AI çıktılarının ötesini görebilmek: Muhakeme becerisi neden önemli?

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
Tarihte hiçbir lider, sadece emeği ya da çalışkanlığıyla anılmadı. Onları akılda tutan, aldıkları kararlardı. İyi bir lider olmak için muhakeme becerisi gerekiyordu ve bu gereklilik, artık iş dünyasında hemen hemen her seviyede görev alan çalışanlar için önemli bir kriter hâline geliyor.
Nedeni ise ortada: Eskiden “bilgili olmak” kıymetliydi; şimdi bilgiye erişmek saniyeler sürüyor. Eskiden verileri yorumlamak uzmanlık gerektiriyordu; şimdi doğru soruları sorduğumuz sürece yapay zeka katkısıyla hem bilgiye erişmekte hem de veriyi yorumlamakta kimsenin pek de zorlanmadığı bir dönemdeyiz.
Doğru sorular ve yönlendirmelerle yapay zeka onlarca seçenek üretebilir. Artık fark yaratan ise muhakeme etme, karar verme ve harekete geçme becerilerimiz. Yapay zekanın ortalama sonuçlarını daha iyi hâle getiren ve onu kullanmayı değerli kılan tam da bu.
- Problemi nasıl tanımlıyoruz? Çerçevemiz ne? Hangi bilgi gerekli? Hangi yorum bizim için anlamlı? Ya da hangi doğru veriden hareketle yola çıkmalıyız?
Dümeni devrettiğimizde günün sonunda kimse gelip “Bizi niye buraya getirdin?” diye yapay zekaya sormayacak; bunun yerine görevi ona devretme kararımız sorgulanacak.
Her şeyi bilmeye çalışmaktan vazgeçebiliriz
İş dünyasında gerekli bilgi ve beceriler sürekli değişirken çalışanlar, önemli varoluş kaygıları yaşıyor. Muhakeme yapabilmek, her zaman gerekli olan ve bu kaygıyı azaltacak becerilerden biri. Her şeyi bilmeye çalışmaktan vazgeçebiliriz ama doğru sorular sormayı, muhakeme yapmayı ve karar almayı bırakırsak liderlikten ümidimizi kesip farklı rollere odaklanmamız gerekiyor.
Yapay zeka, pek çok işi hızlandırsa da hangi işin yapılmaya değer olduğuna karar veren yine insanlar olacak. Fakat karar verici rolleri doldurabilen bireyler olabilmek, oraya erişmek ya da orada kalabilmek, o kadar da kolay değil.
Yapay zeka araçlarını kullanmaya başladığımızdan beri beslenmeden hastalıklara, psikolojiden alışverişe kadar her konuda “tavsiye almaya” ve “yönlendirilmeye” daha müsaitiz. Tavsiyelerin ve yönlendirmelerin doğrusunu-yanlışını bir kenara bıraksak da araştırmacı ve karar verici olmanın ciddi bir şekilde sınandığı bir dönemde olduğumuzu kabul etmeliyiz.
Her şey bu kadar hızlıyken bir konuyu etraflıca düşünmeye zamanımız var mı? Hazır sunulan bilgiyi yine de akıl süzgecinden geçirebilir miyiz? Herkesin ulaşabildiği bilgileri stratejik kararlara dönüştürebilir miyiz?
Sorulara yanıt veren değil, sorgulayan bir iş arkadaşı
Yapmamız gereken, muhakeme becerilerimizi geliştirmeye odaklanmak. Bunun için de verilen önemli kararları sorgulamak, doğruluğunu ve yanlışlığını görmek, hataları fark edip kabullenmek, benzer bir durumda ne yapılabileceğini yeniden düşünmek ve diğer olasılıkları değerlendirmek gerekiyor.
Bununla birlikte: Teknoloji çağında yaşamanın gücünden de faydalanmalıyız. Yapay zekayı yalnızca sorulara yanıt veren değil, sorgulayan bir iş arkadaşı olarak yetiştirmek, “düşünme partneri” gibi davranmasını sağlamak, en güçlü karşı görüşleri önermesini istemek ve kararların yıllar sonraki etkilerini birlikte değerlendirmeye çalışmak da muhakeme becerimizi geliştirebilir.
2000’li yılların başında dünyanın farklı yerlerinden 11 kişilik bir ekiple dahil olduğumuz yönetici yetiştirme programında psikiyatrist ve performans uzmanı Prof. Dr. Steve Peters’ın zihinsel dayanıklılık ve baskı altında performans üzerine verdiği bir eğitime katılma imkanı bulmuştum. Peters, eğitimde olimpiyat sporcularının yarış gününü yıllar öncesinden zihinsel olarak prova ettiklerini, hatta bir olimpiyat biter bitmez hemen diğerine hazırlanmaya başladıklarını ve bunu fiziksel hazırlıkların ötesine taşıdıklarını anlatmıştı.
Sporcular, yarış gününün heyecanına kapılmamak için dört yıl boyunca “o âna” hem fiziksel hem de zihinsel olarak hazırlanıyordu. Stadyuma girişlerini, anonsları, başlangıç çizgisinde bekledikleri ânı ve karşılaşabilecekleri güçlükleri tekrar tekrar zihinlerinde canlandırıyorlardı. Böylece o büyük gün geldiğinde zihin, bütünüyle yabancı bir durumla karşılaşmıyor, daha önce çalıştığı düşünce ve davranışlara başvurabiliyordu.
Olimpiyat sporcuları ve üst düzey yöneticilerle yaptığı çalışmalar sonucunda geliştirdiği “Şempanze Modeli” ile tanınan Peters, zihnimizin mantıklı karar veren yanı ile duygusal tepkiler veren yanı arasında sürekli bir etkileşim olduğunu, başarının ise duyguları yok saymaktan değil, onları yöneterek doğru karar verebilmekten geçtiğini savunuyor.
Özetle: Zihinsel hazırlık gerçekten kıymetli. En çok yol kat eden kişiler, genellikle çok bilgi tüketenler değil, düşünme biçimlerini sürekli test edenler oluyor. Önemli kararlar almadan önce karar alma becerilerimizi sürekli test etmek, iş dünyasında dayanıklılığın anahtarı olabilir.
Muhakeme de tıpkı bir kas gibi kullanılmadığında körelir, çalıştırıldıkça güçlenir. Bu, bizler için yapay zekaya bırakılamayacak kadar önemli bir beceri. John C. Bogle, bu becerinin önemine şu şekilde dikkat çeker:
“Bazen sağduyu, istatistiklerin söyleyemediğini söyler.”
Muhakeme yeteneğini geliştirmek, sağduyulu kararlar almanızı sağlar. Günün sonunda hisleriniz, refleksleriniz ve karar alma beceriniz, yapay zekanın çıktılarının ötesini görebilir.










