Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?

Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?

Uzun bir süredir bu soru hakkında düşünüyorum. Hayır. Aslında uzun bir süredir bu sorunun cevabının “evet” olduğuna ikna olmuş durumdayım. Arkadaşlarım, ailem, az önce tanıştığım biri, karşımdaki her kim olursa olsun, İstanbul hakkında konuşurken yüzümdeki memnuniyetsiz ifadeyi gizleme gereği hiç duymuyorum. Öyle ki karşımdaki kişi kendini otomatik olarak şehri savunurken buluyor. Üstelik belki o da bu şehre benim kadar öfkeli. Ama ben ona bu hakkı tanımadan, doğup büyüdüğüm şehre karşı daha da ileri gidiyor, nefret kusuyorum.

• Sonra düşündüm. Uzun süre bu duygumun kaynağını merak ettim. 36 yıllık ömrümün neredeyse tamamını geçirdiğim bu şehre katlanamamamın haklı ya da haksız gerekçeleri olmalıydı. Hayır, sadece haklı gerekçeleri olmalıydı.

Kierkegaard, “Nefret, başarısızlığa uğramış sevgidir” der. İstanbul’a dair hislerimi düşündüğümde, Danimarkalı filozofun bu sözünü sık sık hatırlarken buluyorum kendimi.

Ömrümün ilk yedi yılını geçirdiğim Yeniköy, Kakule Sokak’taki evimizde İstanbul benim için bugünkü İstanbul değildi. Bir dönüm bahçenin içindeki üç katlı binanın ortanca katında biz yaşıyorduk; altımızda ve üstümüzde ise ailemin arkadaşları ve onların çocukları vardı. Köpeklerimiz vardı. Hemen her gün bahçede onlarla oynuyorduk. Karşı komşunun bahçesinden domates çalmanın heyecanını yaşıyor, sahile inip fırından taze poğaçalarımızı alıyor, ardından tarihî Emek Kafe’ye gidiyorduk. Kendi kahvaltımızı hazırlarken orada yalnızca çay sipariş edebilmenin mümkün olduğu günlerdi. 

Şimdi dönüp baktığımda, o hayatın asıl lüksünün ne olduğunu daha iyi anlıyorum: Boşluk. Bahçede koşacak kadar, bir köpekle saatlerce oynayacak kadar, karşı komşunun bahçesinden domates çalacak kadar, sahile inip geri dönmek için acele etmeyecek kadar boşluk.

• Artık ne o evde yaşıyorum, ne köpeklerimiz var, ne karşıdaki bahçede domatesler, ne de Emek Kafe’de yalnızca çay sipariş edilebiliyor. Üstelik artık her şeyi kolayca sevebileceğim çocuk yaşta da değilim.

Daha da eskilere, 1800’lere geleceğim ama önce biraz daha yakın tarihe, babamın çocukluğundaki İstanbul’a bakalım istiyorum. Bazen onun kendi çocukluğunun geçtiği Rumelihisarı’na dair anlattıklarını gözümde canlandırmakta zorlanıyorum. Bugün bulunan en ufak boşluğa "loft" adı altında dikilen apartmanları, sahil boyunca mekanların müşterileri için tuttukları vale hizmetinin yarattığı hengameyi, sürekli devam eden Boğaz trafiğini gördükçe babamın çocukluğunda Rumelihisarı Kaleiçi Mahallesi’nin bomboş sokaklarında oynadığını hayal edemiyorum. Bomboş sokaklar. İstanbul’da bugün neredeyse fantastik bir kavram.

• Gelelim şehrin iyice boş, fotoğraflarını gördükçe iç çektiğim, o günlerini yaşayanlara imrendiğim daha eski dönemlerine.

İstanbul’un dünyanın en güzel şehirlerinden biri olduğu sır değil. Bunu ben de inkar etmiyorum. Hatta İstanbul’un güzelliğini inkar etmek, şehrin en büyük meziyetlerinden birini haksız yere cezalandırmak olur. Şehrin güzelliğinin belki de en klişe örneği, her ne kadar birincil kaynaktan doğrulanmayan bir söylem olsa da sık sık alıntılanan Napolyon sözü: 

“Dünya tek bir ülke olsaydı başkenti İstanbul olurdu.”

Buna karşın, kaynağı doğrulanmış başka isimlerin İstanbul hayranlığını da örneklendirebiliriz. Alphonse de Lamartine, Avrupa ile Asya’yı buluşturan bu kent için şehrin doğal güzelliğini ve Boğaz’ın manzarasını öven uzun ve hayranlık dolu tasvirler kaleme almıştır. Özellikle Voyage en Orient adlı eserinde İstanbul’u dünyanın en güzel şehirlerinden biri olarak anlatır. Edmondo De Amicis ise İstanbul’u anlatırken Boğaz’ın, tepelerin, kubbelerin ve minarelerin oluşturduğu manzaradan büyük bir hayranlıkla bahseder; Constantinople adlı eserinde şehrin siluetini ayrıntılı biçimde tasvir eder. Pierre Loti de İstanbul’a ve özellikle Eyüp çevresinin manzarasına duyduğu hayranlığı eserlerinde sık sık dile getirir. İstanbul onun için yalnızca güzel bir şehir değil, aynı zamanda güçlü bir estetik ve duygusal deneyimdir.

Tüm bu isimlerin İstanbul hayranlığının, büyük ihtimalle, şehri 1800’lü yıllarda görmüş olmalarıyla da ilgisi var. Tarihî yarımadadan oluşan, Boğaz hattının ormanlık araziler ve çiftliklerle çevrili olduğu, Tarabya’nın temiz havasından dolayı adını Yunanca therapia, yani bildiğimiz "terapi" kelimesinden aldığı bir İstanbul gördüler, gezdiler, yaşadılar. Bugün Tarabya’da en az yedi psikolog muayenehanesi veya psikoloji merkezi var.

1900’lerin başında İstanbul’un nüfusu bir milyonu biraz aşıyordu. Bu sayı, hayranlıklarını gizlemeyen yazarların şehri ziyaret ettikleri dönemde 900 binin altındaydı. Koca bir “ah” çektikten sonra yeniden bugüne dönüyorum. 

TÜİK’in 2025 nüfus verilerine göre günümüzde İstanbul’un nüfusu 15.754.053 kişi. On beş milyon yedi yüz elli dört bin elli üç insan. Bu sayıyı yüksek sesle söylemek bile insanın nefesini daraltıyor. Kimsenin bu sayının gerçek olduğuna inanmaması da cabası. Yine de resmî sayıları baz alarak yaptığımız hesaplamada görüyoruz ki şehirde kilometrekare başına 2.943 kişi düşüyor. Daha basit bir örnekle, her 100 metrekareye yaklaşık 29 kişi sığmaya çalışıyoruz.

Ama mesele yalnızca aynı yerde yaşayan insanların sayısı değil, aynı anda hareket eden insanların sayısı. Bu kez gelin, İstanbul Planlama Ajansı’nın 2024 Ocak-Haziran verilerini kullanarak şehirde toplu taşıma aracılığıyla günde ortalama kaç yolculuk yapıldığına bakalım. Bu sayı tam 6,9 milyon. Bu istatistiğe ne şahsi ve şirket araçları ne de taksiler dahil. 

Otobüs, metro, tramvay, metrobüs, Marmaray, şehir hatları… Hiç fark etmez. Bunların herhangi birinde olduğum zaman tahammül seviyem iyice azalıyor. Zaten günümüz kapitalist dünyası insanın bireysel özgürlüğünü, zamanını ve alanını elinden yeterince alıyor. İnsanlar tam da bu sebeple kendilerine sürekli bir güvenli alan yaratmaya çalışıyor. Hâl böyle olunca, toplu taşıma araçlarının bizi kolayca çileden çıkarması çok da şaşırtıcı değil.

Belki de bu yüzden kulaklıklarımız bu kadar önemli. Kulaklık, İstanbul’da teknolojik bir cihazdan çok kişisel bir sınır. Takıyorsun ve dışarıdaki dünya birkaç santim ötede kalıyor. Müzik başlıyor, insanlar susuyor, kalabalık hâlâ orada ama artık sana ulaşamıyor. O yüzden “Ya kulaklığımı evde unuttuysam?” düşüncesi, İstanbul’da başımıza gelebilecek küçük felaketlerden biri hâline geliyor.

Eğer şanslıysak boş bir yer bulup oturuyoruz. Eğer Allah’ın sevdiği kuluysak yanımıza başkası oturmuyor. Metroda veya Marmaray’daysak, yanımızda biri oturuyorduysa ve kalktıysa hemen bir yana daha kayıyoruz; diğer yanımızdaki kişiden biraz daha uzaklaşmak için. Birkaç santim. Sadece birkaç santim daha fazla mesafe. İnsanlara tahammül seviyemiz yok denecek kadar az. Çoğu zaman hiç yok. 

Sizi bilmem ama ben yaş aldıkça arkadaş çevremi bile küçülttüm. Bazen kendime tahammül edemiyorum, başkalarına nasıl edeyim? Çok sevdiğim bir meme referansıyla ne demek istediğimi daha iyi anlatabileceğimi umuyorum. Şöyle diyor: “İsa’nın asıl mucizesi, 30’larında 12 yakın arkadaşı olmasıydı.” 

İstanbul’da 12 yakın arkadaş bir yana, 12 kişinin aynı anda yan yana durabileceği boşluk bulmak bile mucize. Belki de İstanbul’un bizi bu kadar bunaltmasının bir başka nedeni de çevremizdeki boşluğun giderek azalması.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 2025-2029 Stratejik Planı’nda "kişi başına düşen aktif yeşil alan" göstergesi 2024 yılı için 8,05 metrekare olarak veriliyor. 

New York City Parks & Recreation yaklaşık 121,4 milyon metrekare park alanı yönetiyor. Bu rakamın içinde parkların yanı sıra plajlar, oyun alanları ve doğal alanlar da bulunuyor. Kişi başına düşen aktif yeşil alan yaklaşık 14,7 metrekare.

Greater London Authority’nin 2024 GiGL verilerinde Public Open Space toplamı borough bazında veriliyor. Tablodaki 33 yerel yönetimin alanları toplandığında yaklaşık 234,9 milyon metrekare çıkıyor. Dolayısıyla kişi başına yaklaşık 26,7 metrekare yeşil alan düşüyor.

Berlin Senatosu ise yaklaşık 2.500 kamuya açık yeşil ve rekreasyon alanının toplam 5.500 hektar olduğunu belirtiyor. Berlin nüfusuna bölündüğünde kişi başına yaklaşık 14,9 metrekare düşüyor. Bu kategori oyun alanlarını ve çeşitli kamuya açık rekreasyon alanlarını da kapsıyor.

Elbette bu şehirlerde kullanılan tanımlar ve hesaplama yöntemleri birebir aynı değil. Bu rakamları kusursuz bir karşılaştırma gibi okumak doğru olmaz. Ama insanın yeşil alana, ağaca, gökyüzüne ve biraz olsun boşluğa neden ihtiyaç duyduğunu anlamak için kusursuz bir istatistiğe de ihtiyacımız yok.

Bazen bir ağacın gölgesinde beş dakika durmak yetiyor. Bazen kaldırımın ortasında bir otomobil görmemek. Bazen gökyüzünü iki bina arasındaki bir şerit olarak değil, gerçekten engin, sonsuzluk hissi veren bir gökyüzü olarak görmek. İstanbul’da bunların her biri küçük bir lüks hâline geliyor.

Sonra trafik başlıyor. Arabaların yaya geçidinde dörtlülerini yakıp yolun ortasında durmaları, sanki dörtlüleri yakınca yaptıkları şey meşrulaşıyormuş gibi davranmaları, kaldırımlar yayalar için yeterince genişmiş gibi motosiklet sürücülerinin onları işgal etmeleri, kimi şoförlerin olur olmadık yerde sırf canları istediği için kornaya basmaları… Şehrin sürekli bir gürültü hâlinde olması, sizi bilmem ama benim tahammül seviyemi tüketiyor.

• Arabalar. Kornalar. Motosikletler. Frenler. İnsan sesleri. İnşaatlar. Sirenler. Bir şey taşıyan kamyonun geri vites sesi. Birinin kapıyı çarpması. Birinin bağıra bağıra telefonla konuşması. Ve mutlaka bir yerlerden gelen, neden geldiğini bilmediğimiz bir korna. İstanbul bazen bir şehirden çok, hiç kapanmayan bir bildirim sesi. Durup nefes almam gereken bir anda kendimi stresten dişlerimi sıkarken buluyorum.

Belki sorun İstanbul’un yalnızca çok kalabalık olması değil. Belki sorun, İstanbul’un bize kendimiz için giderek daha az yer bırakması. Belki mesele yalnızca trafik değil, gürültü değil, nüfus değil, beton değil. Bütün bunların arasında kendimize ait küçücük bir alan bulamamak.

Bir zamanlar iyi geldiği için adı "terapi" konan bölgelere sahip bu şehir, bugünlerde çoğumuzun psikolojisinin bozulmasının sebeplerinden biri hâline gelmiş gibi.