Kent hakkı ve bellek: Kadıköy değişiyor, peki kimin için?

Aposto İstanbulİstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.
Mahalle hayatı, kendine has kültürü ve sakinleriyle İstanbul’un biricik semtlerinden biri olan Kadıköy, yaklaşık 15 yıldır hızlı bir değişim ve dönüşüm içerisinde. Sınırları, bugün İstanbul’un çekim merkezlerinden biri olan Moda’yı da kapsayan Kadıköy Merkez; bazıları için bir uğrak ve eğlence noktası, bazıları içinse bir yuva.
- Bir yandan 2013 Gezi Olayları sonrası Taksim’den buraya kayan gece hayatıyla yaşanan hareketlilik, diğer yandan kentsel dönüşüm ve konut piyasasındaki talebin yükselmesiyle uzun yıllardır pek değişmeyen çehresinin değişmesi…
Şu sıralar Kadıköy Rıhtım koca bir şantiye alanına dönmüş durumda, çevre düzenlemesinin yanı sıra cami projesiyle de gündemde. Keza Haydarpaşa Garı’nın uzun yıllara yayılan restorasyonu, Haldun Taner Sahnesi’nin renovasyonu söz konusu.
Değişim ve dönüşüm kaçınılmaz, gerekli de ancak bunun ne şekilde ve nasıl yapıldığı göz ardı edilmemesi gereken bir nokta. Özellikle kent belleği ve aidiyet üzerinden baktığımızda bütün bu dönüşümün birer “izleyicisi” hâline gelen Kadıköylüler için bu değişimin ne ifade ettiğini yüksek mimar ve Caferağa Mahallesi Muhtarı Hanife Dağıstanlı ile konuştuk.

Sorun değişimin kendisi değil, hızı ve plansızlığı
Hanife Dağıstanlı'ya göre son 15 yılda Kadıköy Merkez’de yaşanan hızlı dönüşümün tetikleyicisi olan iki kritik kırılma noktası var.
“Bu değişimin makro ölçekte birçok sebebi var, ancak en belirleyici unsurlardan birincisi, 2012'de M4 metro hattının açılışı; ikincisi de 2013 Gezi Olayları.”
Dağıstanlı, metro hattının açılmasıyla Kadıköy'e erişimin kolaylaştığını, bunun da insan hareketliliğini önemli ölçüde artırdığını söylüyor.
“Kentlerde ulaşım birçok şeyin belirleyici olur. Buraya trafiğe hiç girmeden tek bir toplu taşıma aracıyla gelinebilmesi, daha çok insanın daha kolay ulaşmasını sağladı. Sokakta insan hareketinin artması; ‘bunları ağırlayacak mekanlar iş yapar, müşteri potansiyeli artıyor’ fikrini de doğurdu.”
Gezi Olayları’nın semt üzerindeki etkisini ise Dağıstanlı daha geniş bir perspektiften bakarak yanıtlıyor. Ona göre Kadıköy Merkez’in bugün yaşadığı dönüşüm tarihin tekerrürü:
“19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bizim mahallemizin ve semtimizin hikayesi bu aslında. Burası bugünkü gibi yine her yere kolay ulaşılabilir bir lokasyon, hem de baskının yoğunlaştığı merkezden uzak. Entelektüellerin, özgür düşünen insanların yaşamayı tercih ettiği bir yer. O zaman da bütün değişim benzer şekilde başlamış aslında. İmparatorluk başkentinde yoğunlaşan ve Tanzimat sonrası genişleyen imtiyazlardan faydalanmak için ticaretle uğraşan İzmirli Levanten aileler, ekseriyetle de İngiliz asıllı olanlar, hem sur içerisindeki şehre yakın olmak hem de Osmanlı Devleti'nin denetim mekanizmasından uzak olmak istiyor. O yüzden burayı, yani Moda’yı tercih ediyorlar, yerleşmek için. Aslında fikir hep aynı. 2013'te Gezi sonrasında olan şey, tarihin tekerrürü.”
Ancak Dağıstanlı'ya göre sorun değişimin kendisi değil, hızı ve plansızlığı.
“Bizde gerçek bir planlama kültürü yok. 2012 sonrasında Kadıköy Merkez’de artan hareketliliğin yaratacağı riskler yerel yönetim tarafından hesaplanmadı. ‘Bu hareketi biz bir düşünelim, regüle edelim’ denmediği için bu noktaya gelmiş durumdayız.”
Kadıköy'de yaşamanın maliyeti
Bu süreç Kadıköy'de yaşamanın maliyetini de değiştirdi. Emlak piyasasının hareketlenmesi konut kiralarının hızlı yükselişine neden oldu. Bir de tabii bununla kol kola ilerleyen kentsel dönüşüm mevzusu var. Dağıstanlı, “Kadıköy ve hatta İstanbul genelinde kentsel dönüşüm diye adlandırılan şey aslında bizim afet riskimizi bahane ederek yapılan rant dönüşümüdür” sözleriyle bu dönüşümün afet risklerini azaltmaktan çok ekonomik bir mesele hâline geldiğine değiniyor.

Kendisi de yüksek mimar olan Dağıstanlı’ya göre bu konudaki asıl sorun bütün yükün yurttaşın omuzlarına bırakılması.
“Gelişmiş dünyada Kadıköy Merkez gibi sit alanı ilan edilerek koruma altına alınmış, ilave inşaat alanı verilmeyen eski yerleşim bölgelerinde yapısal dönüşüm devletin desteği ile sağlanır. Ama Caferağa, Rasimpaşa gibi sit alanı ilan edilmiş Kadıköy Merkez’in eski mahallelerinde sistem böyle işlemiyor, mevzu günün sonunda gelip bizim cebimizdeki paraya dayanıyor. Çünkü biz oturduğumuz evleri kaba tabirle parası neyse verip öyle yenileyebiliyoruz. Şu anda içinde bulunduğumuz ekonomik krizde bu mümkün değil.”
Kentsel dönüşüm kadar değişen ticari doku da Kadıköy Merkez’in sorunlarından biri. Son yıllarda mahallede açılan kafe, restoran ve eğlence mekanlarının sayısı dikkat çekici biçimde arttı. Dağıstanlı bu değişimle ilgili olarak şunları söylüyor:
“Bu, kontrolsüz bir şekilde yaşanıyor. İşletmeler açılmaya başladıkça dükkan sahiplerinin ağzının suyu akıyor. Çünkü eski kiracıdan yeni kiracıya geçecek ve daha iyi kira alacak. Bunda da bir regülasyon olmadığı için biz aslında sokaklardaki küçük esnafımızı kaybediyoruz; yani çok basit işlerimizi yapamaz, ihtiyaçlarımızı gideremez hâle geliyoruz.”
Dağıstanlı, bir zamanlar günlük yaşamın bütün ihtiyaçlarının mahalle içinde karşılanabildiğini de hatırlatıyor.
“Eskiden burası bağımsız bir kasabaymış gibi yaşayabiliyorduk. Ufak bir hastanemiz vardı; operamız, tiyatromuz, manavımız, yorgancımız, koltukçumuz, sinemamız, yani günlük hayat içerisindeki her şey vardı. Ama şimdi neredeyse terzi kalmayacak, çünkü hepsi kahveciye dönüyor. Sıkıntılı olan bu.”
Sorun sadece küçük esnafın artık mahallede barınamaması değil. Ona göre bugün Kadıköylülerin en büyük sorunlarından biri, kamusal alanın adil kullanılamaması.
“Kamusal alan dediğimiz şey sokaklar, kaldırımlar, parklar yani herkese açık alanlar. Bizim kamusal alanımız adil kullanılmıyor. Bunun bir sürü nedeni var: Kaldırımlara park eden arabalar, kiralamalı scooter’lar, motosikletler, sadece işletmelerin önündeki masalar, sandalyeler de değil; sucunun bidonları, nalburun kazmaları… Diğer yandan eğlence mekanlarından çıkanların gece sokağı işgal etmesi ve yarattıkları gürültü… Böyle olunca biz kendi mahallemizde vergisini verdiğimiz kamusal alanı kullanamıyoruz. Bu çok büyük bir problem.”
Dağıstanlı, kamusal alanın adil kullanılmamasının yaşlı nüfus üzerindeki ciddi etkilerine de dikkat çekiyor. Mahallede çok sayıda yaşlı birey yalnız yaşıyor. Dağıstanlı'ya göre kamusal alanın erişilebilir olmaktan çıkması, bu insanların evlerine kapanmasına neden oluyor.
“En büyük korkuları dışarıda takılıp düşmek, bir yerlerini kırmak. Bu yüzden evlerine kapanıyorlar, öyle olunca da demans, yaşlanma çok daha hızlı geliyor.”
Bir semtin değerleri nasıl korunur?
Peki bu değişim ve dönüşüm esnasında Kadıköy'ü Kadıköy yapan değerler ne kadar korunabiliyor? Dağıstanlı buna şöyle bir açıklama getiriyor:
“Bizim en büyük şansımız; binaların üst katlarının işyerine dönmemesi ve konut olarak kalması, çünkü bu daha büyük bir tehlikedir. Asıl o zaman semt boşalmaya başlar, hayaletleşir ve karakterini kaybeder. Burada üç aşağı beş yukarı aynı insanlar yaşıyor. Konutlarda el değiştirme çok hızlı olmuyor. Gelenler de zaten buradaki hayatı sevdikleri için geliyorlar, uyumlanıyorlar. O yüzden buraya turistik olarak gelenlerin pek fark etmediği, sağlam bir mahalle ve komşuluk ilişkisi var.”
Her ne kadar kültürüne sahip çıkmaya çalışan bir mahalle olsa da uzun süredir Kadıköy'de yaşayanların özellikle son zamanlarda sıkça dile getirdiği başka bir mevzu var, o da yabancılaşma. Fiziksel olarak aynı yerde yaşamaya devam ederken, yaşadıkları semti artık tanıyamadıklarını hissedenlerin sayısı az değil. Kendisi de burada doğup büyüdüğü için, Dağıstanlı bu hissi anladığını söylüyor.
“Çocukluk anılarımızdaki semt artık yok. Tabii ki değişim olur ama böyle değişmez, her şey silinmez. Yavaş bir değişim yaşadığınızda siz de onunla ilişkilenip dönüşürsünüz. Ama burada bu şekilde bir değişim söz konusu değil.”
Mahalle sakinleri yaşadıkları çevre üzerinde ne kadar söz sahibi?
İnsanın yaşadığı yere kendini ait hissedebilmesinde kent belleğinde önemli yer tutan simge yapılar da büyük rol oynar. Uzun yıllardır restorasyonu devam eden Haydarpaşa Garı, Haldun Taner Sahnesi ve Kadıköy Rıhtım’daki çevre düzenlemesi… Peki, buranın sakinleri buraları sahiplenirken bir yapıyı ya da alanı mı savunuyorlar, yoksa kendi geçmişlerini ve kültürlerini mi? Dağıstanlı her ikisinin de etkili olduğundan bahsediyor. “Çok insani, çok küçük ölçekte anılarımızı savunuyoruz aslında” diyor ve ekliyor:
“Herhangi bir yaşam biriminin iyi işlemesi için insanların orayı sahiplenmesi gerekir. Yani sizin aidiyet duymanız ve kimliğinizin bir parçası olması lazım. Bizimkisi gibi mahallelerde veya ilçelerde aidiyet yüksektir. Biz de Modalı olarak Haydarpaşa'dan İnciburnu'na kadar o rıhtımı sahipleniyoruz. O yüzden bu değişim bizim kişisel olarak da canımızı yakıyor.”

Dağıstanlı simge yapılarda renovasyon ve restorasyonun gerekli olduğuna, ancak vatandaşın bilgilendirilme hakkının göz ardı edilmemesi gerektiğine dikkat çekiyor.
“Bilgilendirme yok, sisteme güvenimiz yok. Örneğin Haldun Taner Sahnesi şantiyesinin etrafını saran metrelerce koruma panosu, bir bilgilendirme panosuna dönüşse ve vatandaşlar yapılanlara, yapılacaklara dair oradan bilgi edinebilse şantiye ile ilgili soru soran, yorum yapan kişi sayısı çok daha az olurdu. Kaygılar ve komplo teorileri azalırdı.”
Bu noktada konu doğrudan kent yönetimine ve karar alma süreçlerine geliyor.
“İstisnaları var ama genelde bizim seçtiğimiz çeşitli yönetim pozisyonlarını ellerinde tutan kişiler, herhangi bir iktidar alanına sahip olunca o yönetim alanı içerisindeki herkesi küçük görmeye başlıyor. ‘Süreci hukuka uygun bir şekilde ilerletiyorum. Daha ne açıklayacağım?’ bakış açısı çağın gereklerinden son derece uzak bir yaklaşım.”
Peki mahalle sakinleri yaşadıkları çevre üzerinde ne kadar söz sahibi? Dağıstanlı'nın yanıtı oldukça net:
“Hiçbir zaman söz hakkımız olmadı. Maalesef alınan kararların izleyicisiyiz. Şeffaflık, katılımcılık, sürdürülebilirlik gibi çok afili kelimeler son 10-15 senede Avrupa Birliği uyum kriterleri gibi sebeplerle yerel yönetimlerin, merkezî yönetim kurumlarının kurumsal metinlerine girdi ama hiçbir karşılığı yok.”
Yine de umutsuz değil. Ona göre yurttaşların bilgi edinme hakkını kullanması gerekiyor: “İnatla talep etmeye devam ederek onları bilgi vermeye mecbur bırakabiliriz.”
Kadıköy Rıhtım’a yapılması planlanan cami projesi de son dönemin en tartışmalı başlıklarından biri. Dağıstanlı, konuyu yalnızca bir yapı tartışması olarak görmüyor. Ona göre mesele, kamusal alanın nasıl kullanılacağı ve kentin nasıl okunacağıyla ilgili. “Kamusal alanlar aslında siyasetin yapıldığı, düşüncenin üretildiği, karşılaşmanın olduğu, gördüğün ve görüldüğün yerler. Bu kentin en önemli kamusal alanlarından biri ise İstanbul Boğazı. Buraya yapılmak istenen cami; tam Boğaz’ın girişinde konumlanmış olacak, yani bütün şehirden gözükebilecek” diyerek Boğaz girişine yapılması planlanan yapının sembolik anlamına da dikkat çekmiş oluyor.
Genel olarak Kadıköy Merkez’de yaşanan bütün bu dönüşümü, “Rantın lehine, burada yaşayanların ise aleyhine işledi” diyerek özetleyen Dağıstanlı, her şeye rağmen umudunu mahalledeki dayanışma kültüründe buluyor. Afet gönüllülüğü çalışmalarından muhtarlığa uzanan hikayesini anlatırken de aslında aynı fikrin altını çiziyor: Bir mahalleyi yaşatan şey yalnızca binalar değil, o mahalle için sorumluluk almaya devam eden insanlar. Belki de bu yüzden, Kadıköy’de bugün asıl mesele yalnızca değişimin kendisi değil, bu değişim karşısında mahalle olma hâlini ne kadar koruyabildiğimiz…










