halen koruyan Getronagan Lisesi için sürdürdü.
Vakfiyeye göre yönetim hakkı Ermeni Patrikhanesi’ne bırakılmıştı. Bu ayrıntı, ilerleyen yıllarda açılacak mülkiyet tartışmalarının merkezinde yer alacaktı. 1929’da han, Sanasaryan Vakfı adına tapuya tescil edildi. Ancak bu tescil kısa sürede yerini yeni bir idari müdahaleye bıraktı.
1930: ‘Yolsuz tescil’ iddiasının başlangıcı
1930 yılında İstanbul Valiliği ve İl Özel İdaresi, vakfın "yönetilemediği" gerekçesiyle taşınmaza el koydu ve mülkiyet kendi adına tescil edildi. Patrikhane’nin iddiası burada başlıyor. Türkiye Ermeni Patrikliği’ne göre vakıf sahipsiz değildi, vakfiyeye göre mütevelli belliydi ve bu nedenle yapılan işlem "yolsuz tescil" niteliğindeydi.
Bu işlem, Patrikhane’nin hukuk mücadelesinde sık sık "gaspın başlangıcı" olarak tanımlanıyor. Buradaki "gasp" ise fiili el koymadan çok, tapu sicilinde yapılan idari değişikliğe işaret ediyor.

Emniyet, sorgu ve ‘tabutluk’ yılları
1930’lardan itibaren bina İstanbul Emniyet Müdürlüğü olarak kullanıldı. Özellikle 1940’lardan 1980’lere kadar, Türkiye’nin siyasi tarihindeki en sert dönemlerde Sanasaryan Han, gözaltı ve sorgu merkezi olarak anıldı. Bu döneme ilişkin tanıklıklar, yapıyı yalnızca bir idari bina değil, aynı zamanda bir hafıza mekanı hâline getiriyor.
Sabahattin Ali, dönemin koşullarını anlatırken burada tutulanların “uykudan mahrum, aç ve susuz bırakıldığını” yazmıştı. "Tabutluk" olarak bilinen hücreler, binanın en karanlık sembolü oldu. Attilâ İlhan ise "Tutuklunun Günlüğü" şiirinde bu mekanı, devlet şiddetinin simgelerinden biri olarak anacaktı.
Farklı dönemlerde burada sorgulanan ya da tutulduğu bilinen isimler arasında Nâzım Hikmet, Aziz Nesin, Zaven Biberyan, Hikmet Kıvılcımlı, Ruhi Su, Vedat Türkali, Deniz Gezmiş gibi farklı siyasi geleneklerden kişiler de bulunuyor.
Mülkiyetin el değiştirmesi: İl Özel İdaresi’nden VGM’ye
İl Özel İdaresi’nin kaldırılmasının ardından bina Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne geçti. Uzun yıllar kamu mülkiyetinde kalan yapı, daha sonra turizm yatırımlarına açıldı ve uzun süreli kiralama modeliyle işletilmeye başlandı. Bugün bu süreç, hukuk çevrelerinde hâlâ tartışmalı bir başlık olarak görülüyor. Çünkü taşınmaz üzerindeki mülkiyet ihtilafı kesin olarak çözülmeden ticari kullanım devam etti.
Türkiye Ermeni Patrikliği, 2011 yılında İstanbul 13. Asliye Hukuk Mahkemesi’nde tapu iptali ve tescil davası açtı. Temel iddia şuydu: "1930’daki tescil hukuka aykırıdır ve taşınmaz Sanasaryan Vakfı’na aittir." Ancak ilk derece mahkemesi davayı reddetti. Gerekçeler arasında Patrikhane’nin vakfı temsil yetkisine sahip olmadığı ve vakfın "mazbut vakıf" sayılması gerektiği yönündeki değerlendirmeler öne çıktı.

Yargıtay’dan bozma, sonra karar değişikliği
2017’de Yargıtay 1. Hukuk Dairesi önemli bir bozma kararı verdi. Kararda; vakfın cemaat vakfı olduğu, devlet adına yapılan tescillerin "yolsuz tescil" niteliği taşıyabileceği ve davanın esasının incelenmesi gerektiği belirtildi.
Ancak karar düzeltme aşamasında Yargıtay, önceki yaklaşımını değiştirerek yerel mahkemenin ret kararını onadı. Bu çelişki, dosyayı daha da karmaşık bir hâle getirdi.
Anayasa Mahkemesi: ‘Mülkiyet hakkı ihlal edildi’
Patrikhane bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesi’ne gitti. AYM, 2022’de verdiği kararda önemli bir tespitte bulundu: Vakfın temsil yetkisine ilişkin iddialar yeterince incelenmedi.
Bu durum "mülkiyet hakkının ihlali" anlamına geliyor. Mahkeme dosyanın yeniden yargılama yapılması için yerel mahkemeye gönderilmesine hükmetti. Sonraki başvurularda da AYM, benzer şekilde mülkiyet hakkı ihlali tespiti yaptı.

Hukuki süreç devam ederken han, otel oldu
Tüm bu süreç devam ederken Vakıflar Genel Müdürlüğü, Sanasaryan Han’ı uzun süreli ihale ile turizm kullanımına açtı. Bugün bina, Sanasaryan Han, a Luxury Collection Hotel adıyla Marriott International’ın Luxury Collection markası altında faaliyet gösteriyor. Bu durum, hukuk çevrelerinde ve Türkiye Ermeni toplumu temsilcileri arasında tartışmalı bir başlık.
- Patrikhane ve avukatları, mülkiyet ihtilafı devam ederken taşınmazın ticari işletmeye açılmasını “hukuken mümkün olsa bile hakkaniyet açısından sorunlu” olarak değerlendiriyor. Hukukçuların bir bölümü ise mülkiyet kesinleşmediği sürece devletin “tasarruf yetkisinin devam ettiği” yorumunu yapıyor.
Gelinen noktada Sanasaryan Han’ın tapusu Patrikhane veya Sanasaryan Vakfı adına geçmiş değil. Dosya, Anayasa Mahkemesi kararlarının ardından yeniden yargılama aşamasına girmiş durumda. Yerel mahkemelerin, AYM’nin ortaya koyduğu çerçeve doğrultusunda yeni bir değerlendirme yapması bekleniyor.
Bir bina kime aittir?
Sanasaryan Han dosyası bugün tek bir soruya indirgenmiş durumda: Vakıf, gerçekten sahipsiz bir "mazbut vakıf" mıdır, yoksa vakfiyeye göre mütevellisi olan bir yapı mıydı?
Bu sorunun cevabı yalnızca bir binanın mülkiyetini değil, Türkiye’de cemaat vakıflarının tarihsel hak rejimini de belirleyecek nitelikte. Sirkeci’deki bina ise bu soruya verilecek yanıtı beklerken aynı anda hem bir otel, hem bir dava dosyası, hem de bir hafıza mekanı olmaya devam ediyor.
Mevcut hukuki durum
Sanasaryan Han için hukuki süreç devam ediyor. Patrikhanenin avukatlığını üstlenen Ali Elbeyoğlu, yaptığı açıklamada “Yargıtay yerel mahkeme kararını onarsa şu an mazbut durumda olan Sanasaryan Vakfı tekrar faal hâle gelecek ve günün Patriği tarafından yönetilecek; hanın tapusu da Sanasaryan Vakfı adına tescil edilecek” diyor.
"Öncelikle, Sanasaryan Vakfı ve Sanasaryan Han’ın tarihçesine kısa bir şekilde değinmek gerek. Sanasaryan Vakfı, Mıgırdiç Ağa Sanasaryan tarafından fakir Ermeni çocukların eğitim, öğretim, barınma ve yeme-içme ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla kurulmuştur. Mıgırdiç Ağa bu amacını gerçekleştirmek üzere Sanasaryan Han’ı satın almıştır. Vakfeden, Türkiye Ermenileri Patriğini veya Patriklik Kaymakamı’nı vakfın tek mütevellisi yani tek yetkilisi/yöneticisi olarak tayin etmiştir. Patriklik, Sanasaryan Vakfı’nın kuruluşundan itibaren vakfın mütevelliliği görevini üstlendi ve handan elde edilen gelirler, vakıf amacı doğrultusunda kullanmaya devam ederken 1936 yılında Sanasaryan Vakfı hayri ve fiili amacı kalmadığı gerekçesiyle mazbut vakıf statüsüne alındı. 1952 yılında ise Sanasaryan Han’ın tapusu Patrikliğin uhdesinden çıkmıştı.
Hanın iadesi için açtığımız dava yerel mahkeme ve Yargıtay aşamasında Sanasaryan Vakfı’nın mazbut bir vakıf olduğu gerekçesiyle reddedilmişti. Dosya kesinleştiğinden ötürü Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunduk. Anayasa Mahkemesi yaptığı incelemede bizi haklı buldu. Patrikliğin Sanasaryan Vakfı’nın mütevekkili olduğuna, vakfın mazbut vakıf statüsüne alınmayacağına ve hanın iade edilmesi gerektiğine karar vererek yeniden yargılama yapılmak üzere dosyayı yerel mahkemeye gönderdi. Yerel mahkeme 2023 yılında AYM kararı doğrultusunda davamızı kabul etti, Hanın tarafımıza iadesine hükmetti. Mahkeme kararının tapuda infazı için dosyanın kesinleşmesi gerekiyor. Ancak yerel mahkeme kararına karşı VGM temyiz kanun yoluna başvurdu. Dosya şu an Yargıtay’ın önünde, sonucunu bekliyoruz."










