Eski Şark Eserleri Müzesi yeniden açıldı: İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin gözden kaçan hikayeleri

Dört yıllık tadilatın ardından yeniden açılan Eski Şark Eserleri Müzesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin geniş koleksiyonundaki hikayelerin peşine düşmek için İstanbullulara bahane oldu. Dört bin yıllık bir aşk şiirinden Assur’un süslü cinlerine, Midillili bir köpeğin mezartaşından müze bahçesindeki altı Bizans, üstü Osmanlı çeşmesine, bu kez hemen akla gelen başyapıtlarla değil, ilk bakışta gözden kaçabilecek ilginç hikayeler eşliğinde geziyoruz müzeyi.
Eski Şark Eserleri Müzesi yeniden açıldı: İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin gözden kaçan hikayeleri

Aposto İstanbul

Aposto İstanbul

İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin üç ana biriminden biri olan Eski Şark Eserleri Müzesi, 2022’de başlayan kapsamlı yenileme çalışmalarının tamamlanmasının ardından yeniden ziyarete açıldı. Osman Hamdi Bey’in 1883’te Sanayi-i Nefise Mektebi olarak yaptırdığı tarihî binada Mezopotamya’dan Anadolu’ya, Mısır’dan İslamiyet öncesi Arap Yarımadası’na uzanan koleksiyon yeniden ziyaretçilerle buluşurken uzun süredir depolarda korunan bazı eserler de yeni teşhir düzeninde sergilenmeye başladı.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde başyapıt bulmak zor değil. Sayda Lahitleri’ni, İskender Lahdi’ni ya da Çinili Köşk’ü kaçırmanız neredeyse imkansız. Öte yandan dünyanın önde gelen imparatorluk müzeleriyle rekabet edebilecek çok geniş bir koleksiyona ev sahipliği yapan müzede yalnızca büyük kralların, savaşların ve imparatorlukların değil; âşıkların, katiplerin, antik dünyanın tanrılarının, cinlerin ve binlerce yıllık gündelik hayatın hikayeleri de var.

Bilhassa Eski Şark Eserleri Müzesi’nde adımları biraz ağırlaştırmak gerekiyor. Çünkü burada el kadar bir kil tablet, kırık bir kabartma veya birkaç satırlık çivi yazısı, yakından bakıldığında insanlık tarihinin en eski aşk hikayelerinden birini, binlerce yıl önce görülmüş bir cinayet davasını ya da bir alışveriş pazarlığını anlatıyor olabilir.

Yeniden açılan Eski Şark Eserleri Müzesi'ni görmek için gitmişken İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde sergilenen eserlerin arkasında yatan en ilginç hikayelere de bakıyoruz.

Binanın kendisi de bir hikaye

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin hikayesi aslında daha kapıdan içeri girmeden başlıyor. Kompleksin en eski yapısı, Fatih Sultan Mehmet’in 1472’de yaptırdığı Çinili Köşk. Osmanlı İmparatorluğu'nun eski eser koleksiyonu 19. yüzyılda burada sergilenmeye başlıyor ama kazılardan gelen eserler çoğaldıkça köşk yetmez oluyor. Hele Osman Hamdi Bey’in Sayda’da ortaya çıkardığı dev lahitler gelince, yeni bir bina artık elzem hâle geliyor. Bunun üzerine Alexander Vallaury’ye bugünkü ana bina yaptırılıyor ve müze 1891’de açılıyor.

Bugün Eski Şark Eserleri Müzesi olarak gezdiğimiz bina ise başta müze niyetiyle yapılmıyor. Osman Hamdi Bey burayı 1883’te Sanayi-i Nefise Mektebi, yani Osmanlı İmparatorluğu'nun Batılı anlamdaki ilk güzel sanatlar okulu olarak kullanılması için düşünüyor ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin ana yapısını da tasarlayan mimar Alexander Vallaury'ye tasarlatıyor. 

Daha sonra Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’ne dönüşecek Akademi'nin 1917’de taşınmasının ardından ise binanın müze dönemi başlıyor. Dönemin müze müdürü Halil Edhem Bey; Mezopotamya, Mısır ve Anadolu’nun Yunan ve Roma öncesi kültürlerine ait eserlerin ayrı bir müzede sergilenmesini istiyor. Alman arkeolog ve Asurolog Eckhard Unger’in katkısıyla bina Eski Şark Eserleri Müzesi’ne dönüştürülüyor.

Yani bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ni gezerken yan yana duran üç farklı zamanın içinde dolaşıyoruz: Fatih döneminden bir köşk, 19. yüzyılın sonunda müze olmak üzere yapılmış anıtsal bir bina ve güzel sanatlar okuluyken müzeye dönüşmüş bir yapı.

Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin envanterinde 1 milyonun üzerinde eser var. Fakat koleksiyonun belki de en olağanüstü bölümü, yaklaşık 75 bin çivi yazılı belgenin korunduğu tablet arşivi.

Dört bin yıllık bir aşk şiiri

Yıl 1889… Bugün Irak’ının güneydoğusunda bulunan antik Sümer kenti Nippur’da, MÖ 2037-2029 (Yeni Sümer - 3. Ur Dönemi) arasına tarihlenen çiviyazılı bir tablet bulunuyor. Tablette ne yazdığının anlaşılması içinse tam 62 yıl beklemek gerekiyor. 

1951’de İstanbul’a gelerek müzedeki Sümer tabletleri üzerinde çalışan Amerikalı Sümerolog Samuel Noah Kramer, bugün “İstanbul 2461” numarasıyla bilinen tableti çözdüğünde karşısına bir savaş tutanağı ya da vergi kaydı değil, yaklaşık dört bin yıllık bir aşk şiiri çıkıyor.

  • Prof. Kramer tarafından deşifre edilen, Muazzez İlmiye Çığ tarafından Türkçeleştirilen tablette, dünyanın en eski aşk şiirinin yazılı olduğu Guinness Dünya Rekorları tarafından da tasdik ediliyor.

Sümer inancına göre toprağın bereketini ve döl yatağının verimli olmasını sağlamak amacıyla kralın yılda bir kez bereket ve aşk tanrıçası İnanna yerine bir rahibe ile evlenmesi kutsal bir görevdi. Büyük ihtimalle bu şölenler sırasında müzik ve dans eşliğinde söylenen bu oldukça erotik şiirin Türkçe tercümesi şöyle diyor:

“Güvey, canımın içi / Gönül açar güzelliğin, bal gibi tatlı
Aslan, canımın içi / Hoştur güzelliğin, bal gibi tatlı.

Beni esir ettin, titreyerek önünde durayım / Güvey, yatak odasına götür beni / Beni esir ettin, titreyerek önünde durayım / Aslan, yatak odasına götür beni.

Güvey, benden zevkini aldın / Söyle anama, sana tatlılar verecek / Babam sana armağanlar verecek / Ruhun, bilirim ruhunun nerede neşelendiğini.

Güvey, şafağa değin uyu evimizde / Yüreğin, bilirim yüreğinin nerede sevindiğini / Aslan, şafağa değin uyu evimizde.

Sen, beni sevdiğin için / Yalvarırım okşayışlarını ver bana / Yüce tanrım, yüce koruyucum / Enlil’in yüreğini sevindiren Şusin’im / Yalvarırım okşayışlarını ver bana.

Senin bal gibi tatlı yerin, yalvarırım elini onun üstüne koy / Elimi gişban-giysisi gibi onun üstüne koy / Elimi gişban giysisi gibi onun üstüne kapa.”

Assurnasirpal Sarayı'nın süslü cinleri

Eski Şark Eserleri Müzesi’nde, İslâm kültüründe sıklıkla bahsi geçen putlardan Mısır mumyalarına, İştar Kapısı’nın kabartmalarından Kadeş Antlaşması’nın çivi yazılı tabletine kadar uzanan yüzlerce eser arasında hangisinin en ilginç olduğuna karar vermek oldukça güç. 

  • MÖ 883-859 yılları arasına tarihlenen üç boynuzlu, kanatlı Assur cin tasvirleri, ilk bakışta buradaki en özel parçalardan biri gibi görünmüyor olabilir ama zengin detaylarıyla başında en uzun süre oyalanılabilecek eserlerden.

Assur ve Urartu inanışında hayat ağacı olarak kabul edilen servilerin yanında, ellerindeki çam kozalaklarıyla ayin kovalarından ağaca su serpen cinler, bereket dileklerini ifade ediyor. Fakat biraz yaklaşınca başka bir şey fark ediliyor: Bu cinler pek süslü. 

Assur Kralı II. Assurnasirpal’ın bugünkü Irak’ın Nimrud bölgesindeki sarayında yapılan kazılarda ortaya çıkartılan duvar kabartmalarındaki sakallı, bıyıklı cinlerin süslü küpeleri, bilezikleri, entarilerindeki püsküller, sandalet ve pazubentleri ile at başı biçimindeki kama sapları özellikle görülmeye değer. 

1845’te İngiliz arkeolog Austen Henry Layard’ın bulduğu parçaların büyük bölümü bugün British Museum’un Assur koleksiyonunda sergileniyor. 

Cinlerin öyküsünün hüzünlü bir yanı da var: Nimrud’da kalan eserlerin önemli bir bölümü 2015’te IŞİD’in bölgedeki tarihî kalıntıları tahrip etmesinin ardından yok oldu. Yani bugün İstanbul'da görebileceğiniz bu tasvirler yok edilmiş bir tarihin de son tanıklarından.

İştar Kapısı: Babil'in büyük kudretinin simgesi

Müzenin içinde mavi sırlı tuğlaların üzerinde aslanlar, boğalar ve fantastik yaratıklarla karşılaştığınızda gözlerinizi kapatıp, bunun devasa bir kapının parçası olduğunu hayal edin. Bugün müzenin temel eserleri arasında gösterilen bu rölyefler, MÖ 604-562 tarihleri arasında Babil Kralı II. Nebukadnezar döneminde yaptırılan İştar Kapısı ve Tören Yolu’nun parçaları.

Antik Babil’e gelen biri, mavi sırlı tuğlalarla kaplı bu anıtsal kapılardan geçiyor, iki yanında sıra sıra hayvan kabartmalarının bulunduğu tören yolunda ilerliyordu.

  • Hayvanlar da rastgele seçilmiş değildi. Aslanlar Tanrıça İştar’ı, boğalar fırtına tanrısı Adad’ı, ejderhayı andıran mušhuššu ise baştanrı Marduk’u temsil ediyordu. Tören Yolu'ndaki aslanların yan yana dizilmiş olması, Kral II. Nebukadnezzar'ın onları kontrol altında tuttuğunu anlatıyordu. Yani kapı bir anlamda antik dönemde Mezopotamya'nın en büyük şehri ve başkenti olarak bilinen Babil'in gücünü daha içeri adım atmadan ilan ediyordu.

Alman arkeolog Robert Koldewey'in 1899'da başlattığı kazılarla gün ışığına çıkan parçaların bir bölümü ile yeniden inşa edilen kapı, günümüzde Staatliche Museen Zu Berlin Vorderasiatisches Museum'da sergileniyor. İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde kısmi olarak görebileceğiniz parçalar da özgün malzemenin geri kalanı. 

Zira bu arkeolojik bölge 1899-1917 tarihlerinde Osmanlı Devleti sınırları içinde olduğundan, kazılardan çıkan eserlerin üçte biri, Almanya'daki paneller hazırlandıktan sonra 1930'lu yıllarda dönemin Asar-ı Atika Nizamnamesi gereğince Osmanlı Devleti'ne teslim edilmişti.

Kadeş Antlaşması: En eski diplomatik belge örneklerinden 

Kendi küçük ama tarihsel önemi büyük eserlerden bir diğeri de Kadeş Antlaşması’nın çivi yazılı nüshası.

Kadeş çoğunlukla “dünyanın ilk yazılı barış antlaşması” diye anlatılıyor. Bu tanımlama tarihçiler arasında tartışılsa da belge, elimizdeki en eski uluslararası antlaşma örneklerinden biri olarak kabul ediliyor. MÖ 13. yüzyılda Hitit Kralı III. Hattuşili ile Mısır Firavunu II. Ramses arasındaki anlaşmanın Akadca çivi yazısıyla hazırlanmış tabletleri Boğazköy-Hattuşa kazılarında ortaya çıkarılıyor.

Bu üç bin yıllık belgenin bugünkü diplomatların gündemine ne kadar benzediğini görmek ise oldukça ilginç: Sınırlar, güvenlik garantileri, müttefiklik ve iadelerin ele alındığı metinde taraflar birbirlerine saldırmamayı, üçüncü bir güç saldırdığında yardımlaşmayı taahhüt ediyor ve kaçan kişileri nasıl iade edileceğini düzenliyorlar.

Antlaşmanın bir kopyası da bugün Birleşmiş Milletler binasında sergileniyor.

Midillili köpeğin mezartaşı

Müzenin ana binasında mezar stelleri arasında dolaşırken Yunanistan’dan Batı Anadolu’ya, Kıbrıs’tan Ege adalarına uzanan geniş bir coğrafyadan gelmiş lahit ve mezartaşları arasında bir köpeğe ait mezar steline de rastlamak mümkün. 

  • Yaklaşık 1.800 yıllık bu mezartaşı, insanlarla hayvanlar arasındaki ilişkinin ne kadar eskiye uzandığını göstermesi açısından özellikle etkileyici. 

Parthenope (Yunan mitolojisindeki sirenlerden birinin ismi) adlı köpeği öldüğünde sahibi onun için bu zarif mezartaşını hazırlatmış. Midilli Adası’ndan Müze-i Hümayun’a getirilen taşın kitabesi de sadık Parthenope’nin ağzından yazılmış: 

“Sahibimin dostu olup bu mezarı hak ettim. Buna bakarak hem seni hayattayken sevmeye hazır hem de ölünce bedenine özen gösterecek faydalı bir dost bul.” 

Hayvanlarla insanlar arasındaki sevgi hikayelerinin bu topraklara hiç de yabancı olmadığına dair dokunaklı bir tanıklık, değil mi?

At yarışı kabartması: Donuk arkaik dönemin hareketli heykeli

At yarışları, antik dönemin futbol müsabakaları gibiydi. Cenaze törenlerinden sportif etkinliklere, kalabalıkları eğlendirmek için sık sık yarışlar düzenleniyor; antik döneme ait eserlerde de yarış motiflerine bolca rastlanıyordu. 

  • Homeros bile bize Truva Kralı Priamos’un oğlu Hektor’un Akhilleus tarafından öldürülmesinin ardından savaşa 10 gün ara verildiğini ve bu sırada düzenlenen en önemli etkinliklerden birinin at yarışları olduğunu anlatıyor.

MÖ 6. yüzyılın son çeyreğine tarihlenen ve bugünkü Erdek yakınlarındaki Kyzikos’ta bulunan iki atlı savaş arabası kabartması, Heykel Sanatı Salonu'nun görkemli heykelleri arasında kolayca gözden kaçabilir. Oysa eser, Arkaik Çağ’ın donuk figürlerinden Klasik Dönem’in daha hareketli anlatımına geçişi göstermesi açısından özellikle dikkat çekici. 

Atların birinin başının yukarı kaldırılması ve bacaklarının pozisyonu dörtnala koşuyu hissettirirken sürücü neredeyse tarla süren bir çiftçi kadar sakin duruyor. 

Çinili Köşk'te bir Selçuklu süvarisi

Çinili Köşk, diğer adıyla Sırça Köşk ya da Kasr-ı Kâşi, 1472’de Fatih Sultan Mehmet döneminde Topkapı Sarayı’nın bir parçası olarak inşa edildi. İstanbul Arkeoloji Müzeleri kompleksinin en eski yapısı olan bu şaheser, günümüzde Selçuklu döneminden Kütahya, İznik ve Çanakkale üretimlerine uzanan önemli bir çini ve seramik koleksiyonuna ev sahipliği yapıyor.

Burada özellikle görülmesi gereken parçalardan biri, 12. yüzyıldan kalma bir Selçuklu çinisi. 1907’de yıktırılan Konya’daki Selçuklu Sarayı’ndaki Sultan 2 Kılıçarslan Köşkü’nden getirilen bu kırık parça, yıkılan sarayın üzücü hikayesini hatırlatıyor. Yıkımın sorumlusu 1905-1908 arası Konya valiliği yapan Cevat Bey... Kendisinden yapıdaki tahribatın önlenmesi konusunda yardım istenmiş; o da binanın önemsiz bir yapı olduğunu söyleyip “Merak etmeyin, ben size 200 altın lirayla daha iyisini yaptırırım” demiş.

Avrupalılar özel dilekçelerle yıkımı durdurmaya çalışmış, ama başarılı olamamışlar. Selçuklu Sarayı’ndan gelen bu süvari, koşum takımları, elindeki avcı kuşu, şık kaftanı, kuyruğu düğümlü atıyla İstanbul’daki ziyaretçilerine selam vermeye devam ederken sarayın diğer çinileri Berlin İslâm Sanatı, Paris Louvre, Londra Victoria and Albert, Stockholm ve New York Metropolitan gibi dünyanın dört bir yanından müze ve özel koleksiyona savrulmuş.

Altı Bizans, üstü Osmanlı çeşmesi

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin muhteşem bahçesinde altı Bizans, üstü Osmanlı döneminden kalma bir çeşme gözünüze çarpabilir. Bugün İstanbul’da 2 bin civarı Osmanlı çeşmesi var ama görülebilecek yegane Bizans çeşmesi bu.

Nerede bulunduğu kayda geçmeyen bu eser, üzerindeki mermer işçiliğinin zenginliğine bakılacak olursa büyük ihtimalle bir köşk, kasır veya konağın bahçesini süslüyordu. Alt kısmı, haç gibi detaylarından da anlaşılabileceği üzere Bizans döneminden kalma; üst kısmındaki lale motifleri ise Osmanlı dönemi estetiğini yansıtıyor. 

Üstelik bu iki zarif parça birbiriyle öyle güzel uyum sağlamış ki, özellikle dikkat etmeyen biri farklı dönemlerde yapıldıklarını mümkün değil anlayamaz. Birbiriyle iç içe geçen, birbirinin üzerine inşa edilen ve birbirlerini devam ettiren iki uygarlık bu çeşmede somutlaşıyor, adeta İstanbul’un bir özetini sunuyor. Belki de bu özelliğiyle, çeşmeyi kentin simgelerinden biri ilan etmek gerek.

*Bu yazının bazı bölümleri, Deniz Kaynak tarafından Hayri Fehmi Yılmaz danışmanlığında hazırlanarak ilk kez Nisan 2020’de #tarih dergisinin 71. sayısında yayımlanmıştır.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Aposto İstanbul

Aposto İstanbul

İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

YAZARLAR

Deniz Kaynak

Deniz Kaynak

Editor-in-chief at Aposto

Aposto İstanbul

Aposto İstanbul

İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

‘İstanbul’un Gözü’ Ara Güler'den geriye kalan kent manzaraları

Ara Güler’in objektifinden kalan İstanbul’u bütünüyle geri getirmek mümkün değil. Sokaklar değişti, bazı yapılar ortadan kalktı, kıyılar başka işlevler kazandı. Ara Güler’in ölümünün 8. yılında fotoğraflarına yeniden bakmak, yalnızca eski günleri anmak için değil, yaşadığımız kenti sorgulamak için de bir fırsat.

Vartan Estukyan

·

16 Eki 2026

‘İstanbul’un Gözü’ Ara Güler'den geriye kalan kent manzaraları
Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?

Bir zamanlar iyi geldiği için adı "terapi" konan bölgelere sahip bu şehir, bugünlerde çoğumuzun psikolojisinin bozulmasının sebeplerinden biri hâline gelmiş gibi. Belki de sorun İstanbul’un yalnızca çok kalabalık olması değildir. Belki sorun, İstanbul’un bize kendimiz için giderek daha az yer bırakması. Belki mesele yalnızca trafik değil, gürültü değil, nüfus değil, beton değil. Bütün bunların arasında kendimize ait küçücük bir alan bulamamak.

Vartan Estukyan

·

05 Eki 2026

Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?
İstanbul’da neden bir Doğu Roma müzesi yok?

İstanbul’da gezerken bazen bir sarnıcın önünden geçeriz, bazen bir sur parçasının yanından. Bazen eski bir kilisenin, bazen bir saray kalıntısının, bazen de adını bilmediğimiz bir sütunun önünde dururuz. Çoğu zaman fark etmeyiz; fark ettiğimizde de bu kalıntıları ayrı ayrı görürüz. Ayasofya bir yerde durur, Kariye başka bir yerde. Oysa bütün bunlar aynı büyük hikayenin parçalarıdır: İstanbul’un bin yılı aşan Roma / Doğu Roma başkentliği.

Şerif Yenen

·

04 Ağu 2026

İstanbul’da neden bir Doğu Roma müzesi yok?
Kent hakkı ve bellek: Kadıköy değişiyor, peki kimin için?

Kadıköy değişiyor ama bu sadece yapısal bir dönüşüm değil. Bu, bir mahallenin değişen yaşam kültürünün, aşınan kent belleğinin ve yaşadığı çevre üzerinde söz sahibi olmak isteyen sakinlerinin hikayesi aynı zamanda. Caferağa Mahallesi Muhtarı Hanife Dağıstanlı, son 15 yılda semtin geçirdiği dönüşümü kent belleği, kamusal alan ve aidiyet üzerinden değerlendiriyor.

Zeynep Sipahi

·

22 Tem 2026

Kent hakkı ve bellek: Kadıköy değişiyor, peki kimin için?
Sanasaryan Han: Vakıftan lüks otele uzanan yüz yıllık mülkiyet düğümü

Sirkeci’de, İstanbul’un en yoğun geçiş noktalarından birinde yükselen Sanasaryan Han, bugün "lüks otel" olarak işletiliyor. Ancak binanın hikayesi bir otelden çok daha fazlası: Bir Ermeni vakfı, devletleşen bir mülkiyet, siyasi tutukluluk hafızası ve yarım asrı aşan bir hukuk mücadelesi...

Vartan Estukyan

·

17 Tem 2026

Sanasaryan Han: Vakıftan lüks otele uzanan yüz yıllık mülkiyet düğümü